Basqı bet / Ğalımnıñ hatı / Orta ğasır ğalımı Nizam ad-din as-Sayrami

Orta ğasır ğalımı Nizam ad-din as-Sayrami

 Orta ğasırlarda tegi Orta Aziyadan şıqqan ğalım-filolog Äbu Yakub Siradj ad-din as-Sakkaki (1160-1299) jazğan «äl'-Miftah fi ilm äl'-balaga» şığarmasın äl-Hatıb äl-Kazuini (?-1338) «Talhis äl-miftah fi ilm äl-balaga» attı eñbeginde qısqaşa bayandağan, ol kezinde atağı şığıp, ğalımdardıñ nazarın audarıp, qızıqtırğan. Ğalımdar osı traktatqa jazğan tüsindirmeler (şarhi) men tüsinikterdiñ işinde eñ tanımalısı – körnekti ğalım Saad ad-din at-Taftazanidiki (1322-1390). Onıñ traktatı «äl-Mutauual» dep ataldı, şeşendik ğılımında («al-balaga») qwndı derekköz bolıp, osı sala bilgirleriniñ arasında qoldau taptı. Osı şığarmadağı söylemder men mağınasın ayqındaytın sözderdi wğındıratın tüsinikter qwrastırıldı. Atalğan traktatqa belgili tüsindirmeni 1430 jılı dünieden ötken ortağasırlıq qazaqtıñ Sayram qalasınan şıqqan ğwlama – Nizam ad-din Yahyya ibn Sayf as-Sayrami jazğan. Keybir ğalımdardıñ pikirinşe, eñbektiñ tüpnwsqası joğalıp ketken, biraq, onan onıñ mañızdılığı kemimeydi. Sonau basında jazılğan eñbekten mañızdılığı jağınan kem tüspeytin osı şığarma da qwndı bolıp tabıladı. Atalğan eñbektiñ eki nwsqası, onıñ biri – qoljazbalar kitaphanasınan (Ispaniya), al ekinşisi – Umm al-Kura universiteti janındağı korol' Abdollanıñ kitaphanasınan (Saud Arabiyası) tabılğan, mwrağattağı saqtau nömiri 15840. Qoljazbalar turalı söz qozğaudan bwrın, Nizam ad-din Yahyya ibn Sayf as-Sayramidiñ ömirimen tanısıp ötuimiz qajet.

As-Sayramidiñ ömirtarihın qwrastıruşılar onıñ naqtı tuğan jılın körsetpese de, 780/1380 j. deyin tuğan dep atap ötken. Öytkeni, äkesi Kairge 790/1387 j. kelgen kezde, balası Yahya şamamen 10 jasta bolatın. Onıñ tuğan jerine kelsek, kezinde äkesi köşip barğan Tebrizge wqsaydı¹. Ibn Imad (1623-1679) mınaday joramal jasaydı²: bala 7 jasında äkesimen Kairge kelgen, eger bwl derek rastalsa, ol 783/1383 j. tuğan, öytkeni, tarihşılardıñ aytuınşa, olar Kairge 790/1387 j. jetken.

Nizam ad-din as-Sayramidi äkesi ösirip, tärbielegen, bastapqı bilim bergen. Ol wdayı äkesiniñ janında, sana jäne añız-äñgimeler, arab tili ğılımdarın üyrendi. Ol atalğandarmen şektelip qana qoymay, algebra, medicina, filosofiya, injeneriya, astronomiya jäne basqa da ğılımdarğa degen zerektiligin körsetti³. Sonımen, dini jäne pendeşilik ğılımdardıñ barlıq ğılım salasında tabısqa jetken Nizam ad-din as-Sayramidi ğalım-enciklopedist dep atauğa boladı. Ol islam ummasınıñ qayta örleuine orasan zor ülesin qostı.

Onıñ ömirbayanın qwrastıruşılardıñ tänti boluın añdasaq, olardıñ    As-Sayramidı däriptegen sözderinen-aq bilinip twradı.

Ibn Hadjar äl-Askalani (1372-1449) as-Sayrami turalı: «Ol dindar, qwdayşıl da imandı adam bolatın, bizdiñ şayhımız Izz ad-din ibn Djama'a onıñ adamgerşiligin maqtan twtatın»4.

Al, Imam as-Suyuti (1455-1505) ol turalı: «Ol jaqsı oqıtatın, tez tüsinip, qağıp alatın, şınayı, qarapayım, adal, ädil bolatın, onıñ öz halqı arasında oğan teñ adam joq bolatın»5.

Ibn al-Imad (1623-1679) bılay dep jazğan: «Ol dindar, tiliniñ balı tamatın, taqua, pikirsayıs pen kelissözderge şeber bolatın, peyili keñ, wstamdı, qwrmetteuge layıq, bedeldi, adamnıñ mäşhüri bolatın»6.

Ol bilim men dindi qwrmetteytin otbasında ösip-öndi, al mwnday ahual adamnıñ bilimge jetiktigine quat beredi. Nizam ad-din as-Sayrami osı künge deyin Kairde twrğan Barkukiya medresesiniñ şayhı bolğan äkesi Sayf ad-din as-Sayramidiñ (?-?) janında boldı. Äkesi fikh (mwsılman zañı), din negizderi, arab tili ğılımdarı, mağına jäne bayandau (ilm al-bayan, ilm al-ma'ani) turalı ğılım, algebra, logika, medicina, filosofiya, injeneriya, astronomiya ğılımdarında jetistikterge jetip, tağı basqaların zerdeledi. Osı bilimderdi äkesi men balası bolıp boylarına siñirip, mültiksiz meñgerip aldı.

Keyinnen, as-Sayrami Yahya wldı boldı, atı – Äbd ar-Rahman ibn Yahya ibn Sayf ad-din as-Sayrami, ol 813/1409 jıldıñ şauual ayınıñ basında, Kairdegi al-Maşyaha medresesiniñ janında tudı. Sol jerde ösip, äkesinen, sonımen qatar, Taki ad-din aş-Şumunni (1398-1468) jäne basqalarınan dini bilim aldı. Ol qasietti Qwrandı jatqa bilgen, äkesi Nizam ad-din dünieden qaytqannan keyin, 833/1430 jılı atalğan medreseniñ janındağı al-Maşyahtı basqardı. Fikh, din negizderi, arab tili, mağına jäne bayandau turalı ğılımdarda ülken jetistikterge jetip, osı oqu ornında sabaq bere bastadı. Köptegen şäkirtteri onıñ sabaqtarınıñ paydasın kördi. Sonday-aq, ol asqan alğırlığımen, jarqın darınımen, küşti jadımen, aqköñildiligimen, imenuşiligimen, qarapayımdılığımen, jılı şıraylılığımen, dindarlığı jäne taqualığımen erekşelendi. Memlekettiñ bedeldi adamdarımen tek zäru jağdayda ğana bastarı qosılatın. Nätijesinde, Hanifa mazhabınıñ körnekti ökilderiniñ birine aynaldı7.

Osı janwyadan bilimderdi tolığımen meñgergen, sol ğasırdıñ üş birdey körnekti ğwlaması şıqtı:

Atası: Sayf ad-din as-Sayrami (?-?)

Balası: Nizam ad-din Yahya ibn Sayf ad-din as-Sayrami, biz qarastırıp otırğan qoljazbanıñ avtorı

Nemeresi: Äbd ar-Rahman ibn Yahya ibn Sayf ad-din as-Sayrami.

Tarihşılar Nizam ad-din as-Sayramidiñ 833/1430 jılı8 Kairde jayılğan obanıñ saldarınan qaytıs bolğan degen pikirdi qoldaydı.

Eskurial kitaphanasındağı (Ispaniya) Nizam ad-din Yahiya as-Sayramidiñ traktatı

Qoljazba 443 betten qwralğan, är betinde 29 jol, är joldağı söz sanı şaşamen 18 boladı. Qoljazba keybir sözderden basqa, anıq an-nash jazuımen jazılğan.

Qoljazbanı eki bölip köşirgenge wqsaydı. 211 bette jazu anığıraq ta ädemirek bolıp özgergen. Osı betke jasalğan siltemede bılay dep jazılğan: «Qoljazbanı basınan bastap osı betke deyin… Badr ad-din äl-Hanbalidiñ qolımen köşirilgen, ol avtor qoljazbasınıñ taza danasın köşirip jazğan, al men onan osı dananı köşirdim. 236-betten bastap qoljazbanıñ ayağına deyin, bastapqı jazumen jazılğan».

Qoljazbalarda köşiruşiniñ atı jazılmaydı. Jolımız bolıp, osı qoljazbanı köşiruşiniñ atı jazılğan eken: Äbd äl-Hakk ibn Mwhammad as-Sinbati. Onıñ sözine qarağanda, osı qoljazba köşirilgen, ol qoljazbanıñ bayırğı nwsqasınıñ iesi – Badr ad-din al-Hanbalidiñ şäkirti. Onı Äbd al-Hakk as-Sinbati kelesi sözderimen rastaydı: «Osı qoljazba Badr ad-din äl-Hanbalidiñ tüpderekten köşirgen qoljazbasımen basınan ayağına deyin salıstırıp tekserildi, men osı dananı sodan köşirip jazdım. Düysenbiniñ tüni, 886/1480 jılğı zul-ka'da ayınıñ 24-i.

Eger avtor 833/1430 jılı qaytıs bolsa, onıñ avtormen jas ayrması 53 jıl boladı. Joğarıda körsetilgenderdiñ negizinde, qoljazbanı köşiruşi aytpaqşı, qoljazba danalarınıñ köşirilgen mezgili 886/1480 jılğa säykes keledi.

Aldımen, zertteuşi kitaptıñ basqa adamğa emes, tikeley avtorğa tiistiligin rastap anıqtauı qajet. Keyde kitap pen onıñ avtorı säykes keledi, atap aytqanda, basqa kitap avtorları avtordıñ atımen attas bolsa nemese eñbekteri bir-birine wqsas bolğan jağdaylar da kezdesedi.

Bizdiñ qoljazbanıñ öz avtorına tiistiligine dälel bolatın üş uäj bar:

Birinşi uäj: kitaptıñ mwqabasında «Şayhı imam Nizam ad-din Yahyya ibn Sayf as-Sayramidiñ «al-Mutauualına» tüsinik…» degen jazu bar. Sonday-aq, traktat alğısöziniñ mätininde avtordıñ atı atalğan.

Ekinşi uäj: avtordıñ ömirbayanı bar basqa da şığarmalarda keltirilgen derekter. Olardıñ işinde ğalımnıñ til, bayandau turalı ğılım, ritorika ğılımdarın mültiksiz meñgergeni turalı aytılğan. Tarihşı Şams ad-din Mwhammed as-Sahaui (1427-1497) «ad-Dau' al-lami' li-ahl al-karn at-tasi'» kitabında bılay dep aytqan: «Ol özin basqalardı oqıtuğa arnağan. Basqa mazhabtardıñ bedeldi ğalımdarı oğan ğılımdardıñ ärqilı salasındağı «al-Adud», «al-Mutauual», «şarh al-Mauakif», «Tafsir al-Baydaui», «al-Kaşşaf» attı kitaptardı oqıp bergen. Oğan arnağan madaqtardı estidim, aynalasındağı adamdar onıñ swñğılalığı men dindarlığın ayrıqşa atap ötken. Bilimdiliginiñ mıqtılığı men zertteuşilik qabileti jağınan tipti al-Izz ibn Djama'adan asıp tüsken dep te aytuğa boladı. Onan bilim alğandardıñ işinde «al-Mantik», «al-Mutauualdı» zerdelegen at-Takiy aş-Şumunni (1398-1468) de bolğan, sondıqtan Nizam ad-din oğan öz qolımen wzın tüsinik jazıp bergen».

Tarihşı Şams ad-din Mwhammed as-Sahaui atap ötken «al-Mutauualğa» berilgen tüsinik köz aldımızda, sondıqtan kitaptıñ Nizam ad-din Yahya as-Sayramige tiistiligine kümänimiz joq.

Üşinşi uäj: osı pikirdi joqqa şığaratın adamdardıñ joqtığı, osılayşa, eger joqqa şığaruşınıñ däleli joq bolğan jağdayda, şığarmanıñ avtorğa tiistiligi anıqtaladı.

As-Sayramidıñ «al-Mutauual» kitabına jazğan tüsinikterinde qarastırılğan keybir mäseleler mınaday:

As-Sayrami öz Tüsinikterin bismilla (Allanı atau) men Allanıñ atın mäşhür etuden bastaydı. Tüsinikterdiñ keremettigi şeşendikti («al-balaga») bayandau («al-bayan») jwldızdarımen äşekeylegen aspanmen salıstırğan. Ol: «Şeşendikti bayandau aspan şıraqtarımen ärlegen Allağa şükir. Şeşendik ğılımınıñ üş türi bar: mağına turalı ğılım (al-ma'ani), bayandau turalı ğılım (al-bayan), ritorika turalı ğılım (al-badi'). Osı bayandau turalı ğılım tärizdi şeşendik ğılımın ol aspan kümbezin jarqıratıp, äşekeyleytin jwldızdarmen  salıstırıp, osılayşa, bayandaudı şeşendik ğılımınıñ barlıq taraularınıñ äşekeyi men jwldızdarı bolıp tabıladı» degen.

Sosın şeşendiktiñ şınar biigine jetken qasietti Qwran berilgen Mwhammed payğambarğa Allanıñ igiligi men sälemin joldaydı. Ol Qwrannıñ şınayı ğalamatı onıñ keremet şeşendiginde, ol sözdiñ mayın tamızğan arabtardı kümiljitip, Qwrannıñ ayatınday birde-bir ayat keltire almadı. Qwran şeşendiktiñ şırqau biigi bolsa, öz kezeginde, bayandau ğılımı osı ğılımnıñ atalğan türleri arasındağı şeşendiktiñ şıñı bolıp tabıladı.

Sosın, ol bwl kitaptıñ «al-Mutauualğa» berilgen tüsinik (şarhom) ekendigin, al bwl tüsiniktiñ öz kezeginde imam Sa'd ad-din at-Taftazanidıñ «al-Miftahına» berilgen qısqaşa tüsinigi ekendigin atap ötedi. Ol osı eñbektiñ erekşe jäne eliktiretin qırları, sirek kezdesetin erejeleri men tañqaldırar talaptarı barın tüsindiredi.

Onıñ şığarmasın oqığan adamdarğa keşirimdilikpen qarap, jiberilgen qatelerdi tapqan jağdayda tüzetulerin ötingen. Osı tilegi arqılı şınay kemelge tek Allanıñ kitabı ğana ie ekendigin aytqısı kelgen. Äri qaray: «Qwday qwlınıñ aqıl-oyı şektelgen, älsiz ekendigin özi de moyındaydı». «Bilim jağınan asqan mıqtı emespin» degen sözinen onıñ qarapayımdılığın biluge boladı, öytkeni, kitaptı oqığan adam ärqaysısı til, şariğat, filosofiya ğılımdarın tügel qamtığan ğılımnıñ moldığı men ayrıqşa däldikti tabadı, degenmen, qarapayımdılığımen erekşelenetin ğalımdardıñ, igi de dindar adamdardıñ jağdayı sonday».

As-Sayrami bilim men ğalımdardan göri nadandıq pen bilimsiz adamdardı artıq köretinderge, äsirese, erekşelikteri şayılğan, negizi osal, jarığı öşip, mwraları qwrtılğan ädebiet salasınıñ jağdayına nalidı. Biraq, osığan qaramastan, atalğan saladağı  traktattarın jazudı jalğastıradı.

Öziniñ kirispesin talpınıs marapattaladı, bilim bir adammen şektelmeydi, bir adamnıñ ölimimen ayaqtalmaydı, kerisinşe, barlıq buınnıñ ğalımdarı şamasınşa aqiqatqa qol jetkizuge talpınuı qajet: öytkeni, bilim bir ğana halıqtıñ aynalasında şektelmey, öz tirşiligin toqtatpaydı, dep tämamdaydı (13, 1).

Kirispede As-Sayrami anıqtama bergen keybir terminder:

 «Ilham» (ilandıru, şabıttandıru) söziniñ anıqtaması

As-Sayrami «al-ilham» sözine mınaday anıqtama berdi: bwl ürdiske şaytannıñ aydap saluın qatıstırmay, maqsatpen adamnıñ jüregin ilandıru, bwl jerde deldaldıñ bolmağanı mindet, al «al-i'lam» (habarlau) söziniñ mağınası auqımdıraq bolıp keledi.

«Al-fayd» (bereke, jomarttıq, keñ peyildilik) söziniñ mağınası

Til jağınan «al-Fayd»: «faada» etistiginen jasalğan esim söz (masdar), «faada al-maa» söz tirkesi – su arnasınan astı, su bastı (13, 1) degendi bildiredi.

«Al-fayd» termini qızmeti üşin eşteñe talap etpey, äreket etuşi adamnıñ wdayı atqaratın äreketin bildiredi. Mısalı: al-Mabda al-fayyad –Jomarttığı asqan derekköz.

Äri qaray kelesi mäselelerdi wğındırıp, tüsindire bastaydı:

Ärbir müdde belgili bir ärekettiñ nätijesinen şığatın äreket bolsa, ol payda dep ataladı.

Eger, onı osı ärekettiñ böligi retinde qarastırsa, ol talpınıs (al-gaaya) dep ataladı.

Eger ol äreket etuşi adamnıñ äreketti bastap ketuine qajet bolğan künde, onı maqsat (al-garad) dep ataydı.

Al, eger müdde äreket jasauğa itermelese, onda ol – maqsattı sebep bolıp tabıladı.

Osılayşa, payda men talpınıstıñ bolmısı bir, biraq, maqsatı jağınan ärtürli, olardıñ maqsat pen maqsattı sebepke de qatısı bar, al, ayırmaşalığı mınada: maqsattıñ äreket etuşi sub'ektige qatısı bar, al maqsattı sebep tek äreketke qana qatıstı. Alğaşqı eki anıqtau soñğı ekeuinen auqımdıraq.

Al-ma'ani (mañız) söziniñ mağınası:

Al-Ma'aani söz türinde aytılatın sanadağı beyne.

Al-ma'na (mağına, män) söziniñ mağınası:

Tildik jağınan al-Ma'na «maksad» (audarması maqsat, talpınıs degendi bildiredi) sözi tärizdi maf'al formulası boyınşa qalıptasqan, «Man anaahu» söylemi – «oyda twtqan, közdegen adamıñız» degendi bildiredi. Eger biz sözdiñ ataluı men mağınası turalı aytsaq, onı «mafhuum» – mağına, män deymiz. Eger onıñ adam atına qatısı bolsa, onı «musammaa» – esimi, atauı deymiz. Al, al-ma'na sözine keler bolsaq, eger onıñ adamğa qatısı bolmasa, ol «mafhuum» mağınasında, al «musamma» sözi «mafhum»-dı da, «ma'na» mağınasında da qoldanıladı. Mısalı, Zayda men Amrağa musamma-radjul deymiz – er adamnıñ atı, biraq, biz ma'na-rradjul – erkektiñ mağınası dep aytpaymız.

«Hakaik al-ma'aani» söz tirkesiniñ anıqtaması (mağınalardıñ bolmısı)

Hakaik al-ma'aani – bwl şındıqqa säykes beyneler.

 «Al-bayan» söziniñ mağınası:

Al-Bayan – adamnıñ köñilinde jasırın jatqandı körsetetin şeşen sözder.

Sonday-aq, bwl işki sezim, jasırın oylardı estiletin sözder türinde bildiru. Al-hakaik (faktiler, aqiqat) sözi al-ma'ani sözimen qosıladı, sondıqtan, olar sırtqı nışandarğa qarsı twradı. Haza zahir al-amr, basqaşa aytqanda, bwl istiñ şınayı mänisi deydi.

«An-ni'ma» (raqımşıldıq, abatşıldıq) söziniñ mağınası:

An-Ni'ma –  ornın toltıru mısalında, ya payda eltiru üşin, ya ziyandı bwrıp jiberu üşin basqağa jasalğan igilik. Al «an-Na'ma» (sözdiñ birinşi tübir ärpiniñ fathasımen) sözi – molşılıqta, berekeli ömir süru degendi bildiredi.

«Al-itkan» (jetilgendik, şeberlik) söziniñ mağınası:

Al-itkaan – bwl däldik pen jetilgendik.

«Al-hikma» (danalıq) söziniñ mağınası:

Al-hikma – bwl närselerdiñ bolmısı men olardıñ maqsatın bilu.

«An-nizam» (jüye, tärtip) söziniñ mağınası:

An-Nizam – bwl injudi belgili tärtippen tizetin jip, sondıqtan, bwl söz körnekti türdegi tärtip retinde qoldanıladı.

An-nabi (payğambar) jäne ar-rasul (uäkil) mağınalarınıñ ayırmaşılığı

Onı ilandırıp aytılğan dünielerdi adamdarğa jetkizuge jiberilgen adam delingen.

Sonımen qatar, dini zañdardıñ bölek jinağı (şariğat) berilgen adam – uäkil, al payğambar – aldıñğı uäkildiñ şariğatın wstanğan adam, mäselen, Mwsanıñ şariğatın Yuşa payğambar wstanğan.

Tağı da uäkil – Allanıñ qwldarına jiberilgen adam, al payğambar – Alla Tağalanıñ dañqın jayıp, habarlaytın adam, onı adamdarğa joldamasa da, mwnday anıqtama osı sözderdiñ tildik mağınasına säykes.

«al-karam» (jomarttıq, igilik) jäne «as-samaaha» (kişipeyildik, keñ peyildilik) tärizdi sözderdiñ mağınası

«al-Karam» – iesin ayanbay sıylap, paydalı is jasauğa itermeleytin adami qasiet.

«As-Samaaha» – müliktik jomarttıq, sondıqtan «al-karam» söziniñ mäni «as-samaahağa» qarağanda auqımdıraq (13, 2).

«Ad-din» (din) söziniñ mağınası:

«Ad-Din» – tüsinigi bar adamdarğa arnalğan qwdayşıl zañ, sanalı, bükil jaqsı igilikti tañdauında, al basqa, oydan şığarılğan zañdar men şekteuler dinge jatpaydı, oğan Qwdayğa senbeytinder men ekijüzdilerdiñ şaytandarı oylap tapqan zañdarı mısal bola aladı.

Osı anıqtauğa qatıstı mañızdı twstarı:

«Jaralğan» sözderine ösimdikter men ağaştardıñ ösuine qatıstı tañğajayıp zañdılıqtar kirmeydi.

Sonımen qatar, «tüsinetinderge arnalğan» sözderine januarlarğa qatıstı tañğajayıp zañdılıqtar kirmeydi. Olarğa sanasınan ayrılğandarğa baylanıstı zañdılıqtarğa jatpaydı.

«Olardıñ sanalı tañdauı» degen sözder äreket pen äreketsizdiktiñ arasındağı tañdaudıñ bar ekendigin körsetedi, osılayşa, sıyınğanı üşin adamğa marapat körsetilip, al bağınbağandığı üşin jazalanatındığın körsetedi. Sonday-aq, adamnıñ intuitivtik is-äreketin eskermeuge jol beriledi.

«Maqtauğa layıq» sözderi Allanıñ bwyrığındağı igilikterge megzeydi, olardıñ tañdauına wsınılğandarı surettelui boluı mümkin. Sonımen qatar, bwl qwdayşıl zañdar bolğandıqtan, mwnday sipattau senimsizdikten araşalau üşin qoldanıluğa jol beriledi. (13, 4)

«Ad-din» (din) sözin jalğan jäne şınayı zañdarğa qatıstı qoldanu.

«Ad-Din» sözi Alla Tağala aytqanday: «Islamnan basqanı izdegen adamnan, …», sonday-aq, «Senderde öz dinderiñ, mende öz dinim bar» degen Qwdaydıñ sözderi auızşa jalğan zañ erejelerine qatıstı aytıladı.

Bwl söz Alla Tağala: «Bügin men sender üşin sizderdiñ dinderiñdi kemeline jetkizdim» dep aytqanday, şınayı zañ erejelerine qatıstı qoldanıladı. Bwl sözdi onıñ mağınasına negizdey otırıp, zañ erejeleriniñ barlıq türine qatıstı qoldanuğa jol beriledi, osılayşa, bwl şındıq nemese jalğan bolatın adamnıñ nege senip, bas ietin dünielerin aytadı.

«Aş-şar'» (din zañı, şariğat), «ad-din» (din), «al-milla» (senim, din) tärizdi sözderdiñ mağınaları

Alla Tağaladan uäkil alıp kelgen «aş-şar'» bolıp tabıladı, öytkeni Ol osılay tüsindirip, körsetken.

Al, «ad-Din» – bwl onıñ dini wstanımı jäne sıyınuı.

«Al-Milla» – ummada aytılıp, oqılğandar.

«Al-Yakin» (berik senim) söziniñ mağınası:

Al-Yakin – bwl imenbeytin senim.

«Al-ulum» (ğılımdar) jäne «al-ma'aarif» (bilim, ilimder) tüsinikteri arasındağı ayırmaşılıq:

Al-Ulum – närselerdiñ twtastığı wğımı, al, al-ma'arif – bolmıstı işinara wğınu. (3 bet)

«An-nukta» (ötkirlik, tapqır söylemşe) söziniñ mağınası:

An-Nukta – «nakata» tübirinen alınğan söz, oylau nätijesi bolatın däl mağına. «Nakata fi-l ard» audarması – jerdi tırmalau, jerde öz izin qaldıru.

«An-nazm» (retti sözder) sözin Qwranmen qatar qoldanuı men «al-lafz» (söz) sözin qoldanbauı – Avtordıñ danalığı.

Ol «al-lafz» ornına «an-nazm» sözin qoldanıp, Qwrandı qwrmetteytinin añğarttı, tildik mağınada «al-lafz» sözi – şığarılu degendi bildiredi jäne Qwran tizilgen injudey rettelip wsınılğandığına megzeydi.

«At-tafsir» (tüsindiru) jäne «at-tauil'» (tüsindiru, wğındıru) mağınaları arasındağı ayırmaşılıq:

«At-Tafsir» – hikayalar men ğalımdardıñ pikirleri negizinde Qwran mağınasın wğındıru.

«At-Tauil» – erejeler negizinde Qwran mağınasın wğındıru.

«Al-bayan» (wğındıru) jäne «at-tibyaan» (bayandau, tüsindiru) mağınaları arasındağı ayırmaşılıq

«At-Tibyaan» – tolıq bayandau.

Eger «Al-Bayan» – däleldenbegen mazmwndau bolsa, «at-tibyan» – dälelge negizdelgen mazmwndau.

«Al-basıra» (bilim saralığı) söziniñ mağınası

«Al-Basıra» – şındıqtı ötirikten tolıq ajıratu qabiletine ie bolatın küş; tolıq habardar bolu. (4 bet)

Şejirelerdiñ därejeleri («al-ansab»)

Tuıstıqtıñ 6 därejesi bar:

1 – «aş-şa'b» (halıqtar), ar-Rabi'a halqı tärizdi

2 – «al-kabila» (taypa), al-Kinana taypası tärizdi

3 – «al-fasıla» (otbası), al-Kurayş otbası tärizdi

4 – «al-imara» (ru), al-Kusi ruı tärizdi

5 – «al-batn» (klan), Haşim klanı tärizdi

6 – «al-fahz» (wrpaq), banu Abbas tärizdi

Bwl därejeler ierarhiya qwraydı, onıñ eñ auqımdısı «aş-şa'b» (halıq) sözi. Bwl ierarhiyadağı eñ az birlik «al-fahz» (wrpaq) sözi.  (13, 7)

Avtor alğısözin bılay tämamdaydı: «Bwl şığarmanıñ alğısözinde wğındıra alğanım osı, Alla bärin biledi, kez kelgen jağdayda Allağa şükir». (13, 8)

Sonan soñ, avtor traktattı nege «bismilla» (Allanı atau) jäne Allanı däripteuden bastaytınına tüsinik beruden bastaydı: «Alla dep bastau men Onıñ dañqın şığaru (s.ğ.s.) Payğambardıñ «Allanıñ atımen bastalmağan kez kelgen mañızdı is tolıqqandı bolmaydı («al-abtar» – şabılğan)» degen hadisine negizdeledi; Payğambardıñ (s.ğ.s.) tağı bir sözi bar: «Allanı madaqtaudan bastalmağan kez kelgen mañızdı is önbeydi (akta')».

Osı twjırımğa qarsılıq jäne onı teriske şığaru:

Keybiri aytqanday, osı aytılğan sözderdiñ bir türinen bastau – osı sözdermen bir mezgilde bastauğa jol bermeydi, onıñ qayşılığı osında.

Bwl qarsılıqqa jauap:

Avtor hadisti Alla dep bastau – şınayı bastau, dep jauap berdi, Allanı däripteytin sözdermen bastau turalı hadiske kelsek, ol qosımşa bastauğa qatıstı, bwl onıñ atauı men ataluı arasındağı säykestiktiñ körinisi emes, Alla Tağalanıñ joğarı därejeligi – kümänsiz aqiqat bolğandıqtan, atalğan tärtip Qwdaydıñ joldauına, saf taza Sünnet pen ğwlamalardıñ barlığınıñ pikirimen säykes, dep jauap berdi. (13, 9). Osılayşa bastalu dästürler men salttarına säykes auqımdı boluı mümkin, sondıqtan, eki jäne onan köp türlerin atauğa jol beriledi. Birinşisi sırtqı qayşılıqtı joysa, ekinşisi negizindegi qayşılıqtı joyadı.

Tağı bir qarsılıq

Keybireuleri bılay dep qarsılıq bildirdi: mısal retinde Allanıñ kitabın alsaq, onı Alla dep bastauğa bolmaydı,  öytkeni, bwl sözder «An-Naml» süresiniñ orta şeninde aytılıp, onıñ böligi bolıp tabıladı, tipti aytılğanğa qayşı bolatınday, keybir ayattar sürelerdiñ basında kelse de, Qwrandı negizge aludıñ artıqşılığı bar.

Osı qarsılıqqa jauap:

Oğan avtor jauap berdi: süre bastalatın «bismillanıñ» sözderi Allanı däripteuden bwrın twradı, al «bismilla» sürelerdiñ arasın böluge arnalğan Qwrannıñ ayatı ekendigi dwrıs pikir bolıp tabıladı. Süleymenniñ kitabı «bismilladan» bastalğan, onıñ «Asılı bwl Süleymennen» degen sözine qatıstı, Alla aytqan Balhistıñ sözi: «Mağan igi hattı tastap ketti». Basqaları oğan: Bwl hat kimnen? Bwl ne hat? – dep swrağanğa wqsaydı. Sondıqtan, ol «Ol hat Süleymennen, onda: Raqımdı da Meyirimdi Alla üşin» – dep bastaydı. Bwl qoyılğan swraqqa onıñ jauabı boldı. Sonday-aq, «ol – Süleymennen» dep özi turalı aytqan degen pikir bar. Endi bir pikirde bwl kitaptıñ atı deydi. (13, 10)

Allanıñ qwldarına degen raqımşılıqtarınıñ türleri

Avtor Alla Tağala raqımşılığın bar jäne joq dep bölgen, osı türlerin işinen ruhani jäne materialdıq dep jarğan, materialdıq raqımşılıqtı işki jäne sırtqığa bölgen, osı türlerdiñ ärqaysısınıñ tizbektep jatuğa qiın bolatın köptegen tarmaqtarı bar. Öz kezeginde, ärbir türşe qisapsız derbes birlikterge bölingen. Eger adamnıñ janı osı türlerdi bölek-bölek sanauğa talpınğan künde, esebine jetpes edi. Adam öz rizaşılığın bildirgisi kelse, özi ömirinde jasağan fizikalıq, sözdey, aqılay türinde sıyınsa da, oğan jasalğan raqımşılıqtıñ tek biriniñ ğana ornın toltıruğa jetkiliksiz bolar edi. (13, 12)

Alla Tağala öziniñ bolmısı nemese Öziniñ qasietterin mäşhür etuine layıq pa?

Bwl saualğa avtor: Alla – bükil tolıqqandı qasiettermen sipattalatın bolmıstıñ atı, olardıñ jiıntığı Allanıñ Öz bolmısı üşin onı mäşhür etetin qwqıq bolıp tabıladı, dep jauap beredi.

Äri qaray Alla öziniñ barlıq sapasındağı tolıqqandı bolmısı üşin madaqtauğa layıq degen sözdermen osı twjırımdı tüsindiredi. Bwn onıñ barlıq qasietterine qatısı bar. (13, 17)

«Amma» söziniñ negizi (ayıru böligi – harf tafsıl) jäne osı bölikti alğaş paydalanğan:

Avtor: Şureyh pen aş-Şa'bi jetkizgendey, «amma» sözin alğaş Däuit mırza qoldanğan deydi. Osı söz Alla Tağalanıñ, «as-Sad» süresinde: «Biz oğan danalıq pen şeşuşi sözdi tartu ettik» degen sözderinde twspaldanğan. (13, 25)

Payğambar (s.ğ.s.) otbası sanatına kimder jatadı?

Avtor ayttı: «Payğambardıñ otbasına banu Haşim, banu al-Muttalib jatadı, sonımen qatar, Fatimanıñ balaları kiredi, keybiri – Payğambardıñ otbası – bükil umma, dep aytıldı. Payğambar men onıñ seriktesteri arasında salıstırmalı ortaqtıq bar. Mäselen, aş-Şafi'i banu Haşimge jatadı, biraq, seriktesteri sanatına jatpaydı, al Salman al-Farisi Payğambardıñ seriktesi bolsa da, onıñ otbasına jatpaydı». (13, 26)

Osılayşa, Payğambardıñ otbasın belgileude birneşe nwsqasınıñ üşeuin avtor atap ötti, biraq, olardıñ birin de tüpkilikti rastalğan dep atağan joq.

Arab tiline baylanıstı ğılımdar türi.

Avtor arab tilimen baylanıstı ğılımdar sanı 12-ge bölingen. Olardı ataudan bwrın, ol arab tili ğılımınıñ ne ekendigin tüsindirdi: «Bwl sözderdiñ dwrıstığı men dwrıs emestigin zerdeleytin ğılım», dep osı türlerine tüsinik bere bastaydı:

Sözdiñ tübiri men onıñ negizin zertteytin ğılım «luga» – til dep ataladı

Söz tübirinen tuındaytın sözderdi zertteytin ğılım «iştikak – sözdiñ jasaluı» dep ataladı

Söz formasınıñ özgeruin zertteytin ğılım «tasrif» – morfologiya dep ataydı

Sözdiñ jalğauların, onıñ özgerui nemese özgermeuin zertteytin ğılımdı «nahu» – grammatika dep ataydı

Bir sözdiñ aytılğan jağdayğa säykestigin zertteytin ğılımdı «al-ma'ani» – mänderi dep ataydı

Sözdiñ anıqtığı nemese jasırın boluına täueldi köp mağınalı sözderdi zertteytin ğılım «al-bayan» – mazmwndau, wğındıru dep ataladı

Söz elementterin ärleudi zertteytin ğılım «al-badi'» – ritorika dep ataladı

Sözdiñ öleñ ölşemin zertteytin ğılım «al-arud» – prosodiya, metrika dep ataladı

Öleñ joldarınıñ ayaqtamasın zertteytin ğılımdı «al-kafiya» – wyqas dep ataydı

Öleñ jazu täsilderi men onıñ tärtibin zertteytin ğılımdı «kard aş-şi'r» – poeziya dep ataydı

Prozalıq şığarmalardıñ jazu täsilderin zertteytin ğılım «inşaa an-nasr min ar-rasail ua-l-hutab» – hattar men uağızdarğa negizdelgen prozalıq şığarma jazu dep ataladı

Sözderdi jazu arqılı körsetudi zertteytin ğılım – «ilm al-hatt» kalligrafiya dep ataladı.

Sonan soñ, Nizam ad-din Yahyya ibn Sayf as-Sayrami «al-arud» pen «kard-aş-şi'r» ğılımdarınıñ ayırmaşılığın atap ötti: «al-arud» – öleñ ölşemderiniñ bir-birinen ayırmaşılığı. Al «kard-aş-şi'r» minsiz,  öleñniñ wyqastı ölşemi qalayşa qwrastırılğanın zertteydi. (28 bet)

Qoljazbanıñ 38-betinde sayramdıq ğwlama barınşa paydasın keltiru maqsatında, qoljazbasında ğılım türlerin qarastırğan şığarmasında atap körsetetinin aytqan:

Osı jerde Nizam ad-din Yahya as-Sayrami ğılım türlerin qarastırğan şığarmasın tämamdaydı. Şığarma onıñ biliminiñ köptegen qırların aşadı. Bwl jerde avtor köptegen derekközderge silteme jasaydı. Şığarma filosofiya men logikanıñ basın qosqan. Onıñ işinde avtor ğılımdardı, olardıñ qalıptasuın jäne neden qwralatının körsetken. Sonımen qatar, keltirilgen qarsılıqtarğa jauap bergeni mäseleni zertteu men pikirsayısqa qatısu qabiletin körsetedi.

Nizam ad-din Yahya as-Sayramidiñ şeber qarastırğan mäseleleri – bwl ğalım qozğağan mäseleni zerdelemegen ğalımdardıñ bilim ieleri, studentter işinen şıqqan swhbattastarına, naqtı salada mamandandırılmağan ğalımdarğa, ğalım mamandarğa degen qözqarası. Ğalım pikirin esepke alğanda, as-Sayrami olardı 3 tipke bölgen, al-balaga (şeşendik) ğılımdağı mwnday bölip-jaru adrub al-habar (bayandaudıñ türleri) dep ataladı:

Birinşi tip: swhbattasıñız tipten habarsız bolğan jağdayda, oğan aytılğan söziñizde senim bolmaydı.

Ekinşi tip: swhbattasıñız abırjıp otırsa, mwnday jağdayda sendirudiñ bir türin qoldanğan abzal.

Üşinşi tip: swhbattasıñız moyındamay, joqqa şığarıp otırsa, bwl jağdayda, söziñizdi mindetti türde sendirudiñ säykes formalarımen nığaytuıñız qajet. (13, 79)

Osı swhbattastardıñ üş tipine ğalımdardıñ belgili tipteri säykes keledi:

Eger saual qoyuşı adam äñgime taqırıbınan habardar bolmasa, onda ğalım oğan sendiru ädisi qoldanılmaytın söz söylegeni qajet.

Eger saual qoyuşı talqılanıp jatqan mäsele boyınşa kümandanıp otırsa, onda, ğalım onıñ kümanın seyiltetin sendiru ädisin qoldanuı kerek. Biraq, bwl äreket ğalım üşin mindetti emes, al eger ol ädisti qoldansa, nwr üstine nwr boladı.

Eger swraq qoyuşı öziniñ nadandığı nemese örkökirektigi sadarınan joqqa şığarıp, tabandı türde moyındamay otırsa, onda ğalım onıñ kümandarın tübegeyli joyu üşin, öz sözderin qolınan keletin sendirudiñ barlıq ädisterimen nığaytuı qajet. Bwl ğalım üşin mindetti bolıp tabıladı, öytkeni, kümandı joyu onıñ şübasız mindeti bolıp tabıladı.

As-Sayramidiñ sözderi adamdardıñ jağdayına qaray şamalastırılıp, aytqan sözi islam ruhınıñ körinisi bolıp tabıladı: öytkeni, bireuge jaqqanı, basqasına jaqpaydı, birine paydası bolsa, basqasına ziyanı tiyui mümkin. Nesibe taratqanday, aqıl-oy taratqan Alla saf taza.

Osıdan keyin as-Sayrami şeşendiktiñ metafora men allegoriya tärizdi tarauların qarastıradı.

«Al» belgili artiklindegi hamzanı qaldırıp ketu:

Hamzanı dıbıstau kezinde onan keyingi al-lam äripine ötip, hamza qaldırıp ketilse, hamzanıñ erejesi boluı mümkin.

Dıbıstalu kezinde aldıñğı äripke auısar aldında hamza bolsa, onda aldıñğı erejege bağınbaydı. Belgili artikl' hamzanı auıstıra almaydı.

Belgili artikl'de hamza ayıruşı bolmaydı, al ündesudiñ belgili erejesi bolmaydı, hamza atalıp ötkennen keyin, ündestikke öte sirek kedergi keltiredi, al ol belgili erejege bağınbasa, ereje äreket etpeydi. (116 bet)

«Alla» wlı sözi jalqı esim be, joq pa?

Şeyh at-Taftazani «Alla» sözi qwdaylıq bolmısına tiisti jalqı esimdi eki täsilmen wğınuğa boladı: 1 – eñ basında osı sözben Allanıñ asqaq bolmısı atalğan; 2 – jüzege asırılğan emes, moyındalğan artıqşılıq jolımen, öytkeni, jüzege asırılğan basımdılıq osı sözdi basqağa qatıstı qoldanıluı twspaldanadı, al, «Alla» sözi Alla Tağaladan basqa eşkimge qatıstı qoldanılmaydı. Artıqşılıq moyındalğanda, «Alla» sözi tek Alla Tağalağa qatıstı qoldanıladı degen pikirge qayşı emes.

Sosın as-Sayrami osı turalı ğalımdardıñ pikirin keltiredi: «Eger «Alla» sözi jalqı esim bolsa, oğan «Jalğız» degen sözdi qosudıñ mäni bolmas edi, öytkeni, «Alla» sözi ekeuge emes, birge qatıstı ğana qoldanılatını mälim. Bwl seniñ söziñ tärizdes: Zayd bireu, tap sol mezette, onıñ ekeu emes, bireu ekendigin barlığı da bilip otır. Sondıqtan, «Zayd bireu» dep aytudıñ män-mağınası joq. Eger bwl söz tolıqqandı mağınada paydalanılsa, ol mindetti türde bar Alla, tek Ol ğana basqalardıñ sıyınuına layıq. Öz Qwdayıñdı surettep berşi dep swrağanda: «hua» sözi (Ol) –  bastauış, Alla – bayandauış, al «ahad» sözi – ekinşi bayandauış, ne bolmasa, Alla sözi jalqı esim bolğan künde, Alla sözi bolıp tabıladı».

As-Sayramidiñ pikiri:

As-Sayrami «Zayd bireu» degendi olar ekeu degen mände qoldanbasa mağınası joq dep sanağan. Eger öz kezeginde, ol joq degen sözge jauap retinde bolsa, onda mwnday sözdiñ mağınası boladı. Alla Tağalanıñ: «Alla Jalğız» degen sözi – Allağa wqsastıñ joq ekendigin bildirgendikten, onıñ mağınası bar. (13, 117)

Belgisizdik jağdaydağı qatıstıq esimdik pen suretteytin sözdiñ ayırmaşılığı

Olardıñ ayırmaşılığı mınada: birinşi jağdayda, naqtılau onıñ jağdayına täueldi, al, ekinşisinde – jağdayına emes, sırtqı faktorlarğa täueldi, öytkeni, onıñ naqtı bölikterinde paydalanılatın jalpı erejeler men tolıq tüsinigi bola otırıp, qatıstıq esimdik bir suretteu türinde kez kelgen naqtı närsege qatıstı qoldanıladı. Belgisiz jağdaydağı surettelgen sözderge kelsek, ol sırtqı faktorlarğa täueldi naqtı närselermen şektelgen tolıq tüsinik üşin qoldanıladı. Qatıstıq esimdikten keyin twrğan söylemderdiñ eki jağdayı bar: 1 – ol özinen-özi belgili; 2 – ol megzelgen närsege araqatınası jolımen anıqtaladı. Al suretteu qızmetin atqaratın söylemniñ bir talabı bar – ol özimen-özi anıqtaladı, sonımen qatar, ol naqtı emes, belgili bir närsege qatısı bar, sondıqtan, mwnday söylem aldındağı belgisiz jağdaydağı sözdi suretteui ğana boluı mümkin. (13, 122)

Böluşi esimdiktiñ mänisi

Böluşi esimdiktiñ negizi – suretteu men belgili jağdaydağı bayandauıştıñ bölinuinde, mäselen, Zayd – ol Amradan artıq. Bwl esimdik osı söylemde atap körsetilgen. Bayandauıştıñ anıqtılığı bölinu qajettiligin tudıradı. Osılayşa, ozıñqı söz erekşelenedi, al keybiri onı şekteuge negiz qıldı, belgili jağdaydağı bayandauış esimdikten keyin kelgendigin kuälandıradı.

Sonday-aq, olardıñ ärqaysısı täuelsiz, anıqtalğan jağdayda ekeui de kuälandıratın mağına beredi. (13, 168)

Bastauıştıñ aldındağı joqqa teristeu jäne bastauıştan keyingi teristeu.

Bastauıştıñ aldındağı teristeudiñ mısalı: «Ma ana kultu haza» – «aytqan joqpın men onı» jäne t.b.

Al, teristeu bastauıştan keyin bolğandağı mısal: «Hua ma kaala haza» – Ol aytqan joq mwnı jäne t.b.

Olardıñ ayırmaşılığı mınada: birinşi jağdayda bastauış äreket közi boluı mümkin degen jayt teriske şığarıladı. Al swhbattası, söyleuşini naq osı äreket surettegen adam dep esepteydi, biraq, söyleuşi bılay dep jauap beredi: «Aytqan joqpın men onı, basqa bireu ayttı», dep bastauışqa tirkelgen äreketti teriske şığaradı, sonımen qatar, äreketti basqa adam jasadı dep sendirip otır. Osılayşa, mwnday erekşeleudiñ  maqsatı –  äreketti basqağa audaru, öytkeni teristeuden keyingi rastau – erekşeleu bolıp tabıladı.

Ekinşi jağdayda, bastauışqa ärekettiñ tirkelmeytin jaytı rastaladı, al swhbattası onıñ bwl äreketti jasağan joq dep şamalaydı, al söyleuşi bılay dep jauap beredi: «men ğana onı aytpağan, basqa emes», söytip, teristeudiñ aldına bastauıştı qoyıp, onı aldımen erekşelep, keyinnen äreketti teristeudi ayta ketedi, mwnıñ bäri bastauışqa qatıstı osı äreketti joqqa şığarudı erekşeleu bolıp tabıladı. Osı arqılı, mazmwn men swhbattas tarapınan eki konstrukciyanıñ ayırmaşılığı ayqındaladı. (13, 173)

«Misluk» nemese «gayruk» (sen siyaqtı; senen basqa) sözderiniñ qoldanıluı jaylı birer söz

Bwl sözder swhbattasımen wqsastığı nemese ayırmaşılığı bar naqtı adamğa qatıstı qoldanıluı mümkin. «Misluka la yabhalu» – «Sen siyaqtılar sarañdığın körsetpes» nemese «Gayruka la yadjudu» – «Senen basqalar jomarttığın körsetpes» degen söz bar. Bwl jerde äñgime üşinşi twlğa jayında bolıp otır, bwl söylemderde qoyıluına qatıstı metonimiyalar joq, öytkeni, onıñ maqsatı –  atın atamay, onıñ surettemesin qoldanu jolımen, äldebir adamnıñ jağdayı bolıp tabıladı.

Bwl sözder wqsas jäne wqsamaytın naqtı emes adamğa qatıstı qoldanıluı mümkin, bwl jerde osı adamnıñ swhbattası nemese basqa twlğağa qatısı turalı bolsa, onda onıñ qoyıluında metonimiya bolıp tabıladı, bwğan keri jağdayda, qoyıluınıñ negizinde ne metonimiya, ne qoyılatın twlğa da joq boladı.

Ekinşi türi – barınşa keñirek taralğanı. (13, 187)

«Iza al-fudjaia» kenettilik demeulikteri

Bwl demeulik esim söylemmen qoldanılıp, jauaptı qajet etpeydi. Ol söylemniñ basında keltirilmeydi, keler şaq emes, osı şaqqa qatıstı qoldanıladı. Arab filologı al-Ahfaş (şamamen 830 j. qaytıs bolğan) onı «harf» (kömekşi söz, demeulik) dep, arab filologı al-Mubarrad (826-898) «zarf makan» (meken pısıqtauış) dep, az-Zudjadj «zarf zaman» (mezgil pısıqtauış) dep atağan, al Abu-l Kasım az-Zamahşari (1075-1144) «kenettilik» (al-mufadjaa) söziniñ tuındısı – wyğarındı etistik dep sanağan, ğalımdardıñ basım köpşiligi onı etistik dep esepteydi (atalğan nemese wyğarındı bolsa da), onan soñ bastauış, bayandauış keltiriledi de, onıñ atalğanı nemese wyğarındısı keyinnen, sonımen qatar, osı bastauıştıñ bayandauışı – «iza» demeuligi bolıp tabıladı (13, 204)

Şeşendik ğılımındağı sözşeñdik (al-itnab) erejesi

Qosılu jolında sözşeñdikti boldırmauğa negiz – joqqa şığaru kezinde däyeksöz keltirumen teñ. Sözşeñdikti boldırmau qosılmau jolında da, rastaytın söylemderde keltiriletin däyeksözderge de säykes negiz qaldırıladı. Mäselen, «Ma ana Zaydan darabtu» – Zaydtı wrğan men emes; «Ma ana kumtu» – twrğan men emespin. Bwl söylemderde etistik atalmağan sub'ektimen şektelmeydi, osılayşa bwl jerde rastau emes, joqqa şığaru däyeksözderi keltiriledi. (13, 273)

Metaforanıñ «tamsiliya» (keyipteuşi) jäne «taba'iya» (tuındı), tärizdi türleri bir sözde birigu mümkindigi jaylı zertteu:

Tüsindiruşi at-Taftazani bwğan jol beriledi dep, oğan dälel retinde «al-Kaşşaftıñ» avtorı Abu-l Qasım az-Zamahşaridiñ (1075-1144), Alla Tağalanıñ sözine tüsinik berude aytqanı: «Olar özderiniñ Qwdayınıñ adal basşılığına jüginedi jäne tabısqa qol jetkizdi» («al-Bakara» süresi, 5 ayat): Bwl ayatta asqaqtatatın «ala» kömekşi sözin qoldanu olardıñ tabandılığı, aqiqatı nığayıp, onı wstanuı men bir närseniñ üstinen asqaqtap, onıñ üstine otırğannıñ jağdayınday. Al tuındı metafora asqaqtaudıñ mağınası men «ala» kömekşi sözin salıstırudan bayqaladı. Keyipteuşi metafora är taraptıñ birneşe erejesiniñ joq ekendiginen körinedi.

Metaforanıñ eki türiniñ basın biriktiruge bolmaydı dep aytılğan, öytkeni, tuındı metafora barlığında boluı qajet, etistikten jasalğan ataulı sözder – kömekşi sözderdiñ mağınasımen baylanısqan asqaqtau, bastama jäne t.b. kömekşi sözder tärizdi dara mağınalar deydi as-Sakkaki (1160-1299). Olar jeke sözdermen örnektelgen dara mağınalar, al, keyipteuşi metafora taraptardıñ özara baylanısın qajet etedi. (13, 369)

Metaforanıñ dwrıstığına qoyılatın talaptar turalı tarau

Bwl talaptar is jüzinde salıstırılatın twlğağa qatıstı, al oydan şığarılğan salıstırılatın twlğağa qatıstı atalğan talaptar qoldanılmaydı.

Salıstırılatın ob'ektilerdiñ ortaq erekşelikteri qaşıq ta özgeşe män berilgende, salıstıru kemeline jetedi. Tolıqqandı metafora tolıqqandı salıstırudan kelip şığadı. Biraq, avtor osı twjırımdamamen kelispey, salıstırılatın ob'ektilerdiñ ortaq erekşelikteri ayqın da tüsinikti boluı kerek dep eskertedi: ayqındıq pen kölegeylenu aşıq nemese älsiz körinui mümkin, sondıqtan, salıstırılatın ob'ektilerdiñ ortaq erekşelikteri qarabayır aşıq ta, tipten tüsiniksiz därejedegi kölegeylenbeui de qajet.

Qorıtındı: salıstırılatın ob'ektilerdiñ ortaq erekşelikteri adamdar arasında tım aşıq bolıp körinbese, eñ jaqsı salıstırudı qoldanatın erejeleri saqtalsa jäne metafora salıstırumen aralasıp ketpese, bwl jağdayda, eñ jaqsı jäne qwpiyalı metafora boladı. (13, 376)

«Alla» degen wlı sözde metafora bar ma?

Avtor twspaldau (isti'ara makniya) arqılı «Alla» sözinde metafora bar dep sanağan, oğan dälel retinde Alla Tağlanıñ sözin keltiredi: «Allanıñ qolı olardıñ qolınıñ üstinde» («al'-Fath» süresi). Osı ayatqa tüsinik bere otırıp, avtor: osı ayattağı «Alla» sözi sertteuşi metonimiya arqılı jasalğan metafora dep aytqan. «Qol» sözinde bwldır metafora bar.

«Alla» sözinde aşıq metafora bola almaydı, öytkeni, Alla Tağalanıñ atı basqasına qatıstı qoldanılatınday, ol «Allanı» basqa birdeñemen salıstırudı twspaldaydı – oğan tıyım salınadı: «Atı osınday basqanı biluşi me ediñ?!» («Maryam» süresi).

Metonimiya men astarlaudıñ ayırmaşılığı

Metonimiya (al-kinaya) – sözdi astarlı mağınada qoldanu

Astarlau (at-ta'rid) – kontekstegi astarlı mağınasın körsete otırıp, sözdi tikeley mağınasında qoldanu.

Osı mäseleni zertteu:

Tikeley mağınasında ğana qoldanılatın söz beyneli mağınasına qayşı keletin abstraktılı aqiqat bolıp tabıladı. Al, metonimiya – negizi janama mağınada qoldanılatın söz. Astarlauda bir sözben tikeley jäne janama mağınada şınayı nemese beyneli bolıp keltiriledi. (13, 381)

Qorıtındısında:

Bwl – şayhı Nizam ad-din Yahyya as-Sayrami «al-Mutauualğa» bergen tüsinikterinde qarastırılğan keybir mäseleler ğana, sonımen qatar, şeşendik, grammatika, morfologiya salasındağı tañdamalı pikirleri onıñ tanımınıñ jan-jaqtılığı men ğılım türlerin kümänsiz igergendiginiñ  kuäsi.

 

 Äbsattar Derbisäli,

QR BĞM R.B. Süleymenov atındağı

Şığıstanu institutınıñ direktorı,

filologiya ğılımınıñ doktorı,

professor

Qoldanılğan ädebiet:

  1. Şams ad-din Muhammed as-Sahaui. Ad-Du' al-lami' li-ahl al-karn at-tasi'. Beyrut 2003.
  2. Abu Falah Abd al-Hayy Ibn Imad al-Hanbali. Şadjarat az-zahab bi-l ahbar min az-zahab. Kair 1933.
  3. Tam je.
  4. Ibn Hadjar al-Asqalani. Anba al-gumr bi abna al-umr fi tarih. Beyrut 1986.
  5. Abu-l Fadl Jalal ad-din Abd ar-Rahman as-Suyuti. Nazm al-akyan fi a'yan al-a'yan.
  6. Abu Falah Abd al-Hayy Ibn Imad al-Hanbali. Şadjarat az-zahab bi-l ahbar min az-zahab. Kair 1933.
  7. Ibn Tagriberdi. Manhal as-safi ua-l mustaufi ba'd al-uafi. Kair 1933.
  8. Şams ad-din Muhammed as-Sahaui. Ad-Du' al-lami' li-ahl al-karn at-tasi'. Beyrut 2003.
  9. Abu Falah Abd al-Hayy Ibn Imad al-Hanbali. Şadjarat az-zahab bi-l ahbar min az-zahab. Kair 1933.
  10. Ibn Hadjar al-Asqalani. Anba al-gumr bi abna al-umr fi tarih. Beyrut 1986.
  11. Abu-l Fadl Jalal ad-din Abd ar-Rahman as-Suyuti. Nazm al-akyan fi a'yan al-a'yan.
  12. Taki ad-din Abu-l Abbas al-Ubaydi al-Makrizi. As-Suluk li-ma'rifat dual al-muluk. Beyrut 1997.
  13. (Nizam ad-din) Yahya as-Sayrami. Kitab haşiya al-Mutauual li-şeyh Yahya bin Sayf ad-din as-Sayrami. Rukopis'. Eskurial'skaya biblioteka. Ispaniya.

 

Sonday-aq, oqıñız

Şortanbay jırau mwrasındağı wlttıq ideya

«Şortanbay wlı darın… qoğam qayratkeri, iri ideolog.» Twrsınbek Käkişev.          HİH ğasırda Resey otarşıldığınıñ qatıgez …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan