Basqı bet / Sır-swhbat / Din saulığı, til tazalığı, dil beriktigi kerek
Mwrat ÄUEZ, memleket jäne qoğam qayratkeri, mädeniettanuşı

Din saulığı, til tazalığı, dil beriktigi kerek

Mwrat ağa, biılğı jıl ataulı oqiğalarğa tolı boldı. Alaştıñ 100 jıl­dığına baylanıstı is-şaralar arasında zañğar jazuşı­mız Mwhtar Äuezovtiñ 120 jıldığı da eskerilip, alaştıñ ardaqtı wldarına qwrmetimiz arta tüsti. Osı orayda Sizdiñ oyıñızdı bilgimiz kelip edi.

– Alaş tarihına oralıp, onı zerdeleude birqatar şaralar ötip jatır. Ortasında özimiz de jürmiz. Degenmen, atalıp ötpey qalğan datalarğa toqtalğım kelip otır. Täuelsiz elimizde mindetti türde atalıp ötetin asa mañızdı oqiğalardıñ biri 1916 jılğı Wlt-azattıq köterilisi edi. Eleusiz ötti. 16-jılğı köterilis qazaqtıñ Torğay, Jetisu, Qarqara öñirin şarpıdı. Osı oqiğanıñ bir jelisi Mwhtar Äuezovtiñ «Qilı zamanında» jazılğan. Bwl tek qazaqtardıñ emes, türki tektes halıqtardıñ öz keñistiginde wlt müddesi üşin eñ soñğı ret qolına qaru wstap birigip, patşa otarşılığına qarsı şıqqan küresi edi.
Bwl datağa qırğızdar jaqsı dayındıqpen kelip, atap öte aldı. Olar qazaq ağayındarın da qatarında körgisi kelip şaqırıp edi, bizdiñ memleket tarapınan salqındau qabıldandı. Eldiñ oñtüstiginde orın alğan Qoqan handığına qarsı köterilistiñ tarihı da osı künge deyin atalmay keledi. Bwl dümpulerdiñ işki sebepteri är jerde ärtürli boluı mümkin. Alayda soğan qaramastan wlttıñ kösemderi alğa şığıp, otarşılıqqa qarsı bir müddege wmtılıp ıntımaqtasuımen qwndı. Biz bwğan män bermedik. Eger şınımen bolaşağımızdı oylağımız kelse, osınday tarihi qadamdarımızdı eş­uaqıtta esten şığarmağan jön.
751 jılğı Talas şayqası da tek qazaq emes, türki tarihınan da kömeskilenip bara jatır. Qazirgi Taraz jerinde türkitektes babalarımız qıtaydıñ Tañ dinastiyasına arabtarmen birigip, toytarıs bergen. Mwnı qalay eleusiz qaldıruğa boladı?! Orta Aziya deñgeyinde emes, jalpı Euraziyalıq keñistiktegi ahualğa müldem basqaşa sipat berip, tarih döñgelegin basqa arnağa bwrğan şayqas memlekettigimizdiñ irgetasınday qabıldanuı tiis edi. Sebebi ekpindep kelgen qıtaydı keyin şegindirip, islam dininiñ quatı bolar, osı küngi Orta Aziyanı meken etken halıqtardıñ memleket bolıp qalıptasuına sebep boldı.
– Qazirgi «Ruhani jañğıru» bağdarlaması ayasında ruhaniyatımızda bir serpilistiñ belgisi bayqalğanday köri­nedi. Aldağı uaqıtta bwl olqılıqtardıñ ornı tolar…
– Osınıñ aldında da 2004 jılı «Mädeni mwra» attı memlekettik bağdarlama da jaqsı bastalğan. Mıñdağan tarihi qwjattar men öte sirek kezdesetin kitaptar men qoljazbalar elge oraldı. Jüzdegen qasietti keseneler memlekettiñ qorğauına alınıp, olarğa keşendi jöndeuler jürgizildi. Arheo­logiyalıq qazba jwmısına jan bitti. Mädeni mwranıñ twjırımdamasın Karl Baypaqov, Meruert Äbuseyitova siyaqtı ğalımdar wsınısımen men jazıp şıqqan edim. Sol kezdegi qoğamdıq komissiyanı basqarğan I.Tasmağambetov, «bir söz qosılıp bir sözi özgermesin» dep bwrıştama soğıp, öndiriske ketken edi. Ras, egemen elimizdiñ ruhani qwndılıqtarın tügendeudegi alğaşqı talabımız jemisti boldı.
Biraq mwra bar jerde mwralanu degen wğım bar. Mwra­nı izdedik, taptıq. Al mwralanu – öz sanañdı küşeytu, zerdeleu. Mwramız arqılı jaña sapağa ötu. Ökinişke qaray, ekinşi qa­damğa barmadıq. Keyde ha­lıq ruhaniyatına kelgen­de osınıñ basında bir qırsıq otırğanday sezinemin. Mwra­mızdıñ jemisin halıq­tıñ sanasına jetkizip, köki­rek közin aşuğa kelgende orta joldan şort kesip, aqşa joq dep qarap otıradı. Bwl bağdarlama da orta joldan qayırılmasa eken dep tileymin.
– Osıdan bes jıl bwrın bergen swhbatıñızda «Men üşin kirillica otarşıl imperiya qarularınıñ biri ğana» dep aytıpsız. Büginde latın qarpine ötu turalı nauqan bastalğanda köñiliñiz jaylandı ma?
– Tağı da bitpes jaranıñ auzın tırnadıñ. Bwl da qate! Ras, kirillicadan bas tartuımız kerek boldı. Öytkeni otızınşı jıldarı Kreml'diñ türki tektes halıqtardıñ arasına jik salıp, birin-biri tüsinbeytindey etip alıstatu üşin kirillicanı beyimdedi. Auızeki tildesseñiz özbek, qırğız, qaraqalpaqtı, no­ğay-tatarlardı tüsine alamız. Alayda orıstıñ qarpine auısqanda türkilerge onsız da tüsinikti ortaq dıbıstardıñ öñi aynalıp şığa keldi. Jazba düniesin oqıp bilu mümkin emes. Osılayşa kirillica arqılı aramızdı aştı, ajıratıp jiberdi. Olardıñ ortaq ruhani mwrasın oqıp-biluge osılayşa tosqauıl qoyıldı.
Qazirgi ideologtar «latınğa köşkenimizde eşqanday sayasat joq» dep aytadı. Onday arzan sözdiñ keregi joq. Bwl nağız – sayasat, nağız sayasi qimıl. Aramızdı ajıratqan küşke qarsı jauabımız, soğan qarsı bizdiñ äreketimiz. Sol üşin de latınşağa ötuimiz kerek boldı. Jüyeli, barlıq türki tektes halıqtarğa ortaq latın ärpin tañdauımız kerek edi. Bwrındarı bizge tañğan qatelikke tağı da wrınıp otırmız. Sondıqtan komissiya älipbidi jetildire tüsu kerek.
– Özimiz irgeli el bolamız dep jatqanda, türki tektes halıqtarğa ortaq älipbidi tañdaudıñ ne qajettigi bar? Olar da öz täuelsizdigin alğan, irgesi bölek böten memleket emes pe?!
– Äriden oylağan adam bolaşaqqa bügingi Qazaq­stannıñ şekarasınan asıp qarau kerek. Osığan keyingi ötken jolımızdı saralamay, tarihtıñ iri sabaqtarınan tağlım almay, bwralañ joldı betke alıp twrmız. Mına jer şarınıñ Euraziya degen bir pwşpağında mıñ ğasırlıq köşpendiler temirden üzeñgi jasap, jılqığa auızdıq salıp, bas bildirip, tarih sahnasına şıqtı. Şaşırap jatqan taypalardıñ basın qosıp, baylanısa bildi. Birine biri süyeu bolıp, birin-biri qoldau körsetip, atı bölek bolsa da tamırı bir halıqtar birge jasap keledi. Elmen eldi jaqındastıratın küre jolı Jibek jolı bar-twğın. Bwl twtastıqtıñ bastauın wmıtpauımız kerek. Täuelsiz elimizdiñ bayandılığın oylasaq, ortaq tarihımen birge qarauımız kerek. Olay bolmağanda öz qolımızdı şapqanday bolamız. Tarihi tağdırlastarımızdan bas tartuımız Orta Aziya dep atalatın ülken kümbezdiñ astındağı wlan-ğayır jerdi jaylap jatqan türki tildi bauırlarımızdıñ arasın aralap tastağanmen birdey.
Basqanı qoyşı, tarihşı­lardıñ özderi de qwday-au, tañ qalasıñ, osını zerdeley almay otır. Adamnıñ miı, ne oyı delik, onı öziñe öziñ şekteseñ, tar oylauğa mäjbürleseñ, odan keler payda joq. Oylı adam bir şeñberdi emes, twtas panoramanı közdeui kerek. Äzerbayjan, türik, qırğız ben özbekpen bir jerde şwrqırasıp, bir alañda til tabısa almay kelemiz. Ärine, qol jetken jetistikterdi joqqa şığarmaymın. Mäsele bärin qosıp bir memleket qwruda da emes. Onıñ qajettigi joq, biraq ıntımaqtı memle­ketterdiñ ruhın wstan­saq, müddesi men arğı tarihı twtas aumaq retinde ötken zamandardağıday ayranday wyıp, twtastıqqa qol jetkize bilse, bergi zamannıñ, aldağı künniñ tosqauıldarına birge tötep bere alamız. Türki tildesterdi bauırım dep sezinip, ruhani şekarasın bekitkenimiz jön.
– Onday qadamdar tek memleket deñgeyinde ğana emes, belgili twlğalar men qoğam qayratkerleri tarapınan da boluı şart deysiz ğoy.
– 15 jıl boldı twraqtı türde «Jibek jolındağı swhbat» seminarların ötkizip twramız. Bwl – mädeniet­aralıq dialog twrğısındağı jalpı mädeni jäne jalpı tarihi qwndılıqtardı odan äri damıtuğa äri saqtauğa ıqpal etip, körşi elderdiñ sarapşılarımen ıntımaqtastıqtı nığaytatın halıqaralıq joba. Jobağa Qırğızstan, Täjikstan, Türkimenstan jäne Özbekstan ziyalı şığarmaşılıq qauım ökilderi qatısuda. Soñğı jıldarı bwl jobağa asa män berilude. YUNESKO isteri boyınşa komissiyalardıñ bas hatşıları Parijden kelip te qatıstı. Jiınğa qatısuşılar – ülken bilim ieleri öte bedeldi twlğalar, nağız patriottar. Qanşama jıldan beri jaqın tuıstarday sezinip sağınamız, hat alısamız. Olar sayasattı jaqsı biledi, el arasındağı köpir boluğa dayın, sol üşin irgetasın qalauda.
– Olar da elderiniñ ziyalıları ğoy, biraq ekonomika men sayasattıñ öz zañı bar emes pe?
– Bizdiñ ünimizdiñ estilui üşin memleket basşılarınıñ köziqaraqtı twlğalardan bolğanı dwrıs. Tipti, jan-jaqtı bilim­dar bolmasa da kezindegi Äbiş, Aqseleu siyaqtı el ağalarınıñ aqıl-keñesin tıñday bilgeni abzal. Kezinde Bwqar jıraudıñ keñesine han basımen Abılay nege qalt etpey qwlaq astı. Däl osı qazirgi tarihi kezeñde auzı dualılardıñ körinetin jeri.
Mwhtar Äuezovtiñ 120 jıl­dığına baylanıstı köp jer­lerdi aralap keldim. Halıqqa senu kerek, onımen sanasıp sendirtu kerek. Ol üşin bilik halıqtıñ qamın oylaytının körsete bilu kerek. Sonda halıqtıñ qoldauı boladı.
Ras, imperiya sanamızdı oysıratıp jiberdi. Osal sanalı adamdarmen bilik jasau oñay. Odan qaldı bwrıs boljaulardıñ arqasında köp mwramız köleñkede qa­lıp qoyıp otır. Ğwndar, qarahandıqtardı özimizbiz deuge sanamız jetpeydi, wlttıq müdde degenge alaközben qaraytın boldıq qoy. Jalpı, kedeysiñ dep adamdı jäbirleuge bolmaydı, biraq kedeyşilik te adamdı azdırıp jiberedi. Bwl da eskeretin jayt.

– Jaqında oqırmandar «Dilim» attı jinağıñızben qauıştı. «Tilden de, Dinnen de ayırılıp qala jazdap, qayta oralğan kezderimiz boldı, äli de kezdesedi. Al, Dilden şe?! Odan arılu müldem mümkin emes, tek sol Dil saulığı, Dil tazalığı, Dil beriktigi arqılı ğana jeke twlğa, derbes wlt, täuelsiz memleket retinde saqtalıp qaldıq» depsiz. Boyımızdağı Dilimizdiñ beriktigin jalpı onıñ bar-joğın qalay tanimız?
– Şır etip osı düniege kelgeli bergi ğwmırım jol üstinde keledi. İzdenister men tolğanıstar jolı. Jasım jetpistiñ beseuine kelse de, sol bayağı jolda kelemin, köñil de, jürek te, sana-sezim de äli de äldeneni izdeydi. Men özimniñ täy-täy basqan alğaşqı qadamımnan bastap, anamnıñ:
Tili jat,
Dini jat,
Dili jat
Jat elden tayaqtı jep ediñ, – degen joldardı änge qosıp jırlağanın estip östim. Tildi, dindi tüsinemin, dildi wğına bermeymin. Biraq bala bolsam da, bwl öleñ joldarındağı eñ mañızdı oydıñ osı Dilge kelip tireletinin bükil bolmıs-bitimmen sezingendey bolatınmın. Eger de meniñ elime, jerime, wltıma tamşıday bolsa da sebim tiip, bilim dämin, ilim dänin, ğılım närin bere bilsem, ol da – osı meniñ Dilimniñ arqası dep bilemin.
Sonday-aq, İnjilde: «Vı – sol' zemli. Esli je sol' poteryaet silu, to çem sdelaeş' ee solenoyu?» degen söz bar. Qazaqtıñ «Et bwzılsa twz sebedi, twz bwzılsa ne sebedi?» degen sözindegi twz da bizdiñ dilimizge janasadı. Abaydıñ «tolıq adam» degen anıqtaması bar. To­lıq adam mına jalğanda qwlamaydı. Baylıqqa, man­sapqa wrınbay keñirek oylaydı. Dili mıqtılarğa sonau student kezimizden üzeñgiles bolğan, «Jas twlparlıq» zamandastarımdı qosar edim. Janı swlu adamdar. Ondaylardı qwday jaratadı. Dil degenimiz – abstraktı emes, adamdı jaqsılıqqa bastauşı qasiet. Tektilik degen wğımnan da mağınası keñ. Ğaşıqtıqqa, dostıqqa adal, şınayı riyasız adamdardıñ dili berik boladı.
– Ağa, mereytoylarğa qayta oralsaq, biıl Äygerimniñ kiiz üyinde qoyılğan «Eñlik-Kebek spektakline de 80 jıl toldı. Elimizdiñ sahnalarında atalıp ötti degendi estimedim.
– Jaqında Semeyden habar kelip, kezinde äkemiz oqığan peduçilişeniñ oquşılarımen kezdesuge şaqırdı. Bir kün boyına jastardıñ dayarlağan bağdarlamasın qızıqtap, kelesi küni Börilige bardıq. Bwrınğı M.Äuezov atındağı sovhozdıñ qazirgi Qasqaldaq degen auılında oquşılar Eñlik-Kebekti oynadı. El degen – osı. Kiiz üydiñ şañırağın kerip jiberip sahna jasap, şın berilip oynağanına qarap qayran qaldım. Auıldıñ erjetip kele jatqan balala­rı wlı önermen ruhtanıp, közderi jaynap twr. Qazaq­tıñ twñğış dramasın nebir akademiyalıq sahnalar elemese ne deyin, biraq mına bala­lardıñ talabı köñilge ümit wyalatadı. Qaraşanıñ suığına qaramay jartılay qwrılğan kiiz üyde, mahabbat dramasın köz aldımızdan ötkizgen jastardıñ önerine men degen ärtisterimizdiñ ilese alması anıq.
Bwl öñirde Abay men Şä­kärimdi, Mwhtardı şejire­şi-jazuşı Beken Isabaevtan artıq biletin adam joq. Onıñ wlı Şağan jaqsı izbasarı bolıp, mwrajaydı wstap otır. Osı jiında «Mwhtar Äuezovtiñ kindik qanı tamğan jer» dep şarttı türde bir şarşıday jerdiñ telimin anıqtap, belgisin qoydı. Sol jerde eski qwdıq ta bar edi onı da jañğırtıp jatır.

Odan keyingi Kereudegi kezdesuler de äserli boldı. «Akme» dep atalatın jastar odağın qwrıptı. Bwl grek tilinen audarğanda joğarı ruh degen wğımdı beredi. Jalındağan türlerinen «Jas twlpardıñ» sınığın körip, özderimen bolğan eki-üş sağattay swhbatımda köp jaydı añğardım.
– Bwrındarı Äuezovtiñ «Qaraközi» jazuşı atın­dağı äkem teatrdıñ repertuarınan tüspeytin, teatrdıñ bügingi basşılarınıñ re­per­tuarğa qatıstı köz­qarası özgergen be? Klas­sika­lıq tuındılardı afişadan körmeytin boldıq. Bwl, ärine, nazımız ğoy. Odan bölek, «Han Kene» 1934 jılı alğaş ret äri soñğı ret sahnalanıptı, jazuşınıñ bwl tuındısı rejisserlerdiñ közine nege tüspey jür dep oylaysız?
– Kenesarı – soñğı hanımız. 1968 jılı Han Keneniñ üñgirinde boldım. Mümkin osı üñgirde küñirengen halqınıñ qıspaqqa tüsken jayın oylap atqa qonğan bolar. Jeñiletinin de bilgen. Bwl soñğı hannıñ emes, soñğı ret serpilgen qazaqtıñ minezi deuge boladı. Qazaqtıñ tarihın qanımen jazıp, qasietin ajalımen berip ketken twlğanıñ ornı bölek.
Al endi öner tuındısına kelsek, mwnday jağday Wlı suretkerler men Wlı şığarmalarğa tän qwbılıs qoy. «Svoy ne prav!» nemese «Aqiqat artıq!»
Esteriñizde bolsa, Lev Tolstoy «Qajımwratında» äsker­lerdiñ äreketin ayıptap, tekti taulıqtarğa işi bwrıp, öz orısın tildeydi. «Slovo o polku Igoreve» de osığan ündes tuındı. Mwhtar Omarhanwlı da Kenesarı jorığınıñ qatı­gezdigin suretteu arqılı, onıñ şalıs basqan twsın körsetedi.
Qırğızdıñ Şoñkemer degen jaylauı bar, arğı jağın – qırğız, ber jağın qazaqtar mekendegen. Sonda Susamır asuı bar. Salt atpen ötu qiındau, qırğızdar da solay oylağan bolar, qauipti bwl jaqtan kütpey, qalıñ qolı basqa jağında şep qwradı. Qazaqtar basıp kelgende, 70-80-dey auılda qalğan qırğızdıñ äyelderi bala bölengen besikti alıp, qarulı qoldıñ aldınan şıqqan eken. Sondağı qazaqtıñ qataldığı qırğızdardıñ äli esinde…
Meniñşe, onı qayta qoyu kerek. Onıñ keñ mağınasın, Hannıñ arman-maqsatın aşıp körsetetin mıqtı rejisser bolsa. Han Keneniñ qanıpezerligin aytu qazaqtıñ namısına tiedi dey almaymın. Wlı suretker Tolstoydı kim küstamalamadı kezinde. Solay bolğanda Äuezov nege aqtaluı kerek?!
– Istıqköldiñ jağalauın­da jazuşınıñ bir jayı bar edi?!
– Şolpan-Atadağı sayajay-mwrajayın aytıp otırsıñ ğoy. Kezinde onı Qırğızstan ükimetine sıyğa bergenbiz. Äkemniñ qırğız jerindegi bir belgisi – ülken ruhani ortalıqqa aynaluı tiis edi. Biraq jwmıs toqtap twr.
Üydi kütip wstauğa qarjı bölinbey keledi. Aulasında äkemniñ özi otırğızğan toğız aq qayıñı biiktep ösip, jayqalıp twr. Eki eldiñ iri twlğaları bas qosqan qasietti orın edi, tozıp baradı. Qaytarıñız degenge qırğızdar namısqa tırısıp bergisi joq. Qırğız eliniñ ieligindegi üy bolğan soñ, bizdiñ qolımız baylaulı.
– Ağa, osı jıldıñ basında gazet tilşisiniñ bir saualında telefon arqılı bılayşa jauap berip ediñiz. «Biz ol hattardı qolğa tüsiruge qanşama ärekettendik. Bwl mäselege kezinde Äbdijämil Nwrpeyisov te ülken köñil böldi. Es­tuimşe, S.Qarabaevtıñ özi qaytıs boldı. Al ol kisi­niñ wrpaqtarı hattardı «qwlıpqa» salıp qoyıp otır. Hattardı qaytara alsañızdar, süyinşimdi birinşi özim berem. Bälkim, ol hattardıñ elge qaytatın uaqıtı da kelgen şığar, qazir qazaq-özbek baylanıstarı nığayıp jatır ğoy» degen söziñizden keyin eleñdep jür edik. Özbek ağayındardıñ qolında jürgen jazuşınıñ hattarı turalı ne aytasız?
– Mwhtar Äuezovtiñ Özbek­stan Joğarğı Keñesiniñ deputatı jäne Densaulıq saq­tau ministriniñ orınbasarı bolğan Ğaynijamal Kutumovağa jazğan hattarı ğoy. Osı jwmısqa belgili ğalım G.Pirälieva mıqtap kiristi. Äkemizdiñ sıylastıqpen amandıq bilgen bir-eki hatın körgende közimizge ottay basıldı. Al qalğanı basqa adamnıñ qolımen jazılğan jäne onıñ äkemniñ hattarı ekenine ülken kümänimiz bar. Qanşama azamattarımız uıstap aqşasın alıp barğanda satuğa kelisim bermese, tübinde bir şikilik bar-au. Anığın zertteuşi ğalım aytadı dep oylaymın.
– Äñgimeñizge köp rahmet!

Swhbattasqan 
Aygül UAYSOVA

Astana aqşamı gazeti,  27 Qaraşa 2017

Sonday-aq, oqıñız

Mergenniñ on besi jäne Saqıpjamal

Mergen atanıñ kelini 76 jastağı Külän Seyilova: Qazirgi künde birge tuğandardıñ arasında bauırmaldıq azayıp baradı. …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan