ياساۋي مۇراسى

اۋليەلەر سۇلتانىنىڭ اسىل سۇيەگى

قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە  بۇكىل قۇرىلىستىڭ  ماعىنالىق كىندىگى – جاماعاتحانانىڭ تورىندە ورنالاسقان اۋليەلەردىڭ سۇلتانىنىڭ اسىل سۇيەگىن ارۋلاپ قويعان قابىرحانا بولمەسى بولىپ تابىلادى.

قابىرحانانىڭ قابىرعالارىنىڭ ۇزىندىعى 7,15 مەترلىك شارشى بولمە. قابىرعالارىندا ستالاكتيتتەرمەن كومكەرىلگەن تايىزداۋ ويىقتار بار.  قابىرحانانىڭ ءدال ورتاسىندا ءامىر تەمىردىڭ  امىرىمەن ءۇندىستاننان اكەلىنگەن شىمقاي جاسىل نەفريت تەكتەس تاستان اۋليەنىڭ قۇلپىتاسى (جالپى كولەمى: ەنى -1,25 م، ۇزىندىعى -3,15م، بيىكتىگى – 2,6م) قويىلعان. ءۇش بولىكتەن تۇراتىن قۇلپىتاستا بۇرىشتاما باعانالار مەن ستالاكتيتتەردەن باسقا جازۋ-سىزۋ جوق. اۋليە قابىرحاناسىنىڭ ماڭىزدىلىعى  عيماراتتىڭ تورىنە ورنالاسقاندىعىنان ەمەس، كۇمبەزدىڭ وزىنە جالعاسىپ جاتقان سولتۇستىك پورتالدىڭ تاڭعاجايىپ اشەكەيىنەن دە اڭعارىلادى. قۇلپىتاستى اينالدىرا ءامىر تەمىردىڭ قوجا احمەت ياساۋيگە سىيعا تارتقان قولا شىراعداندارى قويىلعان.  شىراعداندارداعى جازۋلاردان  حيجيرانىڭ 799 جىلى قۇيىلعانىن وقۋعا بولادى.  قابىرحانانىڭ توبەسى سىرتقىسى قاتپارلى، قوسقاباتتى كۇمبەزبەن  كومكەرىلىپ، سىرتىن موزايكامەن قاپتاعان.  قاتپارلى كۇمبەزدىڭ سىرتقى ديامەترى 10 م، جالپى بيىكتىگى 21 م، كۇمبەزدىڭ 52 قاتپارى بار.  كۇمبەزدىڭ  ستالاكتيتتى ەرنەۋى عاجايىپ ورنەكتى مايوليكالىق تاقتاشالارمەن كومكەرىلىپ، مويىندىعىنا كوك ءتۇستى جىلانكوز كىرپىشىنەن ءورىلىپ، كۋفا تاڭباسىمەن جازىلعان، ءىرى جازۋلار بار. اۋليەنىڭ قابىرحاانسىنىڭ توردە ورنلاسۋى، ونىڭ ەرەكشە كوركەم، ەپيگرافيالىق جازۋلارمەن ورنەكتەلگەن سولتۇستىك پورتالىنىڭ  بولۋى، قاتپارلى  كۇمبەزىنىڭ  ءىشى-سىرتىنىڭ، قابىرعالارىنىڭ اسەم بەزەندىرىلۋى بولمەنىڭ قاسيەت كيەسىن ايقىنداي تۇسەدى. (قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى. بۋكلەت. تۇركىستان: «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى، 3-ءشى باسىلىم، 2015).

***

كورحانا كىشىگىرىم ءبىر بولمەدەن تۇرادى. توبەسىندە كوك كەراميكادان كومكەرىلگەن قىرلى كۇمبەزى بار. ءدىني نانىمداعىلاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى قارعاعاندا، يا سەرت ەتىسكەندە «كوك كۇمبەز ۇرسىن»، «كوك كۇمبەزگە سالدىم»، «يا كوك كۇمبەز جارىلقاي گور» دەيتىنى وسى كۇمبەز. كۇمبەزدىڭ ىشكى توبەسىنە قۇيما ستالاكتيتتەر قوندىرىلعان. قۇلپى تاستىڭ قاسىندا ورنەكتەلگەن اعاش قورشاۋ تۇر. ونى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ بيبىسى جەرلەنگەن ورىن دەيدى.

*** 

بۇل مەشىت ۇيىندە بەيسەنبى كۇندەرى تۇنىمەن وتىرىپ تەك عۇلامالار مەن دارۋىشتەرگە عانا جاحر (…), ياعني داۋىستاپ زىكىر سالىپ، ءمىناجات ەتۋگە رۇقسات ەتىلگەن.

*** 

مۇنان سوڭ باستاۋشى قوجا زيراتشىلاردى كورحانانىڭ وڭ جاعىنداعى زيراتحانا تارىزدەس كوريدورعا اپارعان. مۇندا دا كورحاناعا جاپسارلاس ەسىكتىڭ ورنىنا ورناتىلعان اشەكەيلى تور كوز اعاش راما بار. سول رامانىڭ بەر جاعىندا قوجا احمەت ياساۋيدىڭ قابىرىمەن قاتار مراموردان جاسالعان ۇلكەن قۇلپى تاس جاتىر. قۇلپى تاسقا جەرلەنگەن كىسىنىڭ اتى-ءجونى، قۇراننان اياتتار جازىلعان. ەگەر بۇل تاستى تازارتىپ قويسا، ەسىكتى اشىپ-جاپقاندا جارىقپەن شاعىلىسقان مراموردىڭ ساۋلەسى اينا تارىزدى جارق ەتىپ ەكىنشى جاققا تۇسەدى. ەڭكەيىپ قاراعان كىسى قازاندىقتاعى كەيبىر سۋرەتتەردىڭ وسى تاسقا تۇسكەنىن ايقىن كورەدى. سوندىقتان مۇنى «اينا-تاس»; «اۋليە تاس» دەپ اتاعان.

بۇل تاستا «ءاسمان ءحۇسنا» دەپ اتالاتىن قۇدايدىڭ مىڭ ءبىر اتى جازىلعان. كىمدە كىم سىرتىنداعى جازۋلاردى سيپاپ كوزىنە سۇرتسە كوزى اشىلىپ، بەلىنە سۇرتسە بەل اۋرۋىنان ارىلماق، باسىنا سۇيكەسە باس اۋرۋىن قويماق، ەگەر ساۋلەسىنە كەزدەسسە قۇدايدىڭ نۇرى جاۋىپ، باقىتى اشىلماق» دەپ ۋاعىزداعان.(بولات قورعانبەكوۆ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قوجا احمەت ياساۋي ەسىمىمەن بايلانىستى اڭىز، اپسانا، حيكايالار كىتابىنان الىندى)

سۋرەت «OYLA ناۋچنو-پوپۋليارنوە يزدانيە» سايتىنان الىندى

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان