باسقى بەت / عالىمنىڭ حاتى / ورتا عاسىر عالىمى نيزام اد-دين اس-سايرامي

ورتا عاسىر عالىمى نيزام اد-دين اس-سايرامي

 ورتا عاسىرلاردا تەگى ورتا ازيادان شىققان عالىم-فيلولوگ ءابۋ ياكۋب سيرادج اد-دين اس-ساككاكي (1160-1299) جازعان «ءال-ميفتاح في يلم ءال-بالاگا» شىعارماسىن ءال-حاتىب ءال-كازۋيني (؟-1338) «تالحيس ءال-ميفتاح في يلم ءال-بالاگا» اتتى ەڭبەگىندە قىسقاشا بايانداعان، ول كەزىندە اتاعى شىعىپ، عالىمداردىڭ نازارىن اۋدارىپ، قىزىقتىرعان. عالىمدار وسى تراكتاتقا جازعان تۇسىندىرمەلەر (شارحي) مەن تۇسىنىكتەردىڭ ىشىندە ەڭ تانىمالىسى – كورنەكتى عالىم سااد اد-دين ات-تافتازانيدىكى (1322-1390). ونىڭ تراكتاتى «ءال-مۋتاۋال» دەپ اتالدى، شەشەندىك عىلىمىندا («ال-بالاگا») قۇندى دەرەككوز بولىپ، وسى سالا بىلگىرلەرىنىڭ اراسىندا قولداۋ تاپتى. وسى شىعارماداعى سويلەمدەر مەن ماعىناسىن ايقىندايتىن سوزدەردى ۇعىندىراتىن تۇسىنىكتەر قۇراستىرىلدى. اتالعان تراكتاتقا بەلگىلى تۇسىندىرمەنى 1430 جىلى دۇنيەدەن وتكەن ورتاعاسىرلىق قازاقتىڭ سايرام قالاسىنان شىققان عۇلاما – نيزام اد-دين ياحيا يبن سايف اس-سايرامي جازعان. كەيبىر عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، ەڭبەكتىڭ تۇپنۇسقاسى جوعالىپ كەتكەن، بىراق، ونان ونىڭ ماڭىزدىلىعى كەمىمەيدى. سوناۋ باسىندا جازىلعان ەڭبەكتەن ماڭىزدىلىعى جاعىنان كەم تۇسپەيتىن وسى شىعارما دا قۇندى بولىپ تابىلادى. اتالعان ەڭبەكتىڭ ەكى نۇسقاسى، ونىڭ ءبىرى – قولجازبالار كىتاپحاناسىنان (يسپانيا), ال ەكىنشىسى – ۋمم ال-كۋرا ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى كورول ابدوللانىڭ كىتاپحاناسىنان (ساۋد ارابياسى) تابىلعان، مۇراعاتتاعى ساقتاۋ ءنومىرى 15840. قولجازبالار تۋرالى ءسوز قوزعاۋدان بۇرىن، نيزام اد-دين ياحيا يبن سايف اس-ءسايراميدىڭ ومىرىمەن تانىسىپ ءوتۋىمىز قاجەت.

اس-ءسايراميدىڭ ءومىرتاريحىن قۇراستىرۋشىلار ونىڭ ناقتى تۋعان جىلىن كورسەتپەسە دە، 780/1380 ج. دەيىن تۋعان دەپ اتاپ وتكەن. ويتكەنى، اكەسى كايرگە 790/1387 ج. كەلگەن كەزدە، بالاسى ياحيا شامامەن 10 جاستا بولاتىن. ونىڭ تۋعان جەرىنە كەلسەك، كەزىندە اكەسى كوشىپ بارعان تەبريزگە ۇقسايدى¹. يبن يماد (1623-1679) مىناداي جورامال جاسايدى²: بالا 7 جاسىندا اكەسىمەن كايرگە كەلگەن، ەگەر بۇل دەرەك راستالسا، ول 783/1383 ج. تۋعان، ويتكەنى، تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ولار كايرگە 790/1387 ج. جەتكەن.

نيزام اد-دين اس-ءسايراميدى اكەسى ءوسىرىپ، تاربيەلەگەن، باستاپقى ءبىلىم بەرگەن. ول ۇدايى اكەسىنىڭ جانىندا، سانا جانە اڭىز-اڭگىمەلەر، اراب ءتىلى عىلىمدارىن ۇيرەندى. ول اتالعاندارمەن شەكتەلىپ قانا قويماي، الگەبرا، مەديتسينا، فيلوسوفيا، ينجەنەريا، استرونوميا جانە باسقا دا عىلىمدارعا دەگەن زەرەكتىلىگىن كورسەتتى³. سونىمەن، ءدىني جانە پەندەشىلىك عىلىمداردىڭ بارلىق عىلىم سالاسىندا تابىسقا جەتكەن نيزام اد-دين اس-ءسايراميدى عالىم-ەنتسيكلوپەديست دەپ اتاۋعا بولادى. ول يسلام ۋمماسىنىڭ قايتا ورلەۋىنە وراسان زور ۇلەسىن قوستى.

ونىڭ ءومىربايانىن قۇراستىرۋشىلاردىڭ ءتانتى بولۋىن اڭداساق، ولاردىڭ    اس-سايراميدى دارىپتەگەن سوزدەرىنەن-اق ءبىلىنىپ تۇرادى.

يبن حادجار ءال-اسكالاني (1372-1449) اس-سايرامي تۋرالى: «ول ءدىندار، قۇدايشىل دا يماندى ادام بولاتىن، ءبىزدىڭ شايحىمىز يزز اد-دين يبن دجاماا ونىڭ ادامگەرشىلىگىن ماقتان تۇتاتىن»4.

ال، يمام اس-سۋيۋتي (1455-1505) ول تۋرالى: «ول جاقسى وقىتاتىن، تەز ءتۇسىنىپ، قاعىپ الاتىن، شىنايى، قاراپايىم، ادال، ءادىل بولاتىن، ونىڭ ءوز حالقى اراسىندا وعان تەڭ ادام جوق بولاتىن»5.

يبن ال-يماد (1623-1679) بىلاي دەپ جازعان: «ول ءدىندار، ءتىلىنىڭ بالى تاماتىن، تاقۋا، پىكىرسايىس پەن كەلىسسوزدەرگە شەبەر بولاتىن، پەيىلى كەڭ، ۇستامدى، قۇرمەتتەۋگە لايىق، بەدەلدى، ادامنىڭ ءماشھۇرى بولاتىن»6.

ول ءبىلىم مەن ءدىندى قۇرمەتتەيتىن وتباسىندا ءوسىپ-ءوندى، ال مۇنداي احۋال ادامنىڭ بىلىمگە جەتىكتىگىنە قۋات بەرەدى. نيزام اد-دين اس-سايرامي وسى كۇنگە دەيىن كايردە تۇرعان باركۋكيا مەدرەسەسىنىڭ شايحى بولعان اكەسى سايف اد-دين اس-ءسايراميدىڭ (؟-?) جانىندا بولدى. اكەسى فيكح (مۇسىلمان زاڭى), ءدىن نەگىزدەرى، اراب ءتىلى عىلىمدارى، ماعىنا جانە بايانداۋ (يلم ال-بايان، يلم ال-مااني) تۋرالى عىلىم، الگەبرا، لوگيكا، مەديتسينا، فيلوسوفيا، ينجەنەريا، استرونوميا عىلىمدارىندا جەتىستىكتەرگە جەتىپ، تاعى باسقالارىن زەردەلەدى. وسى بىلىمدەردى اكەسى مەن بالاسى بولىپ بويلارىنا ءسىڭىرىپ، مۇلتىكسىز مەڭگەرىپ الدى.

كەيىننەن، اس-سايرامي ياحيا ۇلدى بولدى، اتى – ءابد ار-راحمان يبن ياحيا يبن سايف اد-دين اس-سايرامي، ول 813/1409 جىلدىڭ شاۋال ايىنىڭ باسىندا، كايردەگى ال-ماشياحا مەدرەسەسىنىڭ جانىندا تۋدى. سول جەردە ءوسىپ، اكەسىنەن، سونىمەن قاتار، تاكي اد-دين اش-شۋمۋنني (1398-1468) جانە باسقالارىنان ءدىني ءبىلىم الدى. ول قاسيەتتى قۇراندى جاتقا بىلگەن، اكەسى نيزام اد-دين دۇنيەدەن قايتقاننان كەيىن، 833/1430 جىلى اتالعان مەدرەسەنىڭ جانىنداعى ال-ماشياحتى باسقاردى. فيكح، ءدىن نەگىزدەرى، اراب ءتىلى، ماعىنا جانە بايانداۋ تۋرالى عىلىمداردا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ، وسى وقۋ ورنىندا ساباق بەرە باستادى. كوپتەگەن شاكىرتتەرى ونىڭ ساباقتارىنىڭ پايداسىن كوردى. سونداي-اق، ول اسقان العىرلىعىمەن، جارقىن دارىنىمەن، كۇشتى جادىمەن، اقكوڭىلدىلىگىمەن، يمەنۋشىلىگىمەن، قاراپايىمدىلىعىمەن، جىلى شىرايلىلىعىمەن، دىندارلىعى جانە تاقۋالىعىمەن ەرەكشەلەندى. مەملەكەتتىڭ بەدەلدى ادامدارىمەن تەك ءزارۋ جاعدايدا عانا باستارى قوسىلاتىن. ناتيجەسىندە، حانيفا مازھابىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ بىرىنە اينالدى7.

وسى جانۇيادان بىلىمدەردى تولىعىمەن مەڭگەرگەن، سول عاسىردىڭ ءۇش بىردەي كورنەكتى عۇلاماسى شىقتى:

اتاسى: سايف اد-دين اس-سايرامي (؟-?)

بالاسى: نيزام اد-دين ياحيا يبن سايف اد-دين اس-سايرامي، ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان قولجازبانىڭ اۆتورى

نەمەرەسى: ءابد ار-راحمان يبن ياحيا يبن سايف اد-دين اس-سايرامي.

تاريحشىلار نيزام اد-دين اس-ءسايراميدىڭ 833/1430 جىلى8 كايردە جايىلعان وبانىڭ سالدارىنان قايتىس بولعان دەگەن پىكىردى قولدايدى.

ەسكۋريال كىتاپحاناسىنداعى (يسپانيا) نيزام اد-دين ياحيا اس-ءسايراميدىڭ تراكتاتى

قولجازبا 443 بەتتەن قۇرالعان، ءار بەتىندە 29 جول، ءار جولداعى ءسوز سانى شاشامەن 18 بولادى. قولجازبا كەيبىر سوزدەردەن باسقا، انىق ان-ناسح جازۋىمەن جازىلعان.

قولجازبانى ەكى ءبولىپ كوشىرگەنگە ۇقسايدى. 211 بەتتە جازۋ انىعىراق تا ادەمىرەك بولىپ وزگەرگەن. وسى بەتكە جاسالعان سىلتەمەدە بىلاي دەپ جازىلعان: «قولجازبانى باسىنان باستاپ وسى بەتكە دەيىن… بادر اد-دين ءال-ءحانباليدىڭ قولىمەن كوشىرىلگەن، ول اۆتور قولجازباسىنىڭ تازا داناسىن كوشىرىپ جازعان، ال مەن ونان وسى دانانى كوشىردىم. 236-بەتتەن باستاپ قولجازبانىڭ اياعىنا دەيىن، باستاپقى جازۋمەن جازىلعان».

قولجازبالاردا كوشىرۋشىنىڭ اتى جازىلمايدى. جولىمىز بولىپ، وسى قولجازبانى كوشىرۋشىنىڭ اتى جازىلعان ەكەن: ءابد ءال-حاكك يبن مۇحامماد اس-سينباتي. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، وسى قولجازبا كوشىرىلگەن، ول قولجازبانىڭ بايىرعى نۇسقاسىنىڭ يەسى – بادر اد-دين ال-ءحانباليدىڭ شاكىرتى. ونى ءابد ال-حاكك اس-سينباتي كەلەسى سوزدەرىمەن راستايدى: «وسى قولجازبا بادر اد-دين ءال-ءحانباليدىڭ تۇپدەرەكتەن كوشىرگەن قولجازباسىمەن باسىنان اياعىنا دەيىن سالىستىرىپ تەكسەرىلدى، مەن وسى دانانى سودان كوشىرىپ جازدىم. دۇيسەنبىنىڭ ءتۇنى، 886/1480 جىلعى زۋل-كادا ايىنىڭ 24-ءى.

ەگەر اۆتور 833/1430 جىلى قايتىس بولسا، ونىڭ اۆتورمەن جاس ايرماسى 53 جىل بولادى. جوعارىدا كورسەتىلگەندەردىڭ نەگىزىندە، قولجازبانى كوشىرۋشى ايتپاقشى، قولجازبا دانالارىنىڭ كوشىرىلگەن مەزگىلى 886/1480 جىلعا سايكەس كەلەدى.

الدىمەن، زەرتتەۋشى كىتاپتىڭ باسقا ادامعا ەمەس، تىكەلەي اۆتورعا تيىستىلىگىن راستاپ انىقتاۋى قاجەت. كەيدە كىتاپ پەن ونىڭ اۆتورى سايكەس كەلەدى، اتاپ ايتقاندا، باسقا كىتاپ اۆتورلارى اۆتوردىڭ اتىمەن اتتاس بولسا نەمەسە ەڭبەكتەرى ءبىر-بىرىنە ۇقساس بولعان جاعدايلار دا كەزدەسەدى.

ءبىزدىڭ قولجازبانىڭ ءوز اۆتورىنا تيىستىلىگىنە دالەل بولاتىن ءۇش ءۋاج بار:

ءبىرىنشى ءۋاج: كىتاپتىڭ مۇقاباسىندا «شايحى يمام نيزام اد-دين ياحيا يبن سايف اس-ءسايراميدىڭ «ال-مۋتاۋالىنا» تۇسىنىك…» دەگەن جازۋ بار. سونداي-اق، تراكتات العىسوزىنىڭ ماتىنىندە اۆتوردىڭ اتى اتالعان.

ەكىنشى ءۋاج: اۆتوردىڭ ءومىربايانى بار باسقا دا شىعارمالاردا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر. ولاردىڭ ىشىندە عالىمنىڭ ءتىل، بايانداۋ تۋرالى عىلىم، ريتوريكا عىلىمدارىن مۇلتىكسىز مەڭگەرگەنى تۋرالى ايتىلعان. تاريحشى شامس اد-دين مۇحاممەد اس-ساحاۋي (1427-1497) «اد-داۋ ال-لامي لي-احل ال-كارن ات-تاسي» كىتابىندا بىلاي دەپ ايتقان: «ول ءوزىن باسقالاردى وقىتۋعا ارناعان. باسقا مازھابتاردىڭ بەدەلدى عالىمدارى وعان عىلىمداردىڭ ارقيلى سالاسىنداعى «ال-ادۋد»، «ال-مۋتاۋال»، «شارح ال-ماۋاكيف»، «تافسير ال-بايداۋي»، «ال-كاششاف» اتتى كىتاپتاردى وقىپ بەرگەن. وعان ارناعان ماداقتاردى ەستىدىم، اينالاسىنداعى ادامدار ونىڭ سۇڭعىلالىعى مەن دىندارلىعىن ايرىقشا اتاپ وتكەن. بىلىمدىلىگىنىڭ مىقتىلىعى مەن زەرتتەۋشىلىك قابىلەتى جاعىنان ءتىپتى ال-يزز يبن دجاماادان اسىپ تۇسكەن دەپ تە ايتۋعا بولادى. ونان ءبىلىم العانداردىڭ ىشىندە «ال-مانتيك»، «ال-مۋتاۋالدى» زەردەلەگەن ات-تاكي اش-شۋمۋنني (1398-1468) دە بولعان، سوندىقتان نيزام اد-دين وعان ءوز قولىمەن ۇزىن تۇسىنىك جازىپ بەرگەن».

تاريحشى شامس اد-دين مۇحاممەد اس-ساحاۋي اتاپ وتكەن «ال-مۋتاۋالعا» بەرىلگەن تۇسىنىك كوز الدىمىزدا، سوندىقتان كىتاپتىڭ نيزام اد-دين ياحيا اس-سايراميگە تيىستىلىگىنە كۇمانىمىز جوق.

ءۇشىنشى ءۋاج: وسى پىكىردى جوققا شىعاراتىن ادامداردىڭ جوقتىعى، وسىلايشا، ەگەر جوققا شىعارۋشىنىڭ دالەلى جوق بولعان جاعدايدا، شىعارمانىڭ اۆتورعا تيىستىلىگى انىقتالادى.

اس-سايراميدىڭ «ال-مۋتاۋال» كىتابىنا جازعان تۇسىنىكتەرىندە قاراستىرىلعان كەيبىر ماسەلەلەر مىناداي:

اس-سايرامي ءوز تۇسىنىكتەرىن بيسميللا (اللانى اتاۋ) مەن اللانىڭ اتىن ءماشھۇر ەتۋدەن باستايدى. تۇسىنىكتەردىڭ كەرەمەتتىگى شەشەندىكتى («ال-بالاگا») بايانداۋ («ال-بايان») جۇلدىزدارىمەن اشەكەيلەگەن اسپانمەن سالىستىرعان. ول: «شەشەندىكتى بايانداۋ اسپان شىراقتارىمەن ارلەگەن اللاعا شۇكىر. شەشەندىك عىلىمىنىڭ ءۇش ءتۇرى بار: ماعىنا تۋرالى عىلىم (ال-مااني), بايانداۋ تۋرالى عىلىم (ال-بايان), ريتوريكا تۋرالى عىلىم (ال-بادي). وسى بايانداۋ تۋرالى عىلىم ءتارىزدى شەشەندىك عىلىمىن ول اسپان كۇمبەزىن جارقىراتىپ، اشەكەيلەيتىن جۇلدىزدارمەن  سالىستىرىپ، وسىلايشا، بايانداۋدى شەشەندىك عىلىمىنىڭ بارلىق تاراۋلارىنىڭ اشەكەيى مەن جۇلدىزدارى بولىپ تابىلادى» دەگەن.

سوسىن شەشەندىكتىڭ شىنار بيىگىنە جەتكەن قاسيەتتى قۇران بەرىلگەن مۇحاممەد پايعامبارعا اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمىن جولدايدى. ول قۇراننىڭ شىنايى عالاماتى ونىڭ كەرەمەت شەشەندىگىندە، ول ءسوزدىڭ مايىن تامىزعان ارابتاردى كۇمىلجىتىپ، قۇراننىڭ اياتىنداي بىردە-ءبىر ايات كەلتىرە المادى. قۇران شەشەندىكتىڭ شىرقاۋ بيىگى بولسا، ءوز كەزەگىندە، بايانداۋ عىلىمى وسى عىلىمنىڭ اتالعان تۇرلەرى اراسىنداعى شەشەندىكتىڭ شىڭى بولىپ تابىلادى.

سوسىن، ول بۇل كىتاپتىڭ «ال-مۋتاۋالعا» بەرىلگەن تۇسىنىك (شارحوم) ەكەندىگىن، ال بۇل تۇسىنىكتىڭ ءوز كەزەگىندە يمام ساد اد-دين ات-تافتازانيدىڭ «ال-ميفتاحىنا» بەرىلگەن قىسقاشا تۇسىنىگى ەكەندىگىن اتاپ وتەدى. ول وسى ەڭبەكتىڭ ەرەكشە جانە ەلىكتىرەتىن قىرلارى، سيرەك كەزدەسەتىن ەرەجەلەرى مەن تاڭقالدىرار تالاپتارى بارىن تۇسىندىرەدى.

ونىڭ شىعارماسىن وقىعان ادامدارعا كەشىرىمدىلىكپەن قاراپ، جىبەرىلگەن قاتەلەردى تاپقان جاعدايدا تۇزەتۋلەرىن وتىنگەن. وسى تىلەگى ارقىلى شىناي كەمەلگە تەك اللانىڭ كىتابى عانا يە ەكەندىگىن ايتقىسى كەلگەن. ءارى قاراي: «قۇداي قۇلىنىڭ اقىل-ويى شەكتەلگەن، ءالسىز ەكەندىگىن ءوزى دە مويىندايدى». «ءبىلىم جاعىنان اسقان مىقتى ەمەسپىن» دەگەن سوزىنەن ونىڭ قاراپايىمدىلىعىن بىلۋگە بولادى، ويتكەنى، كىتاپتى وقىعان ادام ارقايسىسى ءتىل، شاريعات، فيلوسوفيا عىلىمدارىن تۇگەل قامتىعان عىلىمنىڭ مولدىعى مەن ايرىقشا دالدىكتى تابادى، دەگەنمەن، قاراپايىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن عالىمداردىڭ، يگى دە ءدىندار ادامداردىڭ جاعدايى سونداي».

اس-سايرامي ءبىلىم مەن عالىمداردان گورى ناداندىق پەن ءبىلىمسىز ادامداردى ارتىق كورەتىندەرگە، اسىرەسە، ەرەكشەلىكتەرى شايىلعان، نەگىزى وسال، جارىعى ءوشىپ، مۇرالارى قۇرتىلعان ادەبيەت سالاسىنىڭ جاعدايىنا ناليدى. بىراق، وسىعان قاراماستان، اتالعان سالاداعى  تراكتاتتارىن جازۋدى جالعاستىرادى.

ءوزىنىڭ كىرىسپەسىن تالپىنىس ماراپاتتالادى، ءبىلىم ءبىر اداممەن شەكتەلمەيدى، ءبىر ادامنىڭ ولىمىمەن اياقتالمايدى، كەرىسىنشە، بارلىق بۋىننىڭ عالىمدارى شاماسىنشا اقيقاتقا قول جەتكىزۋگە تالپىنۋى قاجەت: ويتكەنى، ءبىلىم ءبىر عانا حالىقتىڭ اينالاسىندا شەكتەلمەي، ءوز تىرشىلىگىن توقتاتپايدى، دەپ ءتامامدايدى (13, 1).

كىرىسپەدە اس-سايرامي انىقتاما بەرگەن كەيبىر تەرميندەر:

 «يلحام» (يلاندىرۋ, شابىتتاندىرۋ) ءسوزىنىڭ انىقتاماسى

اس-سايرامي «ال-يلحام» سوزىنە مىناداي انىقتاما بەردى: بۇل ۇردىسكە شايتاننىڭ ايداپ سالۋىن قاتىستىرماي، ماقساتپەن ادامنىڭ جۇرەگىن يلاندىرۋ، بۇل جەردە دەلدالدىڭ بولماعانى مىندەت، ال «ال-يلام» (حابارلاۋ) ءسوزىنىڭ ماعىناسى اۋقىمدىراق بولىپ كەلەدى.

«ال-فايد» (بەرەكە، جومارتتىق، كەڭ پەيىلدىلىك) ءسوزىنىڭ ماعىناسى

ءتىل جاعىنان «ال-فايد»: «فاادا» ەتىستىگىنەن جاسالعان ەسىم ءسوز (ماسدار), «فاادا ال-ماا» ءسوز تىركەسى – سۋ ارناسىنان استى، سۋ باستى (13, 1) دەگەندى بىلدىرەدى.

«ال-فايد» تەرمينى قىزمەتى ءۇشىن ەشتەڭە تالاپ ەتپەي، ارەكەت ەتۋشى ادامنىڭ ۇدايى اتقاراتىن ارەكەتىن بىلدىرەدى. مىسالى: ال-مابدا ال-فاياد –جومارتتىعى اسقان دەرەككوز.

ءارى قاراي كەلەسى ماسەلەلەردى ۇعىندىرىپ، تۇسىندىرە باستايدى:

ءاربىر مۇددە بەلگىلى ءبىر ارەكەتتىڭ ناتيجەسىنەن شىعاتىن ارەكەت بولسا، ول پايدا دەپ اتالادى.

ەگەر، ونى وسى ارەكەتتىڭ بولىگى رەتىندە قاراستىرسا، ول تالپىنىس (ال-گاايا) دەپ اتالادى.

ەگەر ول ارەكەت ەتۋشى ادامنىڭ ارەكەتتى باستاپ كەتۋىنە قاجەت بولعان كۇندە، ونى ماقسات (ال-گاراد) دەپ اتايدى.

ال، ەگەر مۇددە ارەكەت جاساۋعا يتەرمەلەسە، وندا ول – ماقساتتى سەبەپ بولىپ تابىلادى.

وسىلايشا، پايدا مەن تالپىنىستىڭ بولمىسى ءبىر، بىراق، ماقساتى جاعىنان ءارتۇرلى، ولاردىڭ ماقسات پەن ماقساتتى سەبەپكە دە قاتىسى بار، ال، ايىرماشالىعى مىنادا: ماقساتتىڭ ارەكەت ەتۋشى سۋبەكتىگە قاتىسى بار، ال ماقساتتى سەبەپ تەك ارەكەتكە قانا قاتىستى. العاشقى ەكى انىقتاۋ سوڭعى ەكەۋىنەن اۋقىمدىراق.

ال-مااني (ماڭىز) ءسوزىنىڭ ماعىناسى:

ال-ماااني ءسوز تۇرىندە ايتىلاتىن ساناداعى بەينە.

ال-مانا (ماعىنا، ءمان) ءسوزىنىڭ ماعىناسى:

تىلدىك جاعىنان ال-مانا «ماكساد» (اۋدارماسى ماقسات، تالپىنىس دەگەندى بىلدىرەدى) ءسوزى ءتارىزدى مافال فورمۋلاسى بويىنشا قالىپتاسقان، «مان انااحۋ» سويلەمى – «ويدا تۇتقان، كوزدەگەن ادامىڭىز» دەگەندى بىلدىرەدى. ەگەر ءبىز ءسوزدىڭ اتالۋى مەن ماعىناسى تۋرالى ايتساق، ونى «مافحۋم» – ماعىنا، ءمان دەيمىز. ەگەر ونىڭ ادام اتىنا قاتىسى بولسا، ونى «مۋسامماا» – ەسىمى، اتاۋى دەيمىز. ال، ال-مانا سوزىنە كەلەر بولساق، ەگەر ونىڭ ادامعا قاتىسى بولماسا، ول «مافحۋم» ماعىناسىندا، ال «مۋسامما» ءسوزى «مافحۋم»-دى دا، «مانا» ماعىناسىندا دا قولدانىلادى. مىسالى، زايدا مەن امراعا مۋسامما-رادجۋل دەيمىز – ەر ادامنىڭ اتى، بىراق، ءبىز مانا-ررادجۋل – ەركەكتىڭ ماعىناسى دەپ ايتپايمىز.

«حاكايك ال-ماااني» ءسوز تىركەسىنىڭ انىقتاماسى (ماعىنالاردىڭ بولمىسى)

حاكايك ال-ماااني – بۇل شىندىققا سايكەس بەينەلەر.

 «ال-بايان» ءسوزىنىڭ ماعىناسى:

ال-بايان – ادامنىڭ كوڭىلىندە جاسىرىن جاتقاندى كورسەتەتىن شەشەن سوزدەر.

سونداي-اق، بۇل ىشكى سەزىم، جاسىرىن ويلاردى ەستىلەتىن سوزدەر تۇرىندە ءبىلدىرۋ. ال-حاكايك (فاكتىلەر، اقيقات) ءسوزى ال-مااني سوزىمەن قوسىلادى، سوندىقتان، ولار سىرتقى نىشاندارعا قارسى تۇرادى. حازا زاحير ال-امر، باسقاشا ايتقاندا، بۇل ءىستىڭ شىنايى ءمانىسى دەيدى.

«ان-نيما» (راقىمشىلدىق، اباتشىلدىق) ءسوزىنىڭ ماعىناسى:

ان-نيما –  ورنىن تولتىرۋ مىسالىندا، يا پايدا ەلتىرۋ ءۇشىن، يا زياندى بۇرىپ جىبەرۋ ءۇشىن باسقاعا جاسالعان يگىلىك. ال «ان-ناما» ء(سوزدىڭ ءبىرىنشى ءتۇبىر ءارپىنىڭ فاتحاسىمەن) ءسوزى – مولشىلىقتا، بەرەكەلى ءومىر ءسۇرۋ دەگەندى بىلدىرەدى.

«ال-يتكان» (جەتىلگەندىك، شەبەرلىك) ءسوزىنىڭ ماعىناسى:

ال-يتكاان – بۇل دالدىك پەن جەتىلگەندىك.

«ال-حيكما» (دانالىق) ءسوزىنىڭ ماعىناسى:

ال-حيكما – بۇل نارسەلەردىڭ بولمىسى مەن ولاردىڭ ماقساتىن ءبىلۋ.

«ان-نيزام» (جۇيە، ءتارتىپ) ءسوزىنىڭ ماعىناسى:

ان-نيزام – بۇل ءىنجۋدى بەلگىلى تارتىپپەن تىزەتىن ءجىپ، سوندىقتان، بۇل ءسوز كورنەكتى تۇردەگى ءتارتىپ رەتىندە قولدانىلادى.

ان-نابي (پايعامبار) جانە ار-راسۋل (ۋاكىل) ماعىنالارىنىڭ ايىرماشىلىعى

ونى يلاندىرىپ ايتىلعان دۇنيەلەردى ادامدارعا جەتكىزۋگە جىبەرىلگەن ادام دەلىنگەن.

سونىمەن قاتار، ءدىني زاڭداردىڭ بولەك جيناعى (شاريعات) بەرىلگەن ادام – ۋاكىل، ال پايعامبار – الدىڭعى ۋاكىلدىڭ شاريعاتىن ۇستانعان ادام، ماسەلەن، مۇسانىڭ شاريعاتىن يۋشا پايعامبار ۇستانعان.

تاعى دا ۋاكىل – اللانىڭ قۇلدارىنا جىبەرىلگەن ادام، ال پايعامبار – اللا تاعالانىڭ داڭقىن جايىپ، حابارلايتىن ادام، ونى ادامدارعا جولداماسا دا، مۇنداي انىقتاما وسى سوزدەردىڭ تىلدىك ماعىناسىنا سايكەس.

«ال-كارام» (جومارتتىق، يگىلىك) جانە «اس-سامااحا» (كىشىپەيىلدىك، كەڭ پەيىلدىلىك) ءتارىزدى سوزدەردىڭ ماعىناسى

«ال-كارام» – يەسىن ايانباي سىيلاپ، پايدالى ءىس جاساۋعا يتەرمەلەيتىن ادامي قاسيەت.

«اس-سامااحا» – مۇلىكتىك جومارتتىق، سوندىقتان «ال-كارام» ءسوزىنىڭ ءمانى «اس-سامااحاعا» قاراعاندا اۋقىمدىراق (13, 2).

«اد-دين» ء(دىن) ءسوزىنىڭ ماعىناسى:

«اد-دين» – تۇسىنىگى بار ادامدارعا ارنالعان قۇدايشىل زاڭ، سانالى، بۇكىل جاقسى يگىلىكتى تاڭداۋىندا، ال باسقا، ويدان شىعارىلعان زاڭدار مەن شەكتەۋلەر دىنگە جاتپايدى، وعان قۇدايعا سەنبەيتىندەر مەن ەكىجۇزدىلەردىڭ شايتاندارى ويلاپ تاپقان زاڭدارى مىسال بولا الادى.

وسى انىقتاۋعا قاتىستى ماڭىزدى تۇستارى:

«جارالعان» سوزدەرىنە وسىمدىكتەر مەن اعاشتاردىڭ وسۋىنە قاتىستى تاڭعاجايىپ زاڭدىلىقتار كىرمەيدى.

سونىمەن قاتار، «تۇسىنەتىندەرگە ارنالعان» سوزدەرىنە جانۋارلارعا قاتىستى تاڭعاجايىپ زاڭدىلىقتار كىرمەيدى. ولارعا ساناسىنان ايرىلعاندارعا بايلانىستى زاڭدىلىقتارعا جاتپايدى.

«ولاردىڭ سانالى تاڭداۋى» دەگەن سوزدەر ارەكەت پەن ارەكەتسىزدىكتىڭ اراسىنداعى تاڭداۋدىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدى، وسىلايشا، سىيىنعانى ءۇشىن ادامعا ماراپات كورسەتىلىپ، ال باعىنباعاندىعى ءۇشىن جازالاناتىندىعىن كورسەتەدى. سونداي-اق، ادامنىڭ ينتۋيتيۆتىك ءىس-ارەكەتىن ەسكەرمەۋگە جول بەرىلەدى.

«ماقتاۋعا لايىق» سوزدەرى اللانىڭ بۇيرىعىنداعى يگىلىكتەرگە مەگزەيدى، ولاردىڭ تاڭداۋىنا ۇسىنىلعاندارى سۋرەتتەلۋى بولۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار، بۇل قۇدايشىل زاڭدار بولعاندىقتان، مۇنداي سيپاتتاۋ سەنىمسىزدىكتەن اراشالاۋ ءۇشىن قولدانىلۋعا جول بەرىلەدى. (13, 4)

«اد-دين» ء(دىن) ءسوزىن جالعان جانە شىنايى زاڭدارعا قاتىستى قولدانۋ.

«اد-دين» ءسوزى اللا تاعالا ايتقانداي: «يسلامنان باسقانى ىزدەگەن ادامنان، …»، سونداي-اق، «سەندەردە ءوز دىندەرىڭ، مەندە ءوز ءدىنىم بار» دەگەن قۇدايدىڭ سوزدەرى اۋىزشا جالعان زاڭ ەرەجەلەرىنە قاتىستى ايتىلادى.

بۇل ءسوز اللا تاعالا: «بۇگىن مەن سەندەر ءۇشىن سىزدەردىڭ دىندەرىڭدى كەمەلىنە جەتكىزدىم» دەپ ايتقانداي، شىنايى زاڭ ەرەجەلەرىنە قاتىستى قولدانىلادى. بۇل ءسوزدى ونىڭ ماعىناسىنا نەگىزدەي وتىرىپ، زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ بارلىق تۇرىنە قاتىستى قولدانۋعا جول بەرىلەدى، وسىلايشا، بۇل شىندىق نەمەسە جالعان بولاتىن ادامنىڭ نەگە سەنىپ، باس يەتىن دۇنيەلەرىن ايتادى.

«اش-شار» ء(دىن زاڭى، شاريعات), «اد-دين» ء(دىن), «ال-ميللا» (سەنىم، ءدىن) ءتارىزدى سوزدەردىڭ ماعىنالارى

اللا تاعالادان ۋاكىل الىپ كەلگەن «اش-شار» بولىپ تابىلادى، ويتكەنى ول وسىلاي ءتۇسىندىرىپ، كورسەتكەن.

ال، «اد-دين» – بۇل ونىڭ ءدىني ۇستانىمى جانە سىيىنۋى.

«ال-ميللا» – ۋممادا ايتىلىپ، وقىلعاندار.

«ال-ياكين» (بەرىك سەنىم) ءسوزىنىڭ ماعىناسى:

ال-ياكين – بۇل يمەنبەيتىن سەنىم.

«ال-ۋلۋم» (عىلىمدار) جانە «ال-ماااريف» ء(بىلىم، ىلىمدەر) تۇسىنىكتەرى اراسىنداعى ايىرماشىلىق:

ال-ۋلۋم – نارسەلەردىڭ تۇتاستىعى ۇعىمى، ال، ال-مااريف – بولمىستى ءىشىنارا ۇعىنۋ. (3 بەت)

«ان-نۋكتا» (وتكىرلىك، تاپقىر سويلەمشە) ءسوزىنىڭ ماعىناسى:

ان-نۋكتا – «ناكاتا» تۇبىرىنەن الىنعان ءسوز، ويلاۋ ناتيجەسى بولاتىن ءدال ماعىنا. «ناكاتا في-ل ارد» اۋدارماسى – جەردى تىرمالاۋ، جەردە ءوز ءىزىن قالدىرۋ.

«ان-نازم» (رەتتى سوزدەر) ءسوزىن قۇرانمەن قاتار قولدانۋى مەن «ال-لافز» ء(سوز) ءسوزىن قولدانباۋى – اۆتوردىڭ دانالىعى.

ول «ال-لافز» ورنىنا «ان-نازم» ءسوزىن قولدانىپ، قۇراندى قۇرمەتتەيتىنىن اڭعارتتى، تىلدىك ماعىنادا «ال-لافز» ءسوزى – شىعارىلۋ دەگەندى بىلدىرەدى جانە قۇران تىزىلگەن ىنجۋدەي رەتتەلىپ ۇسىنىلعاندىعىنا مەگزەيدى.

«ات-تافسير» ء(تۇسىندىرۋ) جانە «ات-تاۋيل» ء(تۇسىندىرۋ، ۇعىندىرۋ) ماعىنالارى اراسىنداعى ايىرماشىلىق:

«ات-تافسير» – حيكايالار مەن عالىمداردىڭ پىكىرلەرى نەگىزىندە قۇران ماعىناسىن ۇعىندىرۋ.

«ات-تاۋيل» – ەرەجەلەر نەگىزىندە قۇران ماعىناسىن ۇعىندىرۋ.

«ال-بايان» (ۇعىندىرۋ) جانە «ات-تيبياان» (بايانداۋ، ءتۇسىندىرۋ) ماعىنالارى اراسىنداعى ايىرماشىلىق

«ات-تيبياان» – تولىق بايانداۋ.

ەگەر «ال-بايان» – دالەلدەنبەگەن مازمۇنداۋ بولسا، «ات-تيبيان» – دالەلگە نەگىزدەلگەن مازمۇنداۋ.

«ال-باسىرا» ء(بىلىم سارالىعى) ءسوزىنىڭ ماعىناسى

«ال-باسىرا» – شىندىقتى وتىرىكتەن تولىق اجىراتۋ قابىلەتىنە يە بولاتىن كۇش; تولىق حاباردار بولۋ. (4 بەت)

شەجىرەلەردىڭ دارەجەلەرى («ال-انساب»)

تۋىستىقتىڭ 6 دارەجەسى بار:

1 – «اش-شاب» (حالىقتار), ار-رابيا حالقى ءتارىزدى

2 – «ال-كابيلا» (تايپا), ال-كينانا تايپاسى ءتارىزدى

3 – «ال-فاسىلا» (وتباسى), ال-كۋرايش وتباسى ءتارىزدى

4 – «ال-يمارا» (رۋ), ال-كۋسي رۋى ءتارىزدى

5 – «ال-باتن» (كلان), حاشيم كلانى ءتارىزدى

6 – «ال-فاحز» (ۇرپاق), بانۋ ابباس ءتارىزدى

بۇل دارەجەلەر يەرارحيا قۇرايدى، ونىڭ ەڭ اۋقىمدىسى «اش-شاب» (حالىق) ءسوزى. بۇل يەرارحياداعى ەڭ از بىرلىك «ال-فاحز» (ۇرپاق) ءسوزى.  (13, 7)

اۆتور العىسوزىن بىلاي ءتامامدايدى: «بۇل شىعارمانىڭ العىسوزىندە ۇعىندىرا العانىم وسى، اللا ءبارىن بىلەدى، كەز كەلگەن جاعدايدا اللاعا شۇكىر». (13, 8)

سونان سوڭ، اۆتور تراكتاتتى نەگە «بيسميللا» (اللانى اتاۋ) جانە اللانى دارىپتەۋدەن باستايتىنىنا تۇسىنىك بەرۋدەن باستايدى: «اللا دەپ باستاۋ مەن ونىڭ داڭقىن شىعارۋ (س.ع.س.) پايعامباردىڭ «اللانىڭ اتىمەن باستالماعان كەز كەلگەن ماڭىزدى ءىس تولىققاندى بولمايدى («ال-ابتار» – شابىلعان)» دەگەن حاديسىنە نەگىزدەلەدى; پايعامباردىڭ (س.ع.س.) تاعى ءبىر ءسوزى بار: «اللانى ماداقتاۋدان باستالماعان كەز كەلگەن ماڭىزدى ءىس ونبەيدى (اكتا)».

وسى تۇجىرىمعا قارسىلىق جانە ونى تەرىسكە شىعارۋ:

كەيبىرى ايتقانداي، وسى ايتىلعان سوزدەردىڭ ءبىر تۇرىنەن باستاۋ – وسى سوزدەرمەن ءبىر مەزگىلدە باستاۋعا جول بەرمەيدى، ونىڭ قايشىلىعى وسىندا.

بۇل قارسىلىققا جاۋاپ:

اۆتور ءحاديستى اللا دەپ باستاۋ – شىنايى باستاۋ، دەپ جاۋاپ بەردى، اللانى دارىپتەيتىن سوزدەرمەن باستاۋ تۋرالى حاديسكە كەلسەك، ول قوسىمشا باستاۋعا قاتىستى، بۇل ونىڭ اتاۋى مەن اتالۋى اراسىنداعى سايكەستىكتىڭ كورىنىسى ەمەس، اللا تاعالانىڭ جوعارى دارەجەلىگى – كۇمانسىز اقيقات بولعاندىقتان، اتالعان ءتارتىپ قۇدايدىڭ جولداۋىنا، ساف تازا سۇننەت پەن عۇلامالاردىڭ بارلىعىنىڭ پىكىرىمەن سايكەس، دەپ جاۋاپ بەردى. (13, 9). وسىلايشا باستالۋ داستۇرلەر مەن سالتتارىنا سايكەس اۋقىمدى بولۋى مۇمكىن، سوندىقتان، ەكى جانە ونان كوپ تۇرلەرىن اتاۋعا جول بەرىلەدى. ءبىرىنشىسى سىرتقى قايشىلىقتى جويسا، ەكىنشىسى نەگىزىندەگى قايشىلىقتى جويادى.

تاعى ءبىر قارسىلىق

كەيبىرەۋلەرى بىلاي دەپ قارسىلىق ءبىلدىردى: مىسال رەتىندە اللانىڭ كىتابىن الساق، ونى اللا دەپ باستاۋعا بولمايدى،  ويتكەنى، بۇل سوزدەر «ان-نامل» سۇرەسىنىڭ ورتا شەنىندە ايتىلىپ، ونىڭ بولىگى بولىپ تابىلادى، ءتىپتى ايتىلعانعا قايشى بولاتىنداي، كەيبىر اياتتار سۇرەلەردىڭ باسىندا كەلسە دە، قۇراندى نەگىزگە الۋدىڭ ارتىقشىلىعى بار.

وسى قارسىلىققا جاۋاپ:

وعان اۆتور جاۋاپ بەردى: سۇرە باستالاتىن «بيسميللانىڭ» سوزدەرى اللانى دارىپتەۋدەن بۇرىن تۇرادى، ال «بيسميللا» سۇرەلەردىڭ اراسىن بولۋگە ارنالعان قۇراننىڭ اياتى ەكەندىگى دۇرىس پىكىر بولىپ تابىلادى. سۇلەيمەننىڭ كىتابى «بيسميللادان» باستالعان، ونىڭ «اسىلى بۇل سۇلەيمەننەن» دەگەن سوزىنە قاتىستى، اللا ايتقان بالحيستىڭ ءسوزى: «ماعان يگى حاتتى تاستاپ كەتتى». باسقالارى وعان: بۇل حات كىمنەن؟ بۇل نە حات؟ – دەپ سۇراعانعا ۇقسايدى. سوندىقتان، ول «ول حات سۇلەيمەننەن، وندا: راقىمدى دا مەيىرىمدى اللا ءۇشىن» – دەپ باستايدى. بۇل قويىلعان سۇراققا ونىڭ جاۋابى بولدى. سونداي-اق، «ول – سۇلەيمەننەن» دەپ ءوزى تۋرالى ايتقان دەگەن پىكىر بار. ەندى ءبىر پىكىردە بۇل كىتاپتىڭ اتى دەيدى. (13, 10)

اللانىڭ قۇلدارىنا دەگەن راقىمشىلىقتارىنىڭ تۇرلەرى

اۆتور اللا تاعالا راقىمشىلىعىن بار جانە جوق دەپ بولگەن، وسى تۇرلەرىن ىشىنەن رۋحاني جانە ماتەريالدىق دەپ جارعان، ماتەريالدىق راقىمشىلىقتى ىشكى جانە سىرتقىعا بولگەن، وسى تۇرلەردىڭ ارقايسىسىنىڭ تىزبەكتەپ جاتۋعا قيىن بولاتىن كوپتەگەن تارماقتارى بار. ءوز كەزەگىندە، ءاربىر تۇرشە قيساپسىز دەربەس بىرلىكتەرگە بولىنگەن. ەگەر ادامنىڭ جانى وسى تۇرلەردى بولەك-بولەك ساناۋعا تالپىنعان كۇندە، ەسەبىنە جەتپەس ەدى. ادام ءوز ريزاشىلىعىن بىلدىرگىسى كەلسە، ءوزى ومىرىندە جاساعان فيزيكالىق، سوزدەي، اقىلاي تۇرىندە سىيىنسا دا، وعان جاسالعان راقىمشىلىقتىڭ تەك ءبىرىنىڭ عانا ورنىن تولتىرۋعا جەتكىلىكسىز بولار ەدى. (13, 12)

اللا تاعالا ءوزىنىڭ بولمىسى نەمەسە ءوزىنىڭ قاسيەتتەرىن ءماشھۇر ەتۋىنە لايىق پا؟

بۇل ساۋالعا اۆتور: اللا – بۇكىل تولىققاندى قاسيەتتەرمەن سيپاتتالاتىن بولمىستىڭ اتى، ولاردىڭ جيىنتىعى اللانىڭ ءوز بولمىسى ءۇشىن ونى ءماشھۇر ەتەتىن قۇقىق بولىپ تابىلادى، دەپ جاۋاپ بەرەدى.

ءارى قاراي اللا ءوزىنىڭ بارلىق ساپاسىنداعى تولىققاندى بولمىسى ءۇشىن ماداقتاۋعا لايىق دەگەن سوزدەرمەن وسى تۇجىرىمدى تۇسىندىرەدى. بۇن ونىڭ بارلىق قاسيەتتەرىنە قاتىسى بار. (13, 17)

«امما» ءسوزىنىڭ نەگىزى (ايىرۋ بولىگى – حارف تافسىل) جانە وسى بولىكتى العاش پايدالانعان:

اۆتور: شۋرەيح پەن اش-شابي جەتكىزگەندەي، «امما» ءسوزىن العاش ءداۋىت مىرزا قولدانعان دەيدى. وسى ءسوز اللا تاعالانىڭ، «اس-ساد» سۇرەسىندە: «ءبىز وعان دانالىق پەن شەشۋشى ءسوزدى تارتۋ ەتتىك» دەگەن سوزدەرىندە تۇسپالدانعان. (13, 25)

پايعامبار (س.ع.س.) وتباسى ساناتىنا كىمدەر جاتادى؟

اۆتور ايتتى: «پايعامباردىڭ وتباسىنا بانۋ حاشيم، بانۋ ال-مۋتتاليب جاتادى، سونىمەن قاتار، فاتيمانىڭ بالالارى كىرەدى، كەيبىرى – پايعامباردىڭ وتباسى – بۇكىل ۋمما، دەپ ايتىلدى. پايعامبار مەن ونىڭ سەرىكتەستەرى اراسىندا سالىستىرمالى ورتاقتىق بار. ماسەلەن، اش-شافي بانۋ حاشيمگە جاتادى، بىراق، سەرىكتەستەرى ساناتىنا جاتپايدى، ال سالمان ال-فاريسي پايعامباردىڭ سەرىكتەسى بولسا دا، ونىڭ وتباسىنا جاتپايدى». (13, 26)

وسىلايشا، پايعامباردىڭ وتباسىن بەلگىلەۋدە بىرنەشە نۇسقاسىنىڭ ۇشەۋىن اۆتور اتاپ ءوتتى، بىراق، ولاردىڭ ءبىرىن دە تۇپكىلىكتى راستالعان دەپ اتاعان جوق.

اراب تىلىنە بايلانىستى عىلىمدار ءتۇرى.

اۆتور اراب تىلىمەن بايلانىستى عىلىمدار سانى 12-گە بولىنگەن. ولاردى اتاۋدان بۇرىن، ول اراب ءتىلى عىلىمىنىڭ نە ەكەندىگىن ءتۇسىندىردى: «بۇل سوزدەردىڭ دۇرىستىعى مەن دۇرىس ەمەستىگىن زەردەلەيتىن عىلىم»، دەپ وسى تۇرلەرىنە تۇسىنىك بەرە باستايدى:

ءسوزدىڭ ءتۇبىرى مەن ونىڭ نەگىزىن زەرتتەيتىن عىلىم «لۋگا» – ءتىل دەپ اتالادى

ءسوز تۇبىرىنەن تۋىندايتىن سوزدەردى زەرتتەيتىن عىلىم «يشتيكاك – ءسوزدىڭ جاسالۋى» دەپ اتالادى

ءسوز فورماسىنىڭ وزگەرۋىن زەرتتەيتىن عىلىم «تاسريف» – مورفولوگيا دەپ اتايدى

ءسوزدىڭ جالعاۋلارىن، ونىڭ وزگەرۋى نەمەسە وزگەرمەۋىن زەرتتەيتىن عىلىمدى «ناحۋ» – گرامماتيكا دەپ اتايدى

ءبىر ءسوزدىڭ ايتىلعان جاعدايعا سايكەستىگىن زەرتتەيتىن عىلىمدى «ال-مااني» – ماندەرى دەپ اتايدى

ءسوزدىڭ انىقتىعى نەمەسە جاسىرىن بولۋىنا تاۋەلدى كوپ ماعىنالى سوزدەردى زەرتتەيتىن عىلىم «ال-بايان» – مازمۇنداۋ، ۇعىندىرۋ دەپ اتالادى

ءسوز ەلەمەنتتەرىن ارلەۋدى زەرتتەيتىن عىلىم «ال-بادي» – ريتوريكا دەپ اتالادى

ءسوزدىڭ ولەڭ ولشەمىن زەرتتەيتىن عىلىم «ال-ارۋد» – پروسوديا، مەتريكا دەپ اتالادى

ولەڭ جولدارىنىڭ اياقتاماسىن زەرتتەيتىن عىلىمدى «ال-كافيا» – ۇيقاس دەپ اتايدى

ولەڭ جازۋ تاسىلدەرى مەن ونىڭ ءتارتىبىن زەرتتەيتىن عىلىمدى «كارد اش-شير» – پوەزيا دەپ اتايدى

پروزالىق شىعارمالاردىڭ جازۋ تاسىلدەرىن زەرتتەيتىن عىلىم «ينشاا ان-ناسر مين ار-راسايل ۋا-ل-حۋتاب» – حاتتار مەن ۋاعىزدارعا نەگىزدەلگەن پروزالىق شىعارما جازۋ دەپ اتالادى

سوزدەردى جازۋ ارقىلى كورسەتۋدى زەرتتەيتىن عىلىم – «يلم ال-حاتت» كالليگرافيا دەپ اتالادى.

سونان سوڭ، نيزام اد-دين ياحيا يبن سايف اس-سايرامي «ال-ارۋد» پەن «كارد-اش-شير» عىلىمدارىنىڭ ايىرماشىلىعىن اتاپ ءوتتى: «ال-ارۋد» – ولەڭ ولشەمدەرىنىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى. ال «كارد-اش-شير» ءمىنسىز،  ولەڭنىڭ ۇيقاستى ولشەمى قالايشا قۇراستىرىلعانىن زەرتتەيدى. (28 بەت)

قولجازبانىڭ 38-بەتىندە سايرامدىق عۇلاما بارىنشا پايداسىن كەلتىرۋ ماقساتىندا، قولجازباسىندا عىلىم تۇرلەرىن قاراستىرعان شىعارماسىندا اتاپ كورسەتەتىنىن ايتقان:

وسى جەردە نيزام اد-دين ياحيا اس-سايرامي عىلىم تۇرلەرىن قاراستىرعان شىعارماسىن ءتامامدايدى. شىعارما ونىڭ ءبىلىمىنىڭ كوپتەگەن قىرلارىن اشادى. بۇل جەردە اۆتور كوپتەگەن دەرەككوزدەرگە سىلتەمە جاسايدى. شىعارما فيلوسوفيا مەن لوگيكانىڭ باسىن قوسقان. ونىڭ ىشىندە اۆتور عىلىمداردى، ولاردىڭ قالىپتاسۋىن جانە نەدەن قۇرالاتىنىن كورسەتكەن. سونىمەن قاتار، كەلتىرىلگەن قارسىلىقتارعا جاۋاپ بەرگەنى ماسەلەنى زەرتتەۋ مەن پىكىرسايىسقا قاتىسۋ قابىلەتىن كورسەتەدى.

نيزام اد-دين ياحيا اس-ءسايراميدىڭ شەبەر قاراستىرعان ماسەلەلەرى – بۇل عالىم قوزعاعان ماسەلەنى زەردەلەمەگەن عالىمداردىڭ ءبىلىم يەلەرى، ستۋدەنتتەر ىشىنەن شىققان سۇحباتتاستارىنا، ناقتى سالادا مامانداندىرىلماعان عالىمدارعا، عالىم ماماندارعا دەگەن قوزقاراسى. عالىم پىكىرىن ەسەپكە العاندا، اس-سايرامي ولاردى 3 تيپكە بولگەن، ال-بالاگا (شەشەندىك) عىلىمداعى مۇنداي ءبولىپ-جارۋ ادرۋب ال-حابار (بايانداۋدىڭ تۇرلەرى) دەپ اتالادى:

ءبىرىنشى تيپ: سۇحباتتاسىڭىز تىپتەن حابارسىز بولعان جاعدايدا، وعان ايتىلعان سوزىڭىزدە سەنىم بولمايدى.

ەكىنشى تيپ: سۇحباتتاسىڭىز ابىرجىپ وتىرسا، مۇنداي جاعدايدا سەندىرۋدىڭ ءبىر ءتۇرىن قولدانعان ابزال.

ءۇشىنشى تيپ: سۇحباتتاسىڭىز مويىنداماي، جوققا شىعارىپ وتىرسا، بۇل جاعدايدا، ءسوزىڭىزدى مىندەتتى تۇردە سەندىرۋدىڭ سايكەس فورمالارىمەن نىعايتۋىڭىز قاجەت. (13, 79)

وسى سۇحباتتاستاردىڭ ءۇش تيپىنە عالىمداردىڭ بەلگىلى تيپتەرى سايكەس كەلەدى:

ەگەر ساۋال قويۋشى ادام اڭگىمە تاقىرىبىنان حاباردار بولماسا، وندا عالىم وعان سەندىرۋ ءادىسى قولدانىلمايتىن ءسوز سويلەگەنى قاجەت.

ەگەر ساۋال قويۋشى تالقىلانىپ جاتقان ماسەلە بويىنشا كۇماندانىپ وتىرسا، وندا، عالىم ونىڭ كۇمانىن سەيىلتەتىن سەندىرۋ ءادىسىن قولدانۋى كەرەك. بىراق، بۇل ارەكەت عالىم ءۇشىن مىندەتتى ەمەس، ال ەگەر ول ءادىستى قولدانسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولادى.

ەگەر سۇراق قويۋشى ءوزىنىڭ ناداندىعى نەمەسە وركوكىرەكتىگى سادارىنان جوققا شىعارىپ، تاباندى تۇردە مويىنداماي وتىرسا، وندا عالىم ونىڭ كۇماندارىن تۇبەگەيلى جويۋ ءۇشىن، ءوز سوزدەرىن قولىنان كەلەتىن سەندىرۋدىڭ بارلىق ادىستەرىمەن نىعايتۋى قاجەت. بۇل عالىم ءۇشىن مىندەتتى بولىپ تابىلادى، ويتكەنى، كۇماندى جويۋ ونىڭ ءشۇباسىز مىندەتى بولىپ تابىلادى.

اس-ءسايراميدىڭ سوزدەرى ادامداردىڭ جاعدايىنا قاراي شامالاستىرىلىپ، ايتقان ءسوزى يسلام رۋحىنىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى: ويتكەنى، بىرەۋگە جاققانى، باسقاسىنا جاقپايدى، بىرىنە پايداسى بولسا، باسقاسىنا زيانى ءتيۋى مۇمكىن. نەسىبە تاراتقانداي، اقىل-وي تاراتقان اللا ساف تازا.

وسىدان كەيىن اس-سايرامي شەشەندىكتىڭ مەتافورا مەن اللەگوريا ءتارىزدى تاراۋلارىن قاراستىرادى.

«ال» بەلگىلى ارتيكلىندەگى حامزانى قالدىرىپ كەتۋ:

حامزانى دىبىستاۋ كەزىندە ونان كەيىنگى ال-لام ارىپىنە ءوتىپ، حامزا قالدىرىپ كەتىلسە، حامزانىڭ ەرەجەسى بولۋى مۇمكىن.

دىبىستالۋ كەزىندە الدىڭعى ارىپكە اۋىسار الدىندا حامزا بولسا، وندا الدىڭعى ەرەجەگە باعىنبايدى. بەلگىلى ارتيكل حامزانى اۋىستىرا المايدى.

بەلگىلى ارتيكلدە حامزا ايىرۋشى بولمايدى، ال ۇندەسۋدىڭ بەلگىلى ەرەجەسى بولمايدى، حامزا اتالىپ وتكەننەن كەيىن، ۇندەستىككە وتە سيرەك كەدەرگى كەلتىرەدى، ال ول بەلگىلى ەرەجەگە باعىنباسا، ەرەجە ارەكەت ەتپەيدى. (116 بەت)

«اللا» ۇلى ءسوزى جالقى ەسىم بە، جوق پا؟

شەيح ات-تافتازاني «اللا» ءسوزى قۇدايلىق بولمىسىنا ءتيىستى جالقى ەسىمدى ەكى تاسىلمەن ۇعىنۋعا بولادى: 1 – ەڭ باسىندا وسى سوزبەن اللانىڭ اسقاق بولمىسى اتالعان; 2 – جۇزەگە اسىرىلعان ەمەس، مويىندالعان ارتىقشىلىق جولىمەن، ويتكەنى، جۇزەگە اسىرىلعان باسىمدىلىق وسى ءسوزدى باسقاعا قاتىستى قولدانىلۋى تۇسپالدانادى، ال، «اللا» ءسوزى اللا تاعالادان باسقا ەشكىمگە قاتىستى قولدانىلمايدى. ارتىقشىلىق مويىندالعاندا، «اللا» ءسوزى تەك اللا تاعالاعا قاتىستى قولدانىلادى دەگەن پىكىرگە قايشى ەمەس.

سوسىن اس-سايرامي وسى تۋرالى عالىمداردىڭ پىكىرىن كەلتىرەدى: «ەگەر «اللا» ءسوزى جالقى ەسىم بولسا، وعان «جالعىز» دەگەن ءسوزدى قوسۋدىڭ ءمانى بولماس ەدى، ويتكەنى، «اللا» ءسوزى ەكەۋگە ەمەس، بىرگە قاتىستى عانا قولدانىلاتىنى ءمالىم. بۇل سەنىڭ ءسوزىڭ تارىزدەس: زايد بىرەۋ، تاپ سول مەزەتتە، ونىڭ ەكەۋ ەمەس، بىرەۋ ەكەندىگىن بارلىعى دا ءبىلىپ وتىر. سوندىقتان، «زايد بىرەۋ» دەپ ايتۋدىڭ ءمان-ماعىناسى جوق. ەگەر بۇل ءسوز تولىققاندى ماعىنادا پايدالانىلسا، ول مىندەتتى تۇردە بار اللا، تەك ول عانا باسقالاردىڭ سىيىنۋىنا لايىق. ءوز قۇدايىڭدى سۋرەتتەپ بەرشى دەپ سۇراعاندا: «حۋا» ءسوزى (ول) –  باستاۋىش، اللا – بايانداۋىش، ال «احاد» ءسوزى – ەكىنشى بايانداۋىش، نە بولماسا، اللا ءسوزى جالقى ەسىم بولعان كۇندە، اللا ءسوزى بولىپ تابىلادى».

اس-ءسايراميدىڭ پىكىرى:

اس-سايرامي «زايد بىرەۋ» دەگەندى ولار ەكەۋ دەگەن ماندە قولدانباسا ماعىناسى جوق دەپ ساناعان. ەگەر ءوز كەزەگىندە، ول جوق دەگەن سوزگە جاۋاپ رەتىندە بولسا، وندا مۇنداي ءسوزدىڭ ماعىناسى بولادى. اللا تاعالانىڭ: «اللا جالعىز» دەگەن ءسوزى – اللاعا ۇقساستىڭ جوق ەكەندىگىن بىلدىرگەندىكتەن، ونىڭ ماعىناسى بار. (13, 117)

بەلگىسىزدىك جاعدايداعى قاتىستىق ەسىمدىك پەن سۋرەتتەيتىن ءسوزدىڭ ايىرماشىلىعى

ولاردىڭ ايىرماشىلىعى مىنادا: ءبىرىنشى جاعدايدا، ناقتىلاۋ ونىڭ جاعدايىنا تاۋەلدى، ال، ەكىنشىسىندە – جاعدايىنا ەمەس، سىرتقى فاكتورلارعا تاۋەلدى، ويتكەنى، ونىڭ ناقتى بولىكتەرىندە پايدالانىلاتىن جالپى ەرەجەلەر مەن تولىق تۇسىنىگى بولا وتىرىپ، قاتىستىق ەسىمدىك ءبىر سۋرەتتەۋ تۇرىندە كەز كەلگەن ناقتى نارسەگە قاتىستى قولدانىلادى. بەلگىسىز جاعدايداعى سۋرەتتەلگەن سوزدەرگە كەلسەك، ول سىرتقى فاكتورلارعا تاۋەلدى ناقتى نارسەلەرمەن شەكتەلگەن تولىق تۇسىنىك ءۇشىن قولدانىلادى. قاتىستىق ەسىمدىكتەن كەيىن تۇرعان سويلەمدەردىڭ ەكى جاعدايى بار: 1 – ول وزىنەن-ءوزى بەلگىلى; 2 – ول مەگزەلگەن نارسەگە اراقاتىناسى جولىمەن انىقتالادى. ال سۋرەتتەۋ قىزمەتىن اتقاراتىن سويلەمنىڭ ءبىر تالابى بار – ول وزىمەن-ءوزى انىقتالادى، سونىمەن قاتار، ول ناقتى ەمەس، بەلگىلى ءبىر نارسەگە قاتىسى بار، سوندىقتان، مۇنداي سويلەم الدىنداعى بەلگىسىز جاعدايداعى ءسوزدى سۋرەتتەۋى عانا بولۋى مۇمكىن. (13, 122)

ءبولۋشى ەسىمدىكتىڭ ءمانىسى

ءبولۋشى ەسىمدىكتىڭ نەگىزى – سۋرەتتەۋ مەن بەلگىلى جاعدايداعى بايانداۋىشتىڭ بولىنۋىندە، ماسەلەن، زايد – ول امرادان ارتىق. بۇل ەسىمدىك وسى سويلەمدە اتاپ كورسەتىلگەن. بايانداۋىشتىڭ انىقتىلىعى ءبولىنۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرادى. وسىلايشا، وزىڭقى ءسوز ەرەكشەلەنەدى، ال كەيبىرى ونى شەكتەۋگە نەگىز قىلدى، بەلگىلى جاعدايداعى بايانداۋىش ەسىمدىكتەن كەيىن كەلگەندىگىن كۋالاندىرادى.

سونداي-اق، ولاردىڭ ارقايسىسى تاۋەلسىز، انىقتالعان جاعدايدا ەكەۋى دە كۋالاندىراتىن ماعىنا بەرەدى. (13, 168)

باستاۋىشتىڭ الدىنداعى جوققا تەرىستەۋ جانە باستاۋىشتان كەيىنگى تەرىستەۋ.

باستاۋىشتىڭ الدىنداعى تەرىستەۋدىڭ مىسالى: «ما انا كۋلتۋ حازا» – «ايتقان جوقپىن مەن ونى» جانە ت.ب.

ال، تەرىستەۋ باستاۋىشتان كەيىن بولعانداعى مىسال: «حۋا ما كاالا حازا» – ول ايتقان جوق مۇنى جانە ت.ب.

ولاردىڭ ايىرماشىلىعى مىنادا: ءبىرىنشى جاعدايدا باستاۋىش ارەكەت كوزى بولۋى مۇمكىن دەگەن جايت تەرىسكە شىعارىلادى. ال سۇحباتتاسى، سويلەۋشىنى ناق وسى ارەكەت سۋرەتتەگەن ادام دەپ ەسەپتەيدى، بىراق، سويلەۋشى بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدى: «ايتقان جوقپىن مەن ونى، باسقا بىرەۋ ايتتى»، دەپ باستاۋىشقا تىركەلگەن ارەكەتتى تەرىسكە شىعارادى، سونىمەن قاتار، ارەكەتتى باسقا ادام جاسادى دەپ سەندىرىپ وتىر. وسىلايشا، مۇنداي ەرەكشەلەۋدىڭ  ماقساتى –  ارەكەتتى باسقاعا اۋدارۋ، ويتكەنى تەرىستەۋدەن كەيىنگى راستاۋ – ەرەكشەلەۋ بولىپ تابىلادى.

ەكىنشى جاعدايدا، باستاۋىشقا ارەكەتتىڭ تىركەلمەيتىن جايتى راستالادى، ال سۇحباتتاسى ونىڭ بۇل ارەكەتتى جاساعان جوق دەپ شامالايدى، ال سويلەۋشى بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدى: «مەن عانا ونى ايتپاعان، باسقا ەمەس»، ءسويتىپ، تەرىستەۋدىڭ الدىنا باستاۋىشتى قويىپ، ونى الدىمەن ەرەكشەلەپ، كەيىننەن ارەكەتتى تەرىستەۋدى ايتا كەتەدى، مۇنىڭ ءبارى باستاۋىشقا قاتىستى وسى ارەكەتتى جوققا شىعارۋدى ەرەكشەلەۋ بولىپ تابىلادى. وسى ارقىلى، مازمۇن مەن سۇحباتتاس تاراپىنان ەكى كونسترۋكتسيانىڭ ايىرماشىلىعى ايقىندالادى. (13, 173)

«ميسلۋك» نەمەسە «گايرۋك» (سەن سياقتى; سەنەن باسقا) سوزدەرىنىڭ قولدانىلۋى جايلى بىرەر ءسوز

بۇل سوزدەر سۇحباتتاسىمەن ۇقساستىعى نەمەسە ايىرماشىلىعى بار ناقتى ادامعا قاتىستى قولدانىلۋى مۇمكىن. «ميسلۋكا لا يابحالۋ» – «سەن سياقتىلار ساراڭدىعىن كورسەتپەس» نەمەسە «گايرۋكا لا يادجۋدۋ» – «سەنەن باسقالار جومارتتىعىن كورسەتپەس» دەگەن ءسوز بار. بۇل جەردە اڭگىمە ءۇشىنشى تۇلعا جايىندا بولىپ وتىر، بۇل سويلەمدەردە قويىلۋىنا قاتىستى مەتونيميالار جوق، ويتكەنى، ونىڭ ماقساتى –  اتىن اتاماي، ونىڭ سۋرەتتەمەسىن قولدانۋ جولىمەن، الدەبىر ادامنىڭ جاعدايى بولىپ تابىلادى.

بۇل سوزدەر ۇقساس جانە ۇقسامايتىن ناقتى ەمەس ادامعا قاتىستى قولدانىلۋى مۇمكىن، بۇل جەردە وسى ادامنىڭ سۇحباتتاسى نەمەسە باسقا تۇلعاعا قاتىسى تۋرالى بولسا، وندا ونىڭ قويىلۋىندا مەتونيميا بولىپ تابىلادى، بۇعان كەرى جاعدايدا، قويىلۋىنىڭ نەگىزىندە نە مەتونيميا، نە قويىلاتىن تۇلعا دا جوق بولادى.

ەكىنشى ءتۇرى – بارىنشا كەڭىرەك تارالعانى. (13, 187)

«يزا ال-فۋدجايا» كەنەتتىلىك دەمەۋلىكتەرى

بۇل دەمەۋلىك ەسىم سويلەممەن قولدانىلىپ، جاۋاپتى قاجەت ەتپەيدى. ول سويلەمنىڭ باسىندا كەلتىرىلمەيدى، كەلەر شاق ەمەس، وسى شاققا قاتىستى قولدانىلادى. اراب فيلولوگى ال-احفاش (شامامەن 830 ج. قايتىس بولعان) ونى «حارف» (كومەكشى ءسوز، دەمەۋلىك) دەپ، اراب فيلولوگى ال-مۋبارراد (826-898) «زارف ماكان» (مەكەن پىسىقتاۋىش) دەپ، از-زۋدجادج «زارف زامان» (مەزگىل پىسىقتاۋىش) دەپ اتاعان، ال ابۋ-ل كاسىم از-زاماحشاري (1075-1144) «كەنەتتىلىك» (ال-مۋفادجاا) ءسوزىنىڭ تۋىندىسى – ۇيعارىندى ەتىستىك دەپ ساناعان، عالىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ونى ەتىستىك دەپ ەسەپتەيدى (اتالعان نەمەسە ۇيعارىندى بولسا دا), ونان سوڭ باستاۋىش، بايانداۋىش كەلتىرىلەدى دە، ونىڭ اتالعانى نەمەسە ۇيعارىندىسى كەيىننەن، سونىمەن قاتار، وسى باستاۋىشتىڭ بايانداۋىشى – «يزا» دەمەۋلىگى بولىپ تابىلادى (13, 204)

شەشەندىك عىلىمىنداعى سوزشەڭدىك (ال-يتناب) ەرەجەسى

قوسىلۋ جولىندا سوزشەڭدىكتى بولدىرماۋعا نەگىز – جوققا شىعارۋ كەزىندە دايەكسوز كەلتىرۋمەن تەڭ. سوزشەڭدىكتى بولدىرماۋ قوسىلماۋ جولىندا دا، راستايتىن سويلەمدەردە كەلتىرىلەتىن دايەكسوزدەرگە دە سايكەس نەگىز قالدىرىلادى. ماسەلەن، «ما انا زايدان دارابتۋ» – زايدتى ۇرعان مەن ەمەس; «ما انا كۋمتۋ» – تۇرعان مەن ەمەسپىن. بۇل سويلەمدەردە ەتىستىك اتالماعان سۋبەكتىمەن شەكتەلمەيدى، وسىلايشا بۇل جەردە راستاۋ ەمەس، جوققا شىعارۋ دايەكسوزدەرى كەلتىرىلەدى. (13, 273)

مەتافورانىڭ «تامسيليا» (كەيىپتەۋشى) جانە «تابايا» (تۋىندى), ءتارىزدى تۇرلەرى ءبىر سوزدە بىرىگۋ مۇمكىندىگى جايلى زەرتتەۋ:

ءتۇسىندىرۋشى ات-تافتازاني بۇعان جول بەرىلەدى دەپ، وعان دالەل رەتىندە «ال-كاششافتىڭ» اۆتورى ابۋ-ل قاسىم از-ءزاماحشاريدىڭ (1075-1144), اللا تاعالانىڭ سوزىنە تۇسىنىك بەرۋدە ايتقانى: «ولار وزدەرىنىڭ قۇدايىنىڭ ادال باسشىلىعىنا جۇگىنەدى جانە تابىسقا قول جەتكىزدى» («ال-باكارا» سۇرەسى، 5 ايات): بۇل اياتتا اسقاقتاتاتىن «الا» كومەكشى ءسوزىن قولدانۋ ولاردىڭ تاباندىلىعى، اقيقاتى نىعايىپ، ونى ۇستانۋى مەن ءبىر نارسەنىڭ ۇستىنەن اسقاقتاپ، ونىڭ ۇستىنە وتىرعاننىڭ جاعدايىنداي. ال تۋىندى مەتافورا اسقاقتاۋدىڭ ماعىناسى مەن «الا» كومەكشى ءسوزىن سالىستىرۋدان بايقالادى. كەيىپتەۋشى مەتافورا ءار تاراپتىڭ بىرنەشە ەرەجەسىنىڭ جوق ەكەندىگىنەن كورىنەدى.

مەتافورانىڭ ەكى ءتۇرىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە بولمايدى دەپ ايتىلعان، ويتكەنى، تۋىندى مەتافورا بارلىعىندا بولۋى قاجەت، ەتىستىكتەن جاسالعان اتاۋلى سوزدەر – كومەكشى سوزدەردىڭ ماعىناسىمەن بايلانىسقان اسقاقتاۋ، باستاما جانە ت.ب. كومەكشى سوزدەر ءتارىزدى دارا ماعىنالار دەيدى اس-ساككاكي (1160-1299). ولار جەكە سوزدەرمەن ورنەكتەلگەن دارا ماعىنالار، ال، كەيىپتەۋشى مەتافورا تاراپتاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن قاجەت ەتەدى. (13, 369)

مەتافورانىڭ دۇرىستىعىنا قويىلاتىن تالاپتار تۋرالى تاراۋ

بۇل تالاپتار ءىس جۇزىندە سالىستىرىلاتىن تۇلعاعا قاتىستى، ال ويدان شىعارىلعان سالىستىرىلاتىن تۇلعاعا قاتىستى اتالعان تالاپتار قولدانىلمايدى.

سالىستىرىلاتىن وبەكتىلەردىڭ ورتاق ەرەكشەلىكتەرى قاشىق تا وزگەشە ءمان بەرىلگەندە، سالىستىرۋ كەمەلىنە جەتەدى. تولىققاندى مەتافورا تولىققاندى سالىستىرۋدان كەلىپ شىعادى. بىراق، اۆتور وسى تۇجىرىمدامامەن كەلىسپەي، سالىستىرىلاتىن وبەكتىلەردىڭ ورتاق ەرەكشەلىكتەرى ايقىن دا تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك دەپ ەسكەرتەدى: ايقىندىق پەن كولەگەيلەنۋ اشىق نەمەسە ءالسىز كورىنۋى مۇمكىن، سوندىقتان، سالىستىرىلاتىن وبەكتىلەردىڭ ورتاق ەرەكشەلىكتەرى قارابايىر اشىق تا، تىپتەن تۇسىنىكسىز دارەجەدەگى كولەگەيلەنبەۋى دە قاجەت.

قورىتىندى: سالىستىرىلاتىن وبەكتىلەردىڭ ورتاق ەرەكشەلىكتەرى ادامدار اراسىندا تىم اشىق بولىپ كورىنبەسە، ەڭ جاقسى سالىستىرۋدى قولداناتىن ەرەجەلەرى ساقتالسا جانە مەتافورا سالىستىرۋمەن ارالاسىپ كەتپەسە، بۇل جاعدايدا، ەڭ جاقسى جانە قۇپيالى مەتافورا بولادى. (13, 376)

«اللا» دەگەن ۇلى سوزدە مەتافورا بار ما?

اۆتور تۇسپالداۋ (يستيارا ماكنيا) ارقىلى «اللا» سوزىندە مەتافورا بار دەپ ساناعان، وعان دالەل رەتىندە اللا تاعلانىڭ ءسوزىن كەلتىرەدى: «اللانىڭ قولى ولاردىڭ قولىنىڭ ۇستىندە» («ال-فاتح» سۇرەسى). وسى اياتقا تۇسىنىك بەرە وتىرىپ، اۆتور: وسى اياتتاعى «اللا» ءسوزى سەرتتەۋشى مەتونيميا ارقىلى جاسالعان مەتافورا دەپ ايتقان. «قول» سوزىندە بۇلدىر مەتافورا بار.

«اللا» سوزىندە اشىق مەتافورا بولا المايدى، ويتكەنى، اللا تاعالانىڭ اتى باسقاسىنا قاتىستى قولدانىلاتىنداي، ول «اللانى» باسقا بىردەڭەمەن سالىستىرۋدى تۇسپالدايدى – وعان تىيىم سالىنادى: «اتى وسىنداي باسقانى ءبىلۋشى مە ەدىڭ؟!» («ماريام» سۇرەسى).

مەتونيمييا مەن استارلاۋدىڭ ايىرماشىلىعى

مەتونيميا (ال-كينايا) – ءسوزدى استارلى ماعىنادا قولدانۋ

استارلاۋ (ات-تاريد) – كونتەكستەگى استارلى ماعىناسىن كورسەتە وتىرىپ، ءسوزدى تىكەلەي ماعىناسىندا قولدانۋ.

وسى ماسەلەنى زەرتتەۋ:

تىكەلەي ماعىناسىندا عانا قولدانىلاتىن ءسوز بەينەلى ماعىناسىنا قايشى كەلەتىن ابستراكتىلى اقيقات بولىپ تابىلادى. ال، مەتونيميا – نەگىزى جاناما ماعىنادا قولدانىلاتىن ءسوز. استارلاۋدا ءبىر سوزبەن تىكەلەي جانە جاناما ماعىنادا شىنايى نەمەسە بەينەلى بولىپ كەلتىرىلەدى. (13, 381)

قورىتىندىسىندا:

بۇل – شايحى نيزام اد-دين ياحيا اس-سايرامي «ال-مۋتاۋالعا» بەرگەن تۇسىنىكتەرىندە قاراستىرىلعان كەيبىر ماسەلەلەر عانا، سونىمەن قاتار، شەشەندىك، گرامماتيكا، مورفولوگيا سالاسىنداعى تاڭدامالى پىكىرلەرى ونىڭ تانىمىنىڭ جان-جاقتىلىعى مەن عىلىم تۇرلەرىن كۇمانسىز يگەرگەندىگىنىڭ  كۋاسى.

 

 ءابساتتار دەربىسالى،

قر بعم ر.ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى

شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى،

فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى،

پروفەسسور

قولدانىلعان ادەبيەت:

  1. شامس اد-دين مۋحاممەد اس-ساحاۋي. اد-دۋ ال-لامي لي-احل ال-كارن ات-تاسي. بەيرۋت 2003.
  2. ابۋ فالاح ابد ال-حاي يبن يماد ال-حانبالي. شادجارات از-زاحاب بي-ل احبار مين از-زاحاب. كاير 1933.
  3. تام جە.
  4. يبن حادجار ال-اسقالاني. انبا ال-گۋمر بي ابنا ال-ۋمر في تاريح. بەيرۋت 1986.
  5. ابۋ-ل فادل جالال اد-دين ابد ار-راحمان اس-سۋيۋتي. نازم ال-اكيان في ايان ال-ايان.
  6. ابۋ فالاح ابد ال-حاي يبن يماد ال-حانبالي. شادجارات از-زاحاب بي-ل احبار مين از-زاحاب. كاير 1933.
  7. يبن تاگريبەردي. مانحال اس-سافي ۋا-ل مۋستاۋفي باد ال-ۋافي. كاير 1933.
  8. شامس اد-دين مۋحاممەد اس-ساحاۋي. اد-دۋ ال-لامي لي-احل ال-كارن ات-تاسي. بەيرۋت 2003.
  9. ابۋ فالاح ابد ال-حاي يبن يماد ال-حانبالي. شادجارات از-زاحاب بي-ل احبار مين از-زاحاب. كاير 1933.
  10. يبن حادجار ال-اسقالاني. انبا ال-گۋمر بي ابنا ال-ۋمر في تاريح. بەيرۋت 1986.
  11. ابۋ-ل فادل جالال اد-دين ابد ار-راحمان اس-سۋيۋتي. نازم ال-اكيان في ايان ال-ايان.
  12. تاكي اد-دين ابۋ-ل ابباس ال-ۋبايدي ال-ماكريزي. اس-سۋلۋك لي-ماريفات دۋال ال-مۋلۋك. بەيرۋت 1997.
  13. (نيزام اد-دين) ياحيا اس-سايرامي. كيتاب حاشيا ال-مۋتاۋال لي-شەيح ياحيا بين سايف اد-دين اس-سايرامي. رۋكوپيس. ەسكۋريالسكايا بيبليوتەكا. يسپانيا.

 

سونداي-اق، وقىڭىز

مۇحامەدجان – قارامولدا اتىلدى ما؟

قازاقتىڭ «تەكتىدەن تەكتى تۋا­دى، تەك­تىلىك تۇقىم قۋادى» – دەگەن ماقالى بەكەر ايتىلماعان. ونى بيىل ءتىرى …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان