Qoja Ahmet YAsaui kesenesi

Qoja Ahmet YAsaui kesenesi bar qazirgi Türkistan qalası Hİİ ğasırda Yası degen ataumen belgili boldı. Bastapqıda bwl Sırdariya añğarında ornalasqan qatardağı şaharlardıñ biri edi. Qoja Ahmet YAsaui osı eldi mekende ömir sürip dünie salğan soñ Yası qalasınıñ märtebesi ösi tüsti. Bir qızığı Sırdariya öñirindegi qalalarda jii bolğan Djamal al-Qarşi «al-Mulhaqat bi-s-surah» (1302-1303 j. jazğan) şığarmasında Qoja Ahmet YAsauidiñ esimi mülde atalmaydı. Al XIV ğasırdıñ soñğı şiregindejazılğan Qoja Isqaq ibn Isma‘il Ata al-Qazıqürti at-Türkistanidiñ «Hadiqat al-‘a- rifin» şığarmasında Qoja Ahmet YAsaui halıq moyındağan twlğa retinde körsetiledi. Hİİİ ğasırdıñ basında Yası qalasın Horezmşahtar memleketi özine qarattı. Yası qalasında Horezmşah Anuştegindik Mwhammed ibn Tekeş (1200-1220) atınan kümis teñgeler soğıldı. Bwl teñgeni soğu ekonomikalıq qajettilikten göri, Yasıda tanımal äulie qabiriniñ barı esepke alınıp taza sayasi, dini-ideologiyalıq maqsattardı közdegen akciya dep bağalağan pikir bar.

Qoja Ahmet YAsaui kesenesi – YUNESKO-nıñ älemdik mwra tiziminde layıqtı orın alğan arhitekturalıq önerdiñ ğajap tuındısı. Säuletkerlik-dekorativtik körkemdelu twrğıdan bolsın, tarihi twrğıdan bolsın asa bağalı ğimarattıñ erekşelikterine, Qoja Ahmet YAsauidıñ ömirbayanı men onıñ ruhani mwrasınıñ röline tarihşılarmen geograftar, sayahatşılar men şığıstanuşılar, arheologtar men säulet önerintanuşılar nazar audarıp köptegen eñbekter arnadı. Qwrılıstı köp jağdayda säuletkerlik keşen dep ataydı. Şeberler kölemi ärtürli 35 bölmeni birtwtas keşen etip biriktire bilgen. Ğimarattıñ biiktigi 39 m [6, b. 39], bwl qazirgi on qabat üydiñ biiktigimen para par. Keseneniñ ğajap arhitekturasımen qatar mwnda HİV–HV ğasırlardıñ şeberleri somdağan asa körkem alıp tayqazan, qola şırağdandar, alıp tu, örnekti esikter, qabir-japqış, t.b. bayırğı bwyımdar saqtalğan. Säuletkerlik keşendi zertteu barısında wlı şayqınıñ bwl dünieden qaytqan uaqıtın ayğaqtaytın Qoja Ahmet YAsauidiñ alğaşqı kesenesinen qalğan qwrılıs bölikteri tabıldı. Alğaşqı keseneden jetken qabırğa böliginiñ qalanu täsili jäne onı naqıştau täsilderi önertanuşı L.YU. Man'kovskayağa Qoja Ahmet YAsauidiñ bayırğı mazarı Hİİ ğasırdıñ ekinşi jartısında twrğızılğanın anıqtauğa mümkinşilik berdi.

1994 jılğı restavraciyalıq jwmıstar barısında Qoja Ahmet YAsaui kesenesi töbesinen wzın sanı alpıstay ülkendi-kişili örnekti terrakota bölikteri tabıldı. Olardıñ arasında eki deñgeyde oyılğan bwrış jäne jalpaq qış taqtalardıñ bölşekteri kezdesedi. Alğaşqı kesenege qatıstı jinaqtalğan mälimetterdi taldağan arheolog doktor Erbolat Smağwlov kelesi twjırım jasadı: Qoja Ahmet YAsauidiñ alğaşqı kesenesi sol däuirdegi körkemdelu deñgeyi asa bay jäne jetilgen ülgidegi ğimarattar qatarında boldı. Jalpı alğanda Qoja Ahmet YAsauidiñ alğaşqı kesenesiniñ örnekteluin ösimdik-geometriyalıq kompoziciyalardıñ damığan ülgisi deuge negiz bar, bwl aldımen Hİİ ğasırdıñ ekinşi jartısında twrğızılğan eskertkişterge tän. Jäne Ahmet YAsauidiñ alğaşqı kesenesi eñ aldımen qarahandıqtar däuiriniñ betke twtar eskertkişteri – Özgent keseneleri, Ibrahim ibn al-Huseyn kesenesi, Samarqandağı Şah-i Zindakeşenindegi «D» dep belgilengen kesenege wqsas bolğan. Professor Mwhtar Qoja Qoja Ahmet YAsaui kesenesi töbesinen tabılğan keybir qaptama qıştardıñ işki betinde qwrılısşılardıñ angobpen tüsirgen jazuları barın körsetti.

1397 jıldı Qoja Ahmet YAsauidiñ jaña kesenesiniñ qwrılısı bastalğan jıl dep sanauğa negiz joq. Sebebi, Şaraf ad-din ‘Ali Yazdi jazıp ketken oqiğalardıñ kuäsi bolğan joq jäne öz eñbegin 1425 jılı, yağni, «Ämir Temir» (1370-1405) qaytıs bolğan soñ 20 jıl ötken soñ bastağan. Tarihi mälimetterdi taldau negizinde kesene qwrılısınıñ HİV ğasırdıñ 90-şı jıldarı bastalğanı körinip twr. 1405 jıldıñ basında «ÄmirTemirdiñ» dünie saluına oray keseneniñ qasbeti bitpey qaladı. Sonımen bizdiñ közaldımızdağı keseneniñ qwrılısı 15 jıl şamasında jürgen. L.YU.Man'kovskaya kesene qwrılısınıñ kelesi kezeñderden atqarılğanın anıqtadı. Jaña qwrılıs jwmıstarı bastalmay twrıp osı jerde twrğan Hİİ–HİV ğasırlardıñ keseneleri bwzıldı. Qwrılıstıñ alğaşqı kezeñi 1389-1391 jıldarı bastalıp, HİVğasırdıñ 90-şı jıldarınıñ ortasında ayaqtaladı. Bwl jwmıstı jergilikti ortaaziyalıq wstalar jürgizgen. Şamamen 1397 jılı bastalğan qwrılıstıñ ekinşi kezeñinde bas portaldıñ tegis biik bölikteri, qazandıq pen qabırhana kümbezderi twrğızılğan, ğimarattıñ soltüstik-batıs bwrışındağı bölme meşit bolıp jasaqtalğan. Ğimarattıñ örnektelui küşeytilgen: bas bölmelerdiñ kümbezderi iş jağınan stalaktitarmen naqıştalğan, körşibölmeler sılanğan. Qwrılıstıñ ekinşi kezeñinde, äsirese, örnekteu-naqıştau jwmıstarğa Iran şeberleri qatısqan.

Äşirbek MÜMINOV, tarih ğılımdarınıñ doktorı,

Mwhtar Qoja BAHADIRWLI tarih ğılımdarınıñ doktorı

 

Sonday-aq, oqıñız

Iasaui mädenieti

Qazaq rularınıñ şejiresiniñ qalıptasuı men qazaq memlekettilik jüyesiniñ naqtılanuında Iasaui mädenietiniñ ornı bar. Bwl taqırıp …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan