Basqı bet / Sır-swhbat / Ejelgi tarihtıñ tamırşısı
Resey ğılım akademiyasınıñ Şığıs qol­jaz­baları institutınıñ direktorı Irina Popova men professor Äşirbek Muminov

Ejelgi tarihtıñ tamırşısı

 Şığıstanuşı ğalım, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor Äşirbek Momınov şığarmaşılığınıñ auqımı keñ jäne jan-jaqtı. Ol – jalpı jäne otandıq tarih, tarihnama jäne derektemetanu, arab älemi häm Ortalıq jäne Oñtüstik Aziya elderindegi islam tarihı, onıñ qazirgi damuı boyınşa jwmıstardıñ avtorı jäne redaktorı. Ğalımnıñ keybir jwmıstarı şet tilderine audarılğan. Äsirese, islamtanu mäselelerimen aynalısuşı otandıq şığıstanuşılar üşin soñğı jıldar osı saladağı professor Ä.Q.Momınov pen onıñ jolın quğan ğalımdar eñbekteriniñ mañızı zor.

Ä.Momınov şığıstanuşı ğalım retinde ötken ğasırdıñ  1982-1990 jıldardı  qalıptastı. Ol Tayau jäne Orta Şığısta, Oñtüstik Aziya men Soltüstik Afrikada wlttararalıq jäne konfessiyaaralıq şielenesterdiñ örşi tüsken, arab älemindegi halıqaralıq jağdaydıñ kerneui ayrıqşa artqan kez bolatın. Egipet, Aljir, Iran, Liviya, Livan jäne basqa elderdegi jağdaylarğa baylanıstı swraqtarğa jauap izdeu Ä. Momınovtıñ onan keyingi zertteulerine äserin tigizdi. Beyini keñ maman bola twra ol bükil şığıstanuğa, äsirese, islamtanu mäselesine köp köñil audardı.

Onıñ şığarmaşılığın «Aqın armanı, qatañ tarihşı, sizdi qamşılap!» degen poetikalıq joldarmen sipattauğa boladı. Onıñ şığıstanuşı-tarihşılıq şeberligi üş faktor boyınşa qalıptastı. Birinşiden, jaqsı bilim aldı. Ekinşiden, zertteu nısanı bolğan şığıstanu men üşinşiden, Ä. Momınovtıñ bükil qızmetine onıñ S. Prozorov sekildi reseylik körnekti islamtanuşı asqan wqıptılıqtı talap etti. Şığıstanuşı tälimgermen qarım-qatınası ıqpal etti. Olardıñ jas zertteuşige bergen bilimi aldımen avtordıñ özine, eñbegine degen talğampazdıq, wstamdılıq, talğağıştıq qasietin boyına siñirdi.

Täuelsizdik alğannan keyin Qazaqstanda äleumettik-ekonomikalıq, qoğamdıq-sayasi jäne ruhani-mädeni qwbılıstardıñ bwrın bolmağan serpini arta tüsti. Osı ürdis körinisteriniñ biri – wlttıq mädeniet pen dinniñ qayta örkendeu üderisterin qarqındatu boldı. Etno-dini qwrılımnıñ aluan türliligi, özgergen jağdaydı paydalanıp qalğısı kelgen ortalıq aziyalıq aymaqtağı ärqilı radikaldı-dini qozğalıstardıñ jandanuı, osı üderisterdi qiındatıp jiberdi. Ärtürli äleumettik ortada beleñ ala bastağan türli ağımdar birkelki bolğan joq. Osılardıñ bäri Qazaqstan jäne Ortalıq Aziyanıñ basqa da respublikalarındağı, keñirek alsaq, aymaqtağı erte jäne ortağasırlıq islamnıñ elimizge jayılu, damu tarihın zertteu qajettigine alıp keldi. Al dini közqarastardı esepke almay, Ortalıq Aziya halıqtarınıñ tarihi-mädeni mwrasınıñ erekşelikterin ayqındau mümkin emes edi.

Söytip birte-birte mwsılman Şığısı elderindegi etno-dini üderisterdi zerdeleudiñ özektiligi arta tüsti. Olar qoğamdıq-sayasi faktorlarmen tığız baylanıstı bolğandıqtan, köbinese osı elder damuınıñ ortaq bağıtı determindegen (negizdegen, anıqtağan) är memlekettiñ erekşelikteri bar ekendigi mälim. Öz kezeginde bolıp jatqan dini üderister äleumettik-sayasi ömirdiñ basqa salalarına da öz äserin tigizdi. Osı elderde islam faktorın esepke almay şeşiletin birde-bir tübegeyli mäsele joq.

Ä. Momınovtıñ islamtanu mäselelerin köterui, Qazaqstanda zerdeludiñ teoriyalıq qana emes, ülken täjiribelik mänge de ie boluına sebepşi boldı. Sonımen qatar eltanu-aymaqtıq mäselesin jahandıq twrğıdan da qarastıru qajettigi ayqındala tüsti. Ä. Momınov qazirgi dini mäseleler statikada (teñ qalıpta) emes, dinamikada (serpinde) qarastırıluı qajet dep sanaydı.

Islamnıñ damu tarihı men onıñ jayıluın zerdeleu ğılımi-tanımdıq qızığuşılıq ta tudıratını kümänsiz. Tarihi qwbılıstardıñ san aluan türde bilinui men sabaqtastığın elemey, olardıñ köptegen qırların adekvattı (barabar) tüsinuge bolmaydı. Dinniñ tarihi ötkenine qızığuşılıqtıñ etno-dini sana-sezimniñ jappay ösimimen de baylanısı bar. Onıñ eñ mañızdı komponentteriniñ (qwramdastığınıñ /qwrauıştığınıñ) biri – halıqtar men olardıñ dininiñ tarihi-mädeni ortalıqtarı turalı közqaras deu kerek. Ä. Momınov şığarmaşılığı bir taqırıp, yağni tarihi zertteu salasımen ğana twyıqtalmay, qazirgi zamannıñ tolğaqtı, zäru problemalarımen ündesui de mañızdı. Onıñ mwsılman qozğalıstarı men ağımdarına, radikaldı islam bağıttarınıñ twrpattamaları, dini men zayırlılıqtıñ araqatınası, dästürli islamnıñ mäni men mañızdı sipattarına jäne basqa da jaqtarına qızığuşılıq tanıtuı da osıdan.

Ä. Momınovtıñ şığarmaşılığı mwrağat derekközderi men olardı tizimdemeleu, Qazaqstannıñ tarihı, mädenieti, sonday-aq dini boyınşa şığıs jäne batıseuropalıq derekközderdi jinau men olardı öñdeuge nazar qoyuımen de köñil audaradı. Söytip qazaqtar jäne Ortalıq Aziyanıñ basqa da halıqtarınıñ ruhani-mädeni mwrasın tolığıraq zertteu, tüsinu jäne qayta wğınudıñ mümkindikterin aşqan derekközderdiñ keşeni qalıptastırıldı. Oğan «Hİİ–HVI ğasırlardağı şığarmalardan üzindiler» (2006); «Arab derekközderindegi Qazaqstan tarihı» (2007); «Disputes on Muslim Authority in Central Asia (20th Century): Critical Editions and Source Studies» «Manuscrits en écriture arabe du Musée regional de Nukus» (République autonome du Karakalpakstan, Ouzbékistan): Founds arabe, person, turkĭ et karakalpak. Roma: Istituto per I’Oriente C.A. Nallino, Mazar Dokuments from Xinjiang and Ferdhana (Facslimile)» attı eñbekteri kuä. Osı dünielerde aymaqqa islamnıñ jayılu üderisi men qalıptasuı, sopılıq ağımnıñ taraluı jäne olardıñ köşpendiler ortasındağı pwtqa tabınu nanımdarımen ärekettestik üderisteri körsetilgen.

Qazaqstan men twtas Ortalıq Aziyadağı islamnıñ damu tarihın qarastıratın birqatar irgeli jwmıstar Ä. Momınov redakciyasımen jarıq kördi. Bwğan «Şaqpaq ata jerastı meşiti men qorımınıñ epigrafikası» (2009); «Qoja Ahmet Yasaui kesenesi. Mavzoley Hodja Ahmeda YAsavi. Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi» (2009); «Nasap name»: «Birinşi-üşinşi kitaptar» (2013) tärizdi ğılımi basılımdardı atauğa boladı.

İrgeli zertteulerdiñ ärtürli bağdarlamaları şeñberinde Ä. Momınov eñbekteri Qazaqstanğa islamnıñ jayılu tarihın ob'ektivti zertteuge; Ortalıq Aziya halıqtarınıñ erte, ortağasırlıq jäne qazirgi mädenietindegi dinniñ röli men onıñ ornın wğınuğa mümkindik berdi. Onıñ ğılımi aynalımğa keñinen kirgizgen jaña materialdarı negizinde halqımızdıñ körşiles jwrttarmen san aluan pişindegi tarihi-mädeni jäne ruhani baylanıstarı meylinşe ädil körsetilgen. Bizdiñ zertteulerimiz körsetkendey, osı baylanıstardıñ alğışarttarı erterek qalıptassa, keybiri orta ğasırlar jäne jaña kezeñ basında qarqındı irge tepken. Onan basqa, köptegen jağdaylarda halıqtıñ barlıq toptarın innovaciyalardıñ (jañartudıñ) qamtımağanın, qoğamdıq qızmettiñ barlıq täsilderi men olardı jüzege asıru türlerin qozğamağanın körsete otırıp, osı mäselelerge qatıstı keybir twjırımdarğa sıni twrğıdan qarauğa boladı. Osılayşa, Qazaqstanğa islamnıñ taraluı bwrınğı dini tüsinikterdi (mısalı, baqsılıqtı) joyğan joq.

Ä. Momınovtıñ dindi tereñirek zertteuine XV–XIX ğğ. Qazaqstan men Ortalıq Aziyanıñ tarihı, mädenieti jäne dini boyınşa jazbaşa jäne auızşa derekközderin zerdeleui sebepşi boldı. Bwl zertteulerde Qazaqstandağı memlekettiliktiñ erteden jaña zamanğa deyingi tarihi damuı jüyeli türde taldandı. Sonıñ arqasında XV–XVİ ğğ. Qazaqstan men Ortalıq Aziyanıñ tarihı boyınşa qwndı narrativtik derekközder aynalımğa engizildi. Sol sebepti de Ortalıq Aziya, Ündistan, Türkiya, Iran jäne t.b. elderine jazılğan arab, parsı jäne türki tildi şığarmalardağı mälimetterdiñ baylığı men sanaluandığı mälim boldı. Alğaş ret parsı, türki tildi narrativtik şığarmalardıñ biobibliografiyalıq şoluları dayındaldı. Sonımen qatar sirek kezdesetin jäne äli de belgisiz, ğılımi aynalımğa endi ğana engizilip jatqan eñbekterdiñ tarihi-derektemetanuşılıq zertteuleri dayındaldı. Olardıñ arasında qazaqtardıñ islamğa deyingi közqarastarı men tanımdarı, islamnıñ enu joldarı jäne sopılıq ağımdardıñ jergilikti halıq arasındağı qızmeti, qojalar men seyitterdiñ röli jaylı qwndı mälimetter bar.

Ä. Momınov Qazaqstannıñ Şığıs jäne Ortalıq Aziya elderimen mädeni jäne dini özara baylanısınıñ tarihın körsetetin qazaq tilindegi arabografiyalıq derekközderdi öñdeu men zerdeleuge de birşama köñil böldi. Osığan baylanıstı, Batıs Qazaqstannıñ jerleu keşenderiniñ arabografiyalıq mätinderiniñ alğaş ret «Şaqpaq ata jerastı meşiti men qorımınıñ epigrafikası» (2009) degen atpen jarıq körui mañızdı oqiğa boldı. Düniejüzilik ğılımda Qazaqstan aumağındağı arab tildi epigrafiyalıq jädigerlerdi zertteuge qatıstı osı künge deyin birden-bir jariyalanım, birde-bir epigrafikanıñ mätini bolğan joq. Epigrafikalıq jädigerlerdi tübegeyli zertteu osınday keşenderdiñ salınu erekşelikterine jañaşa qarauğa mümkindik berip qana qoymay, olardıñ mädeni-tarihi keñistiktegi ornı men rölin anıqtauğa da kömektesedi.

Ä. Momınov memlekettik ğılımi bağdarlamalar şeñberinde Qazaqstan men Ortalıq Aziyağa islamnıñ taraluı men damu tarihın keñ, bölekten jekege, biraq mañızdılığı jağınan kem tüspeytin twrğıdağı türli derekközderdiñ materialdarın aştı. «Halıqtıq» nemese «twrmıstıq» islam zerdelendi. Bwl jayt egemen Qazaqstannıñ mädenieti men ruhanilığın qayta örkendetudiñ mañızdı problemaların zerdeleuge jäne jaña bolaşaq twjırımdamalıq nwsqamalardı dayındauğa mañızdı tirek boldı. «Arab derekközderindegi Qazaqstan tarihı» attı eñbeginiñ şığuı Qazaqstan men Ortalıq Aziya aumağına islamnıñ jayıluı jäne damuınıñ köptegen qırların jete rekonstrukciyalaudı (qayta jañğırtu/qayta qwrudı) mümkin etti. Bwl kitapta Qazaqstan men irgeles jerlerdiñ halıqtarı men taypalarınıñ tarihı jäne mädenieti boyınşa qwndı derekköz bolıp tabılatın İH–Hİİ ğğ. sayahatşılar men geograftar Tamim ibn Bahr, Sallam at-Tardjuman, äl-Djahiz şığarmaları jäne jazbaları jäne olardıñ arabşa mätinderi materialdarınıñ audarması bar. Arabşa şığarmalardıñ basım böliginiñ orıs tiline audarması alğaş ret ğılımi aynalımğa engizildi. Bwl zertteude Hİİ–HVI ğğ. 23 arab tildi avtorlardıñ eñbekterinen alınğan mätin üzindilerine tüsinik berilgen. Olar Qazaqstannıñ ortağasırlıq tarihı men mädenietinen mälimet beredi jäne äskeri-sayasi tarih, halıqaralıq qatınastar, ärtürli konfessiyalardıñ ruhani mädenieti men olardıñ ömir salalarına qatısı barlığın aytqan jön. Sonımen qatar 100-den astam iri ğalım jäne mädeniet qayratkerleriniñ ömiri men jazba mwraları bayandaldı. Qazaqstannıñ Emil, Qayalıq, Qarasman, Zernuq jäne basqa da iri ruhani, mädeni, dini ortalıqtarında bolğan ğılımi ömir zerttelgen.

Ğalımnıñ küşimen bwrın wmıt bolğan jäne tıyım salınğan esimder tarih qaqpasınan jarıqqa şıqtı. Olardıñ Mwhammed payğambardıñ (s.ğ.s) ümbetterine, qazaq qojalarına arnalğan eñbekteriniñ tarihi-ruhani qwndılığı mol. Ä. Momınov öz eñbekterinde qazaqtardıñ auız ädebietine, şejirelik hikayalarına, tarihi-mädeni jäne etnografiyalıq materialdarına ayrıqşa nazar audarğan. Dala eposına engen auızşa tarihnama, fol'klorlıq janrlar eñbekterin jazuda negizgi derekköz boldı. Avtordıñ payımdauınşa halqımızdıñ tarihnamalıq dästüri qoğamdıq ideologiyanıñ qalıptasuı men onıñ damuına äser etkeninde. Ol – wrpaqtan wrpaqqa auızşa berilip kelgen halıqtıñ tarihı, atalarımızdıñ erlik isterin añız ben jır türinde äñgimeleytin jäne özimen ötkeni turalı tarihi aqiqat naqzatınıñ jadı.

1990-jıldar ayağında Qazaqstan jäne Ortalıq Aziyanıñ basqa da respublikalarında dästürli emes islam qozğalıstarı men ağımdarı oqıs jandandı. Olardıñ eñ radikaldıları (batıl ärekettegileri) Täjikstan, Özbekstan jäne Qırğızstandağı oqiğalar kuä bolğanday, öñirdegi qoğamdıq-sayasi jağdaydı twraqsızdandıru qaupin töndirdi. Öñirdegi dästürli emes islam ağımdarı qızmeti küşeyuiniñ izinşe, jergilikti halıq işinde öz ideologiyasın engizuge tırısqan şet memleketterdiñ dini wyımdarı da qızmetin jandandıra bastadı. Olardıñ qızmeti, wlttıq qauipsizdikti qamtamasızdandıru, qoğamdağı etnikaaralıq jäne dinaralıq tatulıqtı nığaytuğa baylanıstı mäselelerdi tıñğılıqtau qajettiligine ayrıqşa nazar audarıldı. Eldegi qoğamdıq-sayasi twraqtılıqtı nığaytu jäne dini birlestikter men wyımdardıñ qızmetine qatıstı birqatar zañdar qabıldandı. Dini ekstremizm men lañkestikpen küres twjırımdaması el basşılığı därejesinde resmi tanılıp qana qoymay, ğılımi zertteulerdi keñeytuge de negiz boldı. 2000 jıldıñ basına jobalanğan birqatar öte mañızdı ğılımi-zertteu bağıttarı osı twjırımdamağa negizdeldi. Osı jağday Ä. Momınovtıñ islamtanu problemaların zertteu ayasın keñeytti.

«Ortalıq Aziya jäne mwsılman Şığısı elderindegi qazirgi islami ağımdar: tarihi tamırları, ideologiyalıq jäne sayasi-qwqıqtıq negizderi» attı jobağa say mwsılman Şığısı elderindegi islami qozğalıstar men ağımdarınıñ payda bolu sebepteri, olardıñ Ortalıq Aziyadağı jayılu ürdisteri, qoğamdağı mañızı, ornı jäne röli, Qazaqstanda jäne twtas öñirdegi qoğamdıq-sayasi jağdayğa äseri mäseleleri zertteuşi nazarında boldı.

Ä. Momınovtıñ qazirgi dini ürdisterdi tereñ zerdeleui Qazaqstannıñ ärtürli öñirlerinde tüzdik zertteulerin jürgizuine türtki boldı. Jinalğan materialdardıñ köpşiligi aynalımğa engizildi. Onıñ eldiñ ärtürli aymaqtarındağı dini jağday turalı jwmıstarı, sonday-aq körşiles ortalıq aziyalıq respublikalarda jürgizilgen ekspediciyalardıñ nätijesi jariyalanğan şığarılımdar payda boldı. 2006 jıldan bastap, mwsılman Şığısı jäne Ortalıq Aziya elderinde de islamnıñ sayasilandıru üderisin tereñirek zertteu bastaldı. Bwl, äueli, säykes şaralar jasap, onı jürgizudi talap etetin eldiñ wlttıq qauipsizdik müddelerin qorğau qajettigi payda bolğan Qazaqstan sayasatı basşılığındağı basımşılıqtardıñ özgeruimen şarttalğan. Bwl şaralar ğılımi äzirlemeler negizinde din salasın retteytin säykes kursqa engizildi. Mwsılman Şığısınıñ qoğamdıq-sayasi ömirindegi dini faktordıñ röli men mañızı Ä. Momınov basşılığımen «Qazaqstan Respublikası wlttıq qauipsizdigi twjırımdaması konteksindegi Ortalıq Aziyadağı sayasi islamnıñ erekşelikteri» atta jobanı, sonday-aq älemniñ ğılımi ortalıqtarı zertteuşilerimen halıqaralıq jobalar äzirleudiñ bastaluına sebepşi boldı:

1) Germaniyamen birlesip Keñestik kezeñde jäne TMD elderinde islamnıñ payda boluı.

2) AQŞ jäne Şveycariyamen birlesip Ortalıq Aziyadağı islamdanu jäne minäjat şejire: narrativtik jäne geneologiyalıq (şığu tek jüyesi) dästürdegi Isqaq baba mwrası.

3) AQŞ jäne Şveycariya, Özbekstanmen birlesip, HH ğasırda Ortalıq Aziyadağı mwsılman dini bedelderiniñ pikirtalastarı: sıni basılımdar jäne derekközderdi zertteu. Jobalarmen jwmıs nätijesi boyınşa mwsılman Şığısı jäne Ortalıq Aziyadağı islam damuınıñ özekti problemaları boyınşa maqalalar men monografiyalar jäne kitaptardıñ wzın sanı jariyalandı. Olardıñ işinde «Jahr zikrı jäne samanı negizdeytin fatualar jinağı», «Islam üşin jol aşu: Isqaq baba turalı äñgimeler, XIV–XIX ğğ.» attı zertteulerdi erekşe aytuğa boladı.

Twtas alğanda, Ä. Momınov pen onıñ jwmıs tobınıñ islamtanu problemasın zerdeleui üdeme bağıt boyınşa, sabaqtastıq jolımen jäne bwrınğı jıldardağı ğılımi äzirlemelerden jaña, qazirgi realiler (ayqındılıq) men zaman talabına say, satılı auısu arqılı jürgizildi. Mwnda memleket pen qoğam müddelerin esepke ala otırıp, Qazaqstanda, sonday-aq mwsılman äleminiñ Iran, Auğanstan, Päkstan, Arab Şığısı memleketteri, Türkiya jäne basqa da elderdegi islamnıñ damuına ob'ektivti bağa beru mindeti qoyıldı.

2009 jıl Qazaqstannıñ sırtqı jäne işki sayasat salasında ayqındauşı merzim boldı. Sol jıldan bastap Qazaqstan EQIW «üştigi» qwramında öz mindetterin orındauğa kiristi. Osı sätten (2010 j.)        EQIW-dağı törağalıqqa dayındıq kezeñi bastaldı. Qazaqstan EQIW törağasınıñ qızmeti men ökilettiligin tiimdi jüzege asıruda olardı sätti orındauğa qoyılar bazalıq talaptardı anıqtau qajet. Olardıñ biri – Mwsılman älemi men Batıs arasındağı sındarlı ünqatısudı ornatu. Osı twrğıdan qarağanda Qazaqstannıñ etnikaaralıq jäne konfessiyaaralıq tatulıqtıñ jağımdı täjiribesi ülgi retinde wsınarı bar. Qazaqstandıq ğılım aldına tarihi jäne qazirgi materialdar negizinde etnikaaralıq jäne konfessiyaaralıq özara qarım-qatınastardı, olardıñ qazirgi damu täjiribesin keñinen jäne tereñinen aşu mindeti qoyıldı. Olardı şeşude Ä. Momınov «Mwsılman älemi jäne Batıs ünqatısuın nığaytu konteksinde Qazaqstandağı dinaralıq özara qarım-qatınastardıñ qalıptasuınıñ erekşelikteri, qazirgi jağdayı jäne bolaşağı» attı jobanı äzirlep, iske asırdı.

Onımen qatar, batıseuropalıq ğılım ortalıqtarı jäne zertteuşilerimen ıntımaqtastıq damıdı. Büginde Ä. Momınovtıñ Anke fon Kyugel'gen, Devin Di Uis, Mihail Kemper, Komatsu (Japoniya), B. Babajanov (Özbekstan) jäne basqaları tärizdi belgili ğalımdarmen qızmeti jemisti. Olardıñ köpşiligimen birlesken jobalar jasaldı jäne olar orındalıp ta jatır. Osı ıntımaqtastıq nätijeleriniñ biri «Ortalıq Aziyadağı islamdanu jäne minajattı şejireler: narrativtik jäne geneologiyalıq (şığu tek jüyesi) dästürlerdegi Isqaq baba» (2009) attı irgeli eñbeginiñ jarıq körui boldı. Onda HİH–HHİ ğasırlardağı «Nasab namenıñ» orıs tiline audarılğan mätinniñ altı redakciyası wsınıldı, onıñ özi aldağı zertteuler üşin senimdi derektemetanuşılıq negizin jasaydı.

Bügingi küni zertteuşiler aldında Qazaqstan kitaphanaları qorlarında joq derekközderdi ayqındau jäne jinau boyınşa orasan zor arheografiyalıq jwmıs jürip jatır. TMD jäne şet memleketterdegi qoljazba qorlarınıñ ärtürli ortalıqtarın jüyeli tekseru qajet. Odan basqa, ğalım zertteu bağdarlamaları şeñberinde Qazaqstan aumağında saqtalğan materialdıq artefaktilerdi, köptegen epigrafikalıq jazbaları bar eskertkiş-qorımdardı, jerastı meşitterin, kesene-sarkofagtardı zerdeleytin birlesken ekspediciyalar jürgizudi wsınıp otır. Mwnıñ özi ğalımnıñ problemağa auqımdı qarauın, materialdıq jäne ruhani derekközderge erekşe köñil böluin bayqatadı.

Ä. Momınov eñbekterin zerdeley otırıp, biz otandıq şığıstanudıñ bügini men erteñine köz jügirtemiz: onıñ basşılığı jäne özi de jürgizgen irgeli zertteuler jariyalanuın jalğastıruda. Osığan baylanıstı «Ortalıq Aziyadağı islamdanu jäne minäjattı şejireler: narrativtik jäne geneologiyalıq (şığu tek jüyesi) dästürlerdegi Isqaq baba» attı zertteuin tağı bir atap ötken jön.

Äşirbek Momınovtıñ eñbekteri jäne jaña şığarmaşılıq oylarımen quantarlıqtay küş pen quatqa tolı. Otandıq jäne şeteldik şığıstanuşı-islamtanuşılar, Qazaqstannıñ ılımi jwrtşılığı Äşirbek Momınovqa zor densaulıq jäne aldağı qızmetiniñ barlıq salasına tabıs tileydi.

Äbsattar qajı Derbisäli,    

R.B .Süleymenov atındağı

Şığıstanu institutınıñ direktorı,

QR Joğarı mektep Ğılım akademiyasınıñ akademigi,

filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor

Äbsattar Qajı Derbisäli. Ejelgi tarihtıñ tamırşısı // Äbsattar Qajı Derbisäli jäne Qazaqstannıñ şığıstanu ğılımi men ruhani jañğıru mäseleleri: Halıqaralıq ğılımi-teoriyalıq konferenciya materialdarı / Qwrast.: B. Jwbatova, L. Erekeşeva. B. Batırhan. – Almatı: Qazaq universiteti, 2017, bb. 222-227.

Sonday-aq, oqıñız

Şortanbaydıñ «Jiırma bes» äni

Qazaq äni meni qay jerge, qay qiırğa aparmadı. Äli de… äli de  jol üstindemin. Tağı …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan