باسقى بەت / 2016 جىل – «قوجا احمەت ياساۋي جىلى» / قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى

قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى

قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى بار قازىرگى تۇركىستان قالاسى ءحىى عاسىردا ياسى دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى بولدى. باستاپقىدا بۇل سىرداريا اڭعارىندا ورنالاسقان قاتارداعى شاھارلاردىڭ ءبىرى ەدى. قوجا احمەت ياساۋي وسى ەلدى مەكەندە ءومىر ءسۇرىپ دۇنيە سالعان سوڭ ياسى قالاسىنىڭ مارتەبەسى ءوسى ءتۇستى. ءبىر قىزىعى سىرداريا وڭىرىندەگى قالالاردا ءجيى بولعان دجامال ال-قارشي «ال-مۋلحاقات بي-س-سۋراح» (1302-1303 ج. جازعان) شىعارماسىندا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ەسىمى مۇلدە اتالمايدى. ال XIV عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندەجازىلعان قوجا ىسقاق يبن يسما‘يل اتا ال-قازىقۇرتي ات-تۇركىستانيدىڭ «حاديقات ال-‘ا- ريفين» شىعارماسىندا قوجا احمەت ياساۋي حالىق مويىنداعان تۇلعا رەتىندە كورسەتىلەدى. ءحىىى عاسىردىڭ باسىندا ياسى قالاسىن حورەزمشاحتار مەملەكەتى وزىنە قاراتتى. ياسى قالاسىندا حورەزمشاح انۋشتەگىندىك مۇحاممەد يبن تەكەش (1200-1220) اتىنان كۇمىس تەڭگەلەر سوعىلدى. بۇل تەڭگەنى سوعۋ ەكونوميكالىق قاجەتتىلىكتەن گورى، ياسىدا تانىمال اۋليە قابىرىنىڭ بارى ەسەپكە الىنىپ تازا ساياسي، ءدىني-يدەولوگيالىق ماقساتتاردى كوزدەگەن اكتسيا دەپ باعالاعان پىكىر بار.

قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى – يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىندە لايىقتى ورىن العان ارحيتەكتۋرالىق ونەردىڭ عاجاپ تۋىندىسى. ساۋلەتكەرلىك-دەكوراتيۆتىك كوركەمدەلۋ تۇرعىدان بولسىن، تاريحي تۇرعىدان بولسىن اسا باعالى عيماراتتىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە، قوجا احمەت ياساۋيدىڭ ءومىربايانى مەن ونىڭ رۋحاني مۇراسىنىڭ رولىنە تاريحشىلارمەن گەوگرافتار، ساياحاتشىلار مەن شىعىستانۋشىلار، ارحەولوگتار مەن ساۋلەت ونەرىنتانۋشىلار نازار اۋدارىپ كوپتەگەن ەڭبەكتەر ارنادى. قۇرىلىستى كوپ جاعدايدا ساۋلەتكەرلىك كەشەن دەپ اتايدى. شەبەرلەر كولەمى ءارتۇرلى 35 بولمەنى ءبىرتۇتاس كەشەن ەتىپ بىرىكتىرە بىلگەن. عيماراتتىڭ بيىكتىگى 39 م [6, ب. 39]، بۇل قازىرگى ون قابات ءۇيدىڭ بيىكتىگىمەن پارا پار. كەسەنەنىڭ عاجاپ ارحيتەكتۋراسىمەن قاتار مۇندا ءحىV–حV عاسىرلاردىڭ شەبەرلەرى سومداعان اسا كوركەم الىپ تايقازان، قولا شىراعداندار، الىپ تۋ، ورنەكتى ەسىكتەر، قابىر-جاپقىش، ت.ب. بايىرعى بۇيىمدار ساقتالعان. ساۋلەتكەرلىك كەشەندى زەرتتەۋ بارىسىندا ۇلى شايقىنىڭ بۇل دۇنيەدەن قايتقان ۋاقىتىن ايعاقتايتىن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ العاشقى كەسەنەسىنەن قالعان قۇرىلىس بولىكتەرى تابىلدى. العاشقى كەسەنەدەن جەتكەن قابىرعا بولىگىنىڭ قالانۋ ءتاسىلى جانە ونى ناقىشتاۋ تاسىلدەرى ونەرتانۋشى ل.يۋ. مانكوۆسكاياعا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ بايىرعى مازارى ءحىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تۇرعىزىلعانىن انىقتاۋعا مۇمكىنشىلىك بەردى.

1994 جىلعى رەستاۆراتسيالىق جۇمىستار بارىسىندا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى توبەسىنەن ۇزىن سانى الپىستاي ۇلكەندى-كىشىلى ورنەكتى تەرراكوتا بولىكتەرى تابىلدى. ولاردىڭ اراسىندا ەكى دەڭگەيدە ويىلعان بۇرىش جانە جالپاق قىش تاقتالاردىڭ بولشەكتەرى كەزدەسەدى. العاشقى كەسەنەگە قاتىستى جيناقتالعان مالىمەتتەردى تالداعان ارحەولوگ دوكتور ەربولات سماعۇلوۆ كەلەسى تۇجىرىم جاسادى: قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ العاشقى كەسەنەسى سول داۋىردەگى كوركەمدەلۋ دەڭگەيى اسا باي جانە جەتىلگەن ۇلگىدەگى عيماراتتار قاتارىندا بولدى. جالپى العاندا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ العاشقى كەسەنەسىنىڭ ورنەكتەلۋىن وسىمدىك-گەومەتريالىق كومپوزيتسيالاردىڭ دامىعان ۇلگىسى دەۋگە نەگىز بار، بۇل الدىمەن ءحىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تۇرعىزىلعان ەسكەرتكىشتەرگە ءتان. جانە احمەت ءياساۋيدىڭ العاشقى كەسەنەسى ەڭ الدىمەن قاراحاندىقتار ءداۋىرىنىڭ بەتكە تۇتار ەسكەرتكىشتەرى – وزگەنت كەسەنەلەرى، يبراھيم يبن ال-حۋسەين كەسەنەسى، سامارقانداعى شاح-ي زينداكەشەنىندەگى «د» دەپ بەلگىلەنگەن كەسەنەگە ۇقساس بولعان. پروفەسسور مۇحتار قوجا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى توبەسىنەن تابىلعان كەيبىر قاپتاما قىشتاردىڭ ىشكى بەتىندە قۇرىلىسشىلاردىڭ انگوبپەن تۇسىرگەن جازۋلارى بارىن كورسەتتى.

1397 جىلدى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جاڭا كەسەنەسىنىڭ قۇرىلىسى باستالعان جىل دەپ ساناۋعا نەگىز جوق. سەبەبى، شاراف اد-دين ‘الي يازدي جازىپ كەتكەن وقيعالاردىڭ كۋاسى بولعان جوق جانە ءوز ەڭبەگىن 1425 جىلى، ياعني، «ءامىر تەمىر» (1370-1405) قايتىس بولعان سوڭ 20 جىل وتكەن سوڭ باستاعان. تاريحي مالىمەتتەردى تالداۋ نەگىزىندە كەسەنە قۇرىلىسىنىڭ ءحىV عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى باستالعانى كورىنىپ تۇر. 1405 جىلدىڭ باسىندا «امىرتەمىردىڭ» دۇنيە سالۋىنا وراي كەسەنەنىڭ قاسبەتى بىتپەي قالادى. سونىمەن ءبىزدىڭ كوزالدىمىزداعى كەسەنەنىڭ قۇرىلىسى 15 جىل شاماسىندا جۇرگەن. ل.يۋ.مانكوۆسكايا كەسەنە قۇرىلىسىنىڭ كەلەسى كەزەڭدەردەن اتقارىلعانىن انىقتادى. جاڭا قۇرىلىس جۇمىستارى باستالماي تۇرىپ وسى جەردە تۇرعان ءحىى–حىV عاسىرلاردىڭ كەسەنەلەرى بۇزىلدى. قۇرىلىستىڭ العاشقى كەزەڭى 1389-1391 جىلدارى باستالىپ، حىVعاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا اياقتالادى. بۇل جۇمىستى جەرگىلىكتى ورتاازيالىق ۇستالار جۇرگىزگەن. شامامەن 1397 جىلى باستالعان قۇرىلىستىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە باس پورتالدىڭ تەگىس بيىك بولىكتەرى، قازاندىق پەن قابىرحانا كۇمبەزدەرى تۇرعىزىلعان، عيماراتتىڭ سولتۇستىك-باتىس بۇرىشىنداعى بولمە مەشىت بولىپ جاساقتالعان. عيماراتتىڭ ورنەكتەلۋى كۇشەيتىلگەن: باس بولمەلەردىڭ كۇمبەزدەرى ءىش جاعىنان ستالاكتيتارمەن ناقىشتالعان، كورشىبولمەلەر سىلانعان. قۇرىلىستىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە، اسىرەسە، ورنەكتەۋ-ناقىشتاۋ جۇمىستارعا يران شەبەرلەرى قاتىسقان.

اشىربەك ءمۇمينوۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

مۇحتار قوجا باحادىرۇلى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

 

سونداي-اق، وقىڭىز

ياساۋي مادەنيەتى

قازاق رۋلارىنىڭ شەجىرەسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن قازاق مەملەكەتتىلىك جۇيەسىنىڭ ناقتىلانۋىندا ياساۋي مادەنيەتىنىڭ ورنى بار. بۇل تاقىرىپ …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان