باسقى بەت / سىر-سۇحبات / ەجەلگى تاريحتىڭ تامىرشىسى
رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ شىعىس قول­جاز­بالارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى يرينا پوپوۆا مەن پروفەسسور اشىربەك مۋمينوۆ

ەجەلگى تاريحتىڭ تامىرشىسى

 شىعىستانۋشى عالىم، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور اشىربەك مومىنوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ اۋقىمى كەڭ جانە جان-جاقتى. ول – جالپى جانە وتاندىق تاريح، تاريحناما جانە دەرەكتەمەتانۋ، اراب الەمى ءھام ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىندەگى يسلام تاريحى، ونىڭ قازىرگى دامۋى بويىنشا جۇمىستاردىڭ اۆتورى جانە رەداكتورى. عالىمنىڭ كەيبىر جۇمىستارى شەت تىلدەرىنە اۋدارىلعان. اسىرەسە، يسلامتانۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسۋشى وتاندىق شىعىستانۋشىلار ءۇشىن سوڭعى جىلدار وسى سالاداعى پروفەسسور ءا.ق.مومىنوۆ پەن ونىڭ جولىن قۋعان عالىمدار ەڭبەكتەرىنىڭ ماڭىزى زور.

ءا.مومىنوۆ شىعىستانۋشى عالىم رەتىندە وتكەن عاسىردىڭ  1982-1990 جىلداردى  قالىپتاستى. ول تاياۋ جانە ورتا شىعىستا، وڭتۇستىك ازيا مەن سولتۇستىك افريكادا ۇلتتارارالىق جانە كونفەسسياارالىق شيەلەنەستەردىڭ ءورشي تۇسكەن، اراب الەمىندەگى حالىقارالىق جاعدايدىڭ كەرنەۋى ايرىقشا ارتقان كەز بولاتىن. ەگيپەت، الجير، يران، ليۆيا، ليۆان جانە باسقا ەلدەردەگى جاعدايلارعا بايلانىستى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ ءا. مومىنوۆتىڭ ونان كەيىنگى زەرتتەۋلەرىنە اسەرىن تيگىزدى. بەيىنى كەڭ مامان بولا تۇرا ول بۇكىل شىعىستانۋعا، اسىرەسە، يسلامتانۋ ماسەلەسىنە كوپ كوڭىل اۋداردى.

ونىڭ شىعارماشىلىعىن «اقىن ارمانى، قاتاڭ تاريحشى، ءسىزدى قامشىلاپ!» دەگەن پوەتيكالىق جولدارمەن سيپاتتاۋعا بولادى. ونىڭ شىعىستانۋشى-تاريحشىلىق شەبەرلىگى ءۇش فاكتور بويىنشا قالىپتاستى. بىرىنشىدەن، جاقسى ءبىلىم الدى. ەكىنشىدەن، زەرتتەۋ نىسانى بولعان شىعىستانۋ مەن ۇشىنشىدەن، ءا. مومىنوۆتىڭ بۇكىل قىزمەتىنە ونىڭ س. پروزوروۆ سەكىلدى رەسەيلىك كورنەكتى يسلامتانۋشى اسقان ۇقىپتىلىقتى تالاپ ەتتى. شىعىستانۋشى تالىمگەرمەن قارىم-قاتىناسى ىقپال ەتتى. ولاردىڭ جاس زەرتتەۋشىگە بەرگەن ءبىلىمى الدىمەن اۆتوردىڭ وزىنە، ەڭبەگىنە دەگەن تالعامپازدىق، ۇستامدىلىق، تالعاعىشتىق قاسيەتىن بويىنا ءسىڭىردى.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستاندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، قوعامدىق-ساياسي جانە رۋحاني-مادەني قۇبىلىستاردىڭ بۇرىن بولماعان سەرپىنى ارتا ءتۇستى. وسى ءۇردىس كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق مادەنيەت پەن ءدىننىڭ قايتا وركەندەۋ ۇدەرىستەرىن قارقىنداتۋ بولدى. ەتنو-ءدىني قۇرىلىمنىڭ الۋان تۇرلىلىگى، وزگەرگەن جاعدايدى پايدالانىپ قالعىسى كەلگەن ورتالىق ازيالىق ايماقتاعى ارقيلى راديكالدى-ءدىني قوزعالىستاردىڭ جاندانۋى، وسى ۇدەرىستەردى قيىنداتىپ جىبەردى. ءارتۇرلى الەۋمەتتىك ورتادا بەلەڭ الا باستاعان ءتۇرلى اعىمدار بىركەلكى بولعان جوق. وسىلاردىڭ ءبارى قازاقستان جانە ورتالىق ازيانىڭ باسقا دا رەسپۋبليكالارىنداعى، كەڭىرەك الساق، ايماقتاعى ەرتە جانە ورتاعاسىرلىق يسلامنىڭ ەلىمىزگە جايىلۋ، دامۋ تاريحىن زەرتتەۋ قاجەتتىگىنە الىپ كەلدى. ال ءدىني كوزقاراستاردى ەسەپكە الماي، ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ايقىنداۋ مۇمكىن ەمەس ەدى.

ءسويتىپ بىرتە-بىرتە مۇسىلمان شىعىسى ەلدەرىندەگى ەتنو-ءدىني ۇدەرىستەردى زەردەلەۋدىڭ وزەكتىلىگى ارتا ءتۇستى. ولار قوعامدىق-ساياسي فاكتورلارمەن تىعىز بايلانىستى بولعاندىقتان، كوبىنەسە وسى ەلدەر دامۋىنىڭ ورتاق باعىتى دەتەرميندەگەن (نەگىزدەگەن، انىقتاعان) ءار مەملەكەتتىڭ ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەندىگى ءمالىم. ءوز كەزەگىندە بولىپ جاتقان ءدىني ۇدەرىستەر الەۋمەتتىك-ساياسي ءومىردىڭ باسقا سالالارىنا دا ءوز اسەرىن تيگىزدى. وسى ەلدەردە يسلام فاكتورىن ەسەپكە الماي شەشىلەتىن بىردە-ءبىر تۇبەگەيلى ماسەلە جوق.

ءا. مومىنوۆتىڭ يسلامتانۋ ماسەلەلەرىن كوتەرۋى، قازاقستاندا زەردەلۋدىڭ تەوريالىق قانا ەمەس، ۇلكەن تاجىريبەلىك مانگە دە يە بولۋىنا سەبەپشى بولدى. سونىمەن قاتار ەلتانۋ-ايماقتىق ماسەلەسىن جاھاندىق تۇرعىدان دا قاراستىرۋ قاجەتتىگى ايقىندالا ءتۇستى. ءا. مومىنوۆ قازىرگى ءدىني ماسەلەلەر ستاتيكادا (تەڭ قالىپتا) ەمەس، ديناميكادا (سەرپىندە) قاراستىرىلۋى قاجەت دەپ سانايدى.

يسلامنىڭ دامۋ تاريحى مەن ونىڭ جايىلۋىن زەردەلەۋ عىلىمي-تانىمدىق قىزىعۋشىلىق تا تۋدىراتىنى كۇمانسىز. تاريحي قۇبىلىستاردىڭ سان الۋان تۇردە ءبىلىنۋى مەن ساباقتاستىعىن ەلەمەي، ولاردىڭ كوپتەگەن قىرلارىن ادەكۆاتتى (بارابار) تۇسىنۋگە بولمايدى. ءدىننىڭ تاريحي وتكەنىنە قىزىعۋشىلىقتىڭ ەتنو-ءدىني سانا-سەزىمنىڭ جاپپاي وسىمىمەن دە بايلانىسى بار. ونىڭ ەڭ ماڭىزدى كومپونەنتتەرىنىڭ (قۇرامداستىعىنىڭ /قۇراۋىشتىعىنىڭ) ءبىرى – حالىقتار مەن ولاردىڭ ءدىنىنىڭ تاريحي-مادەني ورتالىقتارى تۋرالى كوزقاراس دەۋ كەرەك. ءا. مومىنوۆ شىعارماشىلىعى ءبىر تاقىرىپ، ياعني تاريحي زەرتتەۋ سالاسىمەن عانا تۇيىقتالماي، قازىرگى زاماننىڭ تولعاقتى، ءزارۋ پروبلەمالارىمەن ۇندەسۋى دە ماڭىزدى. ونىڭ مۇسىلمان قوزعالىستارى مەن اعىمدارىنا، راديكالدى يسلام باعىتتارىنىڭ تۇرپاتتامالارى، ءدىني مەن زايىرلىلىقتىڭ اراقاتىناسى، ءداستۇرلى يسلامنىڭ ءمانى مەن ماڭىزدى سيپاتتارىنا جانە باسقا دا جاقتارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋى دا وسىدان.

ءا. مومىنوۆتىڭ شىعارماشىلىعى مۇراعات دەرەككوزدەرى مەن ولاردى تىزىمدەمەلەۋ، قازاقستاننىڭ تاريحى، مادەنيەتى، سونداي-اق ءدىنى بويىنشا شىعىس جانە باتىسەۋروپالىق دەرەككوزدەردى جيناۋ مەن ولاردى وڭدەۋگە نازار قويۋىمەن دە كوڭىل اۋدارادى. ءسويتىپ قازاقتار جانە ورتالىق ازيانىڭ باسقا دا حالىقتارىنىڭ رۋحاني-مادەني مۇراسىن تولىعىراق زەرتتەۋ، ءتۇسىنۋ جانە قايتا ۇعىنۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن اشقان دەرەككوزدەردىڭ كەشەنى قالىپتاستىرىلدى. وعان «ءحىى–حVI عاسىرلارداعى شىعارمالاردان ۇزىندىلەر» (2006); «اراب دەرەككوزدەرىندەگى قازاقستان تاريحى» (2007); «Disputes on Muslim Authority in Central Asia (20th Century): Critical Editions and Source Studies» «Manuscrits en écriture arabe du Musée regional de Nukus» (République autonome du Karakalpakstan, Ouzbékistan): Founds arabe, person, turkĭ et karakalpak. Roma: Istituto per I’Oriente C.A. Nallino, Mazar Dokuments from Xinjiang and Ferdhana (Facslimile)» اتتى ەڭبەكتەرى كۋا. وسى دۇنيەلەردە ايماققا يسلامنىڭ جايىلۋ ۇدەرىسى مەن قالىپتاسۋى، سوپىلىق اعىمنىڭ تارالۋى جانە ولاردىڭ كوشپەندىلەر ورتاسىنداعى پۇتقا تابىنۋ نانىمدارىمەن ارەكەتتەستىك ۇدەرىستەرى كورسەتىلگەن.

قازاقستان مەن تۇتاس ورتالىق ازياداعى يسلامنىڭ دامۋ تاريحىن قاراستىراتىن بىرقاتار ىرگەلى جۇمىستار ءا. مومىنوۆ رەداكتسياسىمەن جارىق كوردى. بۇعان «شاقپاق اتا جەراستى مەشىتى مەن قورىمىنىڭ ەپيگرافيكاسى» (2009); «قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى. ماۆزولەي حودجا احمەدا ياساۆي. Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi» (2009); «ناساپ نامە»: «ءبىرىنشى-ءۇشىنشى كىتاپتار» (2013) ءتارىزدى عىلىمي باسىلىمداردى اتاۋعا بولادى.

ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ ءارتۇرلى باعدارلامالارى شەڭبەرىندە ءا. مومىنوۆ ەڭبەكتەرى قازاقستانعا يسلامنىڭ جايىلۋ تاريحىن وبەكتيۆتى زەرتتەۋگە; ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ەرتە، ورتاعاسىرلىق جانە قازىرگى مادەنيەتىندەگى ءدىننىڭ ءرولى مەن ونىڭ ورنىن ۇعىنۋعا مۇمكىندىك بەردى. ونىڭ عىلىمي اينالىمعا كەڭىنەن كىرگىزگەن جاڭا ماتەريالدارى نەگىزىندە حالقىمىزدىڭ كورشىلەس جۇرتتارمەن سان الۋان پىشىندەگى تاريحي-مادەني جانە رۋحاني بايلانىستارى مەيلىنشە ءادىل كورسەتىلگەن. ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىز كورسەتكەندەي، وسى بايلانىستاردىڭ العىشارتتارى ەرتەرەك قالىپتاسسا، كەيبىرى ورتا عاسىرلار جانە جاڭا كەزەڭ باسىندا قارقىندى ىرگە تەپكەن. ونان باسقا، كوپتەگەن جاعدايلاردا حالىقتىڭ بارلىق توپتارىن يننوۆاتسيالاردىڭ (جاڭارتۋدىڭ) قامتىماعانىن، قوعامدىق قىزمەتتىڭ بارلىق تاسىلدەرى مەن ولاردى جۇزەگە اسىرۋ تۇرلەرىن قوزعاماعانىن كورسەتە وتىرىپ، وسى ماسەلەلەرگە قاتىستى كەيبىر تۇجىرىمدارعا سىني تۇرعىدان قاراۋعا بولادى. وسىلايشا، قازاقستانعا يسلامنىڭ تارالۋى بۇرىنعى ءدىني تۇسىنىكتەردى (مىسالى، باقسىلىقتى) جويعان جوق.

ءا. مومىنوۆتىڭ ءدىندى تەرەڭىرەك زەرتتەۋىنە XV–XIX عع. قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ تاريحى، مادەنيەتى جانە ءدىنى بويىنشا جازباشا جانە اۋىزشا دەرەككوزدەرىن زەردەلەۋى سەبەپشى بولدى. بۇل زەرتتەۋلەردە قازاقستانداعى مەملەكەتتىلىكتىڭ ەرتەدەن جاڭا زامانعا دەيىنگى تاريحي دامۋى جۇيەلى تۇردە تالداندى. سونىڭ ارقاسىندا ءXV–XVى عع. قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ تاريحى بويىنشا قۇندى نارراتيۆتىك دەرەككوزدەر اينالىمعا ەنگىزىلدى. سول سەبەپتى دە ورتالىق ازيا، ءۇندىستان، تۇركيا، يران جانە ت.ب. ەلدەرىنە جازىلعان اراب، پارسى جانە تۇركى ءتىلدى شىعارمالارداعى مالىمەتتەردىڭ بايلىعى مەن سانالۋاندىعى ءمالىم بولدى. العاش رەت پارسى، تۇركى ءتىلدى نارراتيۆتىك شىعارمالاردىڭ بيوبيبليوگرافيالىق شولۋلارى دايىندالدى. سونىمەن قاتار سيرەك كەزدەسەتىن جانە ءالى دە بەلگىسىز، عىلىمي اينالىمعا ەندى عانا ەنگىزىلىپ جاتقان ەڭبەكتەردىڭ تاريحي-دەرەكتەمەتانۋشىلىق زەرتتەۋلەرى دايىندالدى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقتاردىڭ يسلامعا دەيىنگى كوزقاراستارى مەن تانىمدارى، يسلامنىڭ ەنۋ جولدارى جانە سوپىلىق اعىمداردىڭ جەرگىلىكتى حالىق اراسىنداعى قىزمەتى، قوجالار مەن سەيتتەردىڭ ءرولى جايلى قۇندى مالىمەتتەر بار.

ءا. مومىنوۆ قازاقستاننىڭ شىعىس جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن مادەني جانە ءدىني ءوزارا بايلانىسىنىڭ تاريحىن كورسەتەتىن قازاق تىلىندەگى ارابوگرافيالىق دەرەككوزدەردى وڭدەۋ مەن زەردەلەۋگە دە ءبىرشاما كوڭىل ءبولدى. وسىعان بايلانىستى، باتىس قازاقستاننىڭ جەرلەۋ كەشەندەرىنىڭ ارابوگرافيالىق ماتىندەرىنىڭ العاش رەت «شاقپاق اتا جەراستى مەشىتى مەن قورىمىنىڭ ەپيگرافيكاسى» (2009) دەگەن اتپەن جارىق كورۋى ماڭىزدى وقيعا بولدى. دۇنيەجۇزىلىك عىلىمدا قازاقستان اۋماعىنداعى اراب ءتىلدى ەپيگرافيالىق جادىگەرلەردى زەرتتەۋگە قاتىستى وسى كۇنگە دەيىن بىردەن-ءبىر جاريالانىم، بىردە-ءبىر ەپيگرافيكانىڭ ءماتىنى بولعان جوق. ەپيگرافيكالىق جادىگەرلەردى تۇبەگەيلى زەرتتەۋ وسىنداي كەشەندەردىڭ سالىنۋ ەرەكشەلىكتەرىنە جاڭاشا قاراۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي، ولاردىڭ مادەني-تاريحي كەڭىستىكتەگى ورنى مەن ءرولىن انىقتاۋعا دا كومەكتەسەدى.

ءا. مومىنوۆ مەملەكەتتىك عىلىمي باعدارلامالار شەڭبەرىندە قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا يسلامنىڭ تارالۋى مەن دامۋ تاريحىن كەڭ، بولەكتەن جەكەگە، بىراق ماڭىزدىلىعى جاعىنان كەم تۇسپەيتىن تۇرعىداعى ءتۇرلى دەرەككوزدەردىڭ ماتەريالدارىن اشتى. «حالىقتىق» نەمەسە «تۇرمىستىق» يسلام زەردەلەندى. بۇل جايت ەگەمەن قازاقستاننىڭ مادەنيەتى مەن رۋحانيلىعىن قايتا وركەندەتۋدىڭ ماڭىزدى پروبلەمالارىن زەردەلەۋگە جانە جاڭا بولاشاق تۇجىرىمدامالىق نۇسقامالاردى دايىنداۋعا ماڭىزدى تىرەك بولدى. «اراب دەرەككوزدەرىندەگى قازاقستان تاريحى» اتتى ەڭبەگىنىڭ شىعۋى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا اۋماعىنا يسلامنىڭ جايىلۋى جانە دامۋىنىڭ كوپتەگەن قىرلارىن جەتە رەكونسترۋكتسيالاۋدى (قايتا جاڭعىرتۋ/قايتا قۇرۋدى) مۇمكىن ەتتى. بۇل كىتاپتا قازاقستان مەن ىرگەلەس جەرلەردىڭ حالىقتارى مەن تايپالارىنىڭ تاريحى جانە مادەنيەتى بويىنشا قۇندى دەرەككوز بولىپ تابىلاتىن ءىح–حىى عع. ساياحاتشىلار مەن گەوگرافتار تاميم يبن باحر، ساللام ات-تاردجۋمان، ءال-دجاحيز شىعارمالارى جانە جازبالارى جانە ولاردىڭ ارابشا ماتىندەرى ماتەريالدارىنىڭ اۋدارماسى بار. ارابشا شىعارمالاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ ورىس تىلىنە اۋدارماسى العاش رەت عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى. بۇل زەرتتەۋدە ءحىى–حVI عع. 23 اراب ءتىلدى اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىنەن الىنعان ءماتىن ۇزىندىلەرىنە تۇسىنىك بەرىلگەن. ولار قازاقستاننىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحى مەن مادەنيەتىنەن مالىمەت بەرەدى جانە اسكەري-ساياسي تاريح، حالىقارالىق قاتىناستار، ءارتۇرلى كونفەسسيالاردىڭ رۋحاني مادەنيەتى مەن ولاردىڭ ءومىر سالالارىنا قاتىسى بارلىعىن ايتقان ءجون. سونىمەن قاتار 100-دەن استام ءىرى عالىم جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن جازبا مۇرالارى باياندالدى. قازاقستاننىڭ ەمىل، قايالىق، قاراسمان، زەرنۋق جانە باسقا دا ءىرى رۋحاني، مادەني، ءدىني ورتالىقتارىندا بولعان عىلىمي ءومىر زەرتتەلگەن.

عالىمنىڭ كۇشىمەن بۇرىن ۇمىت بولعان جانە تىيىم سالىنعان ەسىمدەر تاريح قاقپاسىنان جارىققا شىقتى. ولاردىڭ مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س) ۇمبەتتەرىنە، قازاق قوجالارىنا ارنالعان ەڭبەكتەرىنىڭ تاريحي-رۋحاني قۇندىلىعى مول. ءا. مومىنوۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە قازاقتاردىڭ اۋىز ادەبيەتىنە، شەجىرەلىك حيكايالارىنا، تاريحي-مادەني جانە ەتنوگرافيالىق ماتەريالدارىنا ايرىقشا نازار اۋدارعان. دالا ەپوسىنا ەنگەن اۋىزشا تاريحناما، فولكلورلىق جانرلار ەڭبەكتەرىن جازۋدا نەگىزگى دەرەككوز بولدى. اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا حالقىمىزدىڭ تاريحنامالىق ءداستۇرى قوعامدىق يدەولوگيانىڭ قالىپتاسۋى مەن ونىڭ دامۋىنا اسەر ەتكەنىندە. ول – ۇرپاقتان ۇرپاققا اۋىزشا بەرىلىپ كەلگەن حالىقتىڭ تاريحى، اتالارىمىزدىڭ ەرلىك ىستەرىن اڭىز بەن جىر تۇرىندە اڭگىمەلەيتىن جانە وزىمەن وتكەنى تۋرالى تاريحي اقيقات ناقزاتىنىڭ جادى.

1990-جىلدار اياعىندا قازاقستان جانە ورتالىق ازيانىڭ باسقا دا رەسپۋبليكالارىندا ءداستۇرلى ەمەس يسلام قوزعالىستارى مەن اعىمدارى وقىس جانداندى. ولاردىڭ ەڭ راديكالدىلارى (باتىل ارەكەتتەگىلەرى) تاجىكستان، وزبەكستان جانە قىرعىزستانداعى وقيعالار كۋا بولعانداي، وڭىردەگى قوعامدىق-ساياسي جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋ قاۋپىن ءتوندىردى. وڭىردەگى ءداستۇرلى ەمەس يسلام اعىمدارى قىزمەتى كۇشەيۋىنىڭ ىزىنشە، جەرگىلىكتى حالىق ىشىندە ءوز يدەولوگياسىن ەنگىزۋگە تىرىسقان شەت مەملەكەتتەردىڭ ءدىني ۇيىمدارى دا قىزمەتىن جانداندىرا باستادى. ولاردىڭ قىزمەتى، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىزداندىرۋ، قوعامداعى ەتنيكاارالىق جانە دىنارالىق تاتۋلىقتى نىعايتۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى تىڭعىلىقتاۋ قاجەتتىلىگىنە ايرىقشا نازار اۋدارىلدى. ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ جانە ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى بىرقاتار زاڭدار قابىلداندى. ءدىني ەكسترەميزم مەن لاڭكەستىكپەن كۇرەس تۇجىرىمداماسى ەل باسشىلىعى دارەجەسىندە رەسمي تانىلىپ قانا قويماي، عىلىمي زەرتتەۋلەردى كەڭەيتۋگە دە نەگىز بولدى. 2000 جىلدىڭ باسىنا جوبالانعان بىرقاتار وتە ماڭىزدى عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتتارى وسى تۇجىرىمداماعا نەگىزدەلدى. وسى جاعداي ءا. مومىنوۆتىڭ يسلامتانۋ پروبلەمالارىن زەرتتەۋ اياسىن كەڭەيتتى.

«ورتالىق ازيا جانە مۇسىلمان شىعىسى ەلدەرىندەگى قازىرگى يسلامي اعىمدار: تاريحي تامىرلارى، يدەولوگيالىق جانە ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزدەرى» اتتى جوباعا ساي مۇسىلمان شىعىسى ەلدەرىندەگى يسلامي قوزعالىستار مەن اعىمدارىنىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرى، ولاردىڭ ورتالىق ازياداعى جايىلۋ ۇردىستەرى، قوعامداعى ماڭىزى، ورنى جانە ءرولى، قازاقستاندا جانە تۇتاس وڭىردەگى قوعامدىق-ساياسي جاعدايعا اسەرى ماسەلەلەرى زەرتتەۋشى نازارىندا بولدى.

ءا. مومىنوۆتىڭ قازىرگى ءدىني ۇردىستەردى تەرەڭ زەردەلەۋى قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى وڭىرلەرىندە تۇزدىك زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزۋىنە تۇرتكى بولدى. جينالعان ماتەريالداردىڭ كوپشىلىگى اينالىمعا ەنگىزىلدى. ونىڭ ەلدىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىنداعى ءدىني جاعداي تۋرالى جۇمىستارى، سونداي-اق كورشىلەس ورتالىق ازيالىق رەسپۋبليكالاردا جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسيالاردىڭ ناتيجەسى جاريالانعان شىعارىلىمدار پايدا بولدى. 2006 جىلدان باستاپ، مۇسىلمان شىعىسى جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندە دە يسلامنىڭ ساياسيلاندىرۋ ۇدەرىسىن تەرەڭىرەك زەرتتەۋ باستالدى. بۇل، اۋەلى، سايكەس شارالار جاساپ، ونى جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەتىن ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مۇددەلەرىن قورعاۋ قاجەتتىگى پايدا بولعان قازاقستان ساياساتى باسشىلىعىنداعى باسىمشىلىقتاردىڭ وزگەرۋىمەن شارتتالعان. بۇل شارالار عىلىمي ازىرلەمەلەر نەگىزىندە ءدىن سالاسىن رەتتەيتىن سايكەس كۋرسقا ەنگىزىلدى. مۇسىلمان شىعىسىنىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى ءدىني فاكتوردىڭ ءرولى مەن ماڭىزى ءا. مومىنوۆ باسشىلىعىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى تۇجىرىمداماسى كونتەكسىندەگى ورتالىق ازياداعى ساياسي يسلامنىڭ ەرەكشەلىكتەرى» اتتا جوبانى، سونداي-اق الەمنىڭ عىلىمي ورتالىقتارى زەرتتەۋشىلەرىمەن حالىقارالىق جوبالار ازىرلەۋدىڭ باستالۋىنا سەبەپشى بولدى:

1) گەرمانيامەن بىرلەسىپ كەڭەستىك كەزەڭدە جانە تمد ەلدەرىندە يسلامنىڭ پايدا بولۋى.

2) اقش جانە شۆەيتساريامەن بىرلەسىپ ورتالىق ازياداعى يسلامدانۋ جانە ءمىناجات شەجىرە: نارراتيۆتىك جانە گەنەولوگيالىق (شىعۋ تەك جۇيەسى) داستۇردەگى ىسقاق بابا مۇراسى.

3) اقش جانە شۆەيتساريا، وزبەكستانمەن بىرلەسىپ، حح عاسىردا ورتالىق ازياداعى مۇسىلمان ءدىنى بەدەلدەرىنىڭ پىكىرتالاستارى: سىني باسىلىمدار جانە دەرەككوزدەردى زەرتتەۋ. جوبالارمەن جۇمىس ناتيجەسى بويىنشا مۇسىلمان شىعىسى جانە ورتالىق ازياداعى يسلام دامۋىنىڭ وزەكتى پروبلەمالارى بويىنشا ماقالالار مەن مونوگرافيالار جانە كىتاپتاردىڭ ۇزىن سانى جاريالاندى. ولاردىڭ ىشىندە «جاحر زيكرى جانە سامانى نەگىزدەيتىن فاتۋالار جيناعى»، «يسلام ءۇشىن جول اشۋ: ىسقاق بابا تۋرالى اڭگىمەلەر، XIV–XIX عع.» اتتى زەرتتەۋلەردى ەرەكشە ايتۋعا بولادى.

تۇتاس العاندا، ءا. مومىنوۆ پەن ونىڭ جۇمىس توبىنىڭ يسلامتانۋ پروبلەماسىن زەردەلەۋى ۇدەمە باعىت بويىنشا، ساباقتاستىق جولىمەن جانە بۇرىنعى جىلدارداعى عىلىمي ازىرلەمەلەردەن جاڭا، قازىرگى رەاليلەر (ايقىندىلىق) مەن زامان تالابىنا ساي، ساتىلى اۋىسۋ ارقىلى جۇرگىزىلدى. مۇندا مەملەكەت پەن قوعام مۇددەلەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ، قازاقستاندا، سونداي-اق مۇسىلمان الەمىنىڭ يران، اۋعانستان، پاكستان، اراب شىعىسى مەملەكەتتەرى، تۇركيا جانە باسقا دا ەلدەردەگى يسلامنىڭ دامۋىنا وبەكتيۆتى باعا بەرۋ مىندەتى قويىلدى.

2009 جىل قازاقستاننىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياسات سالاسىندا ايقىنداۋشى مەرزىم بولدى. سول جىلدان باستاپ قازاقستان ەقىۇ «ۇشتىگى» قۇرامىندا ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋعا كىرىستى. وسى ساتتەن (2010 ج.)        ەقىۇ-داعى توراعالىققا دايىندىق كەزەڭى باستالدى. قازاقستان ەقىۇ توراعاسىنىڭ قىزمەتى مەن وكىلەتتىلىگىن ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋدا ولاردى ءساتتى ورىنداۋعا قويىلار بازالىق تالاپتاردى انىقتاۋ قاجەت. ولاردىڭ ءبىرى – مۇسىلمان الەمى مەن باتىس اراسىنداعى سىندارلى ۇنقاتىسۋدى ورناتۋ. وسى تۇرعىدان قاراعاندا قازاقستاننىڭ ەتنيكاارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىقتىڭ جاعىمدى تاجىريبەسى ۇلگى رەتىندە ۇسىنارى بار. قازاقستاندىق عىلىم الدىنا تاريحي جانە قازىرگى ماتەريالدار نەگىزىندە ەتنيكاارالىق جانە كونفەسسياارالىق ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى، ولاردىڭ قازىرگى دامۋ تاجىريبەسىن كەڭىنەن جانە تەرەڭىنەن اشۋ مىندەتى قويىلدى. ولاردى شەشۋدە ءا. مومىنوۆ «مۇسىلمان الەمى جانە باتىس ۇنقاتىسۋىن نىعايتۋ كونتەكسىندە قازاقستانداعى دىنارالىق ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى، قازىرگى جاعدايى جانە بولاشاعى» اتتى جوبانى ازىرلەپ، ىسكە اسىردى.

ونىمەن قاتار، باتىسەۋروپالىق عىلىم ورتالىقتارى جانە زەرتتەۋشىلەرىمەن ىنتىماقتاستىق دامىدى. بۇگىندە ءا. مومىنوۆتىڭ انكە فون كيۋگەلگەن، دەۆين دي ۋيس، ميحايل كەمپەر، كوماتسۋ (جاپونيا), ب. باباجانوۆ (وزبەكستان) جانە باسقالارى ءتارىزدى بەلگىلى عالىمدارمەن قىزمەتى جەمىستى. ولاردىڭ كوپشىلىگىمەن بىرلەسكەن جوبالار جاسالدى جانە ولار ورىندالىپ تا جاتىر. وسى ىنتىماقتاستىق ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى «ورتالىق ازياداعى يسلامدانۋ جانە ءمىناجاتتى شەجىرەلەر: نارراتيۆتىك جانە گەنەولوگيالىق (شىعۋ تەك جۇيەسى) داستۇرلەردەگى ىسقاق بابا» (2009) اتتى ىرگەلى ەڭبەگىنىڭ جارىق كورۋى بولدى. وندا ءحىح–ححى عاسىرلارداعى «ناساب نامەنىڭ» ورىس تىلىنە اۋدارىلعان ءماتىننىڭ التى رەداكتسياسى ۇسىنىلدى، ونىڭ ءوزى الداعى زەرتتەۋلەر ءۇشىن سەنىمدى دەرەكتەمەتانۋشىلىق نەگىزىن جاسايدى.

بۇگىنگى كۇنى زەرتتەۋشىلەر الدىندا قازاقستان كىتاپحانالارى قورلارىندا جوق دەرەككوزدەردى ايقىنداۋ جانە جيناۋ بويىنشا وراسان زور ارحەوگرافيالىق جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. تمد جانە شەت مەملەكەتتەردەگى قولجازبا قورلارىنىڭ ءارتۇرلى ورتالىقتارىن جۇيەلى تەكسەرۋ قاجەت. ودان باسقا، عالىم زەرتتەۋ باعدارلامالارى شەڭبەرىندە قازاقستان اۋماعىندا ساقتالعان ماتەريالدىق ارتەفاكتىلەردى، كوپتەگەن ەپيگرافيكالىق جازبالارى بار ەسكەرتكىش-قورىمداردى، جەراستى مەشىتتەرىن، كەسەنە-ساركوفاگتاردى زەردەلەيتىن بىرلەسكەن ەكسپەديتسيالار جۇرگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى عالىمنىڭ پروبلەماعا اۋقىمدى قاراۋىن، ماتەريالدىق جانە رۋحاني دەرەككوزدەرگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىن بايقاتادى.

ءا. مومىنوۆ ەڭبەكتەرىن زەردەلەي وتىرىپ، ءبىز وتاندىق شىعىستانۋدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە كوز جۇگىرتەمىز: ونىڭ باسشىلىعى جانە ءوزى دە جۇرگىزگەن ىرگەلى زەرتتەۋلەر جاريالانۋىن جالعاستىرۋدا. وسىعان بايلانىستى «ورتالىق ازياداعى يسلامدانۋ جانە ءمىناجاتتى شەجىرەلەر: نارراتيۆتىك جانە گەنەولوگيالىق (شىعۋ تەك جۇيەسى) داستۇرلەردەگى ىسقاق بابا» اتتى زەرتتەۋىن تاعى ءبىر اتاپ وتكەن ءجون.

اشىربەك مومىنوۆتىڭ ەڭبەكتەرى جانە جاڭا شىعارماشىلىق ويلارىمەن قۋانتارلىقتاي كۇش پەن قۋاتقا تولى. وتاندىق جانە شەتەلدىك شىعىستانۋشى-يسلامتانۋشىلار، قازاقستاننىڭ ىلىمي جۇرتشىلىعى اشىربەك مومىنوۆقا زور دەنساۋلىق جانە الداعى قىزمەتىنىڭ بارلىق سالاسىنا تابىس تىلەيدى.

ءابساتتار قاجى دەربىسالى،    

ر.ب .سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى

شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى،

قر جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

ءابساتتار قاجى دەربىسالى. ەجەلگى تاريحتىڭ تامىرشىسى // ءابساتتار قاجى دەربىسالى جانە قازاقستاننىڭ شىعىستانۋ عىلىمي مەن رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەلەرى: حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى / قۇراست.: ب. جۇباتوۆا، ل. ەرەكەشەۆا. ب. باتىرحان. – الماتى: قازاق ۋنيۆەرسيتەتى، 2017, بب. 222-227.

سونداي-اق، وقىڭىز

قارت قاراتاۋدىڭ قازىناسىن ءالى اشقانىمىز جوق

    حالقىمىزدىڭ جىراۋلىق ءداستۇرىن ءسوز ەتە قالعاندا كوكىرەكتەن قۇيىلعان جىردىڭ ەكپىنىن كومەيمەن، تاڭدايمەن تۇرلەندىرىپ توگەتىن …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان