Ospanqoja äulie

Öteywlı Ospanqoja 1862 jılı Torğay ueziniñ Qızbel auılınıñ Şoban bölimşesinde düniege kelgen. Bala kezinen bastap babalarınıñ salıp ketken din jolındağı isterin jalğastırıp, osı uezdiñ islam dinin taratuşılarınıñ biri bolğan. Halıqtı jinap, aldağı bolatın tabiğat düleyleri men quañşılıq, molşılıq kezeñderin kitap köteru arqılı jetkizip otırğan, köripkel äulie adam. Ol dini sauattılıqtı halqına jetkizu üşin öz qarajatına Sarıqopa bolısınan meşit salıp, medrese aşqan. Onda belgili aqın Küderi Joldıbaywlımen osı töñirektiñ moldaları Mwhammeduäli Beketov, Qapış Jüsipwldarı däris alğan. Halıqqa dini qızmet ete jürip mwsılmannıñ bes parızınıñ biri qasietti Mekkege barıp, qajılıq saparın ötedi. Bwl 1911 jıl bolatın. Özine darığan qasietiniñ biri emşilik edi. Äsirese, esiriktenip kelgen adamdardıñ dertin üşkirip qaytarumen qatar, joğalğan mal– mülikteriniñ tabılatının ne bolmasa qoldı bolğanın aşıq aytqan. Ol ömiriniñ soñına deyin keler jılı elge qanday näubet bolatının boljap aytqan kisi. Osınday tamaşa twlğa 1928 jılı dünieden ozdı, özi saldırğan meşitiniñ qasında jerlendi. Ol qazirgi tañda Ospanqoja qorımı dep ataladı. Özi dünieden ötkennen keyin Torğay jwrtı äulie basına barıp şıraq jağıp, täuip etip, Allanıñ üyine osı äulieniñ atın bergen.
Biz söz etip otırğan Ospanqoja atamız Horasanqojadan taraydı. Horasan qojanıñ şın esimi Äbdijälel, VIII ğasırdıñ bas kezinde Orta Aziya men Qazaqstan jerinde mwsılman dinin ornıqtıru üşin ağaları Isqaqbap, Qarahan bappen Arap saharasınan keledi. Bwğan deyin Äbdijälel bap Irannıñ Horasan degen şaharınıñ qamalın bwzıp, Iran elin Islamğa engizip, özi sol qalağa patşa bolğan. Sol sebepti Horasan qoja ataladı. Äbdijälelbapqa Allanıñ bergen qasieti – onıñ denesine oq darımağan, süyegine qılış batpağan. Äbdijälelbap tek äskerbası, aruaqtı, kieli adam ğana emes, sonımen katar ülken emşilik qasieti bar, jazda jauın jaudırıp, qısta boran soqtıratın, aspandağı bwlttı öz qajetine jaratıp, tabiğat qwbılıstarın tamırşıday döp basıp, keler jıldıñ jaylılığın yaki quañşılığın, mal men jannıñ amandığın, ösimin däl tanıp, boljap otıratın abızdıq joğarı tılsım küş iesi de bolğan. Äbdijälelbaptıñ bwl qasiet-qarımı wrpaqtarına da darıp, jalğasın tapqan ürdiske aynalğan. Osınau Äbdijälelbaptıñ wrpaqtarına miras bolğan babalı bolğan abızdıq jolı şwbar attı Mälimqoja, Älim, Köken, Qosım, Seyit, Estay attı ürim-bwtağına da darıp, Ospanqoja atamızdıñ babası Haşi abızğa da köşken.
Haşi abız qaradan şıqqan han, belgili bekzat danışpan Şaqşaqwlı Jänibek atamızdıñ ruhani wstazı – piri, aqıldası, bastas, dosjar adamı bolğan. El qamın jegen sayıpqıran Jäkeñ Haşi abızdan Arğın– Qıpşaqqa pir bolıp, til – mwsılmandıqtan asa almay, nadandıqta ğwmır keşken jwrtın imandılıqqa wyıtıp, mwsılman dinin ornıqtır dep ötingende, öziniñ köp wzamay dünieden ozatındığın aytıp, dostığımızdıñ, jarasımdı sıylastığımızdıñ belgisi, ötken jaqsı künderimizdiñ kuäsi bolsın, altı balam bar, sonıñ qalağanın alarsıñ, qayınağam Qosımqojağa amanattarmın degen eken. Qazaqtıñ jorıq-şabuılsız ötken küni bar ma, jaularmen jağalasıp, maydandasıp jürgende arada zımırap jıldar ötip, wrıs tolastap, el esin jiıp, jaylı qonısqa irge qondırıp, köñilderi jaylanğan bir sätterde el jaqsıları Jänibek atamızğa qolqa salıp, Haşi abız ekeuiniñ arasındağı uädeni eske saladı. Söytip «sabaqtı ine sätimen» degendey, ol kezderi Torğaydan Bwhar, Täşkenge keruen jüredi eken, olar aylap, kündep barıp oraladı eken, eldiñ qajetin şığaru üşin keruenge el ağalarınan, bilikti, qajırlı azamattardı Jäkeñniñ tağayındauımen attandıradı eken. Bwl jolğı keruenbasılıq Torğay duanındağı Arğın atamnıñ Jılqıaydar ruınıñ Soltannıñ Aqbikeşinen tuğan Hojanazar atamızdıñ enşisine bwyırıp, jol jürgeli atan tüyesin qomdap twrğan säti eken, Jänibek bahadür Qosımqojağa hat jazıp, Haşi abız amanatın orındauğa niet bildiredi. Söytip, Hojanazar atamız Bwhar – şäripke aman-esen jetip, Qosımqojamen kezdesip, ol künderi Haşi abız dünie salğan eken, ornına dwğa oqıp, hattı tabıstap, Qosımqojanıñ keñesimen altı balanıñ kenjesi 16–17-lerdegi Azınanı elge alıp kelip, Jänibek atamızğa tabıstıradı.
Kemeñger, dana Jänibek Azınanı asıqtırmaydı, eldiñ auanımen, twrmıs, tirşiligimen tanıssın, bilissin, au-jayın bayqasın dep öz qolında bir jıl, Qarabaluanda bir jıl, Qıpşaqtarda bir jıl qonaqtatıp, eldi imandılıqqa wyıttırıp, Islam qağidalarınıñ ornığıp, qalıpqa tüsiuine jağday tuğızdıradı.jasqa kelip, oñ-solın ajıratatın kezge kelgesin Azınanı aldırıp: Endi elmen tanıs-bilis boldıñ, enşiles, qonıstas boluğa kimdi qalaysıñ? – dep Azananıñ özine oy artadı. Sonda twrıp:

– Äuelde körgen, tanıs bolğanım Hojanazar atam edi, siz qarsı bolmasañız Hojanazar atamnıñ qolına barar edim, — degesin jigittiñ sözi öz oyımen wştasqanına rizalıq tanıqan Jänibek atamız Hojanazardı aldırıp, Azınanı tapsıradı.

Jolay bozbala jigittiñ ata-babadan miras bolıp jalğasıp kele jatqan äulielik keremetin körip, kuäger bolğan, qasietine tänti bolıp, sonıñ barşasın Jänibek atamızğa rizalıqpen bayandap bergen Hojanazar atamız bwl mämilege quana kelisimin berip, Azınanı eline äkelip, wlan-asır toy jasap, öziniñ Naurızbay, Däuitbay, Qwrman esimdi üş wlı bar eken, qolına asıqtı jilik wstatıp, sen de meniñ bir wlımsın dep, kenjesi Qwrmanmen enşiles qıladı. Öz balalarınan kem qılmay üylendirip, keyin «Abız şığanağı» dep atalğan jerden qonıs beredi. Jılqıaydar atam balaları da, qaldı Torğaydıñ mızğımas qos bosağası Arğın – Qıpşaq ataulı Azına abızdı töbesine köterip, aldınan qiya kespey, aytqan şariğat ösietine den qoyadı. Azına abız da äke amanatına adaldıq tanıtıp, Qwday bergen kiesi men qasietin eldiñ amandığına, halıqtıñ bereke-birligine jwmsap, är jılı 22 naurız küni eldiñ igi jaqsıların jinap, kitap aşıp, tabiğat qwbılıstarınan sır aşıp, jıl mausımınıñ qalay ötetinin boljap, el işinde bolatın türli indet – apat jaylı saqtandırıp, odan qwtıludıñ jolın da nwsqap otırğan. Bwl dästürdi Abızdıñ nemeresi Ospanqoja da jalğastırğan. Azına babamızdıñ Hojanazar atamızdıñ ötinişimen kiiktiñ tekesin qasietimen matap, keyin atanıñ qiılıp swrauımen qayta bosatuınan aruaq köşpeli boldı deydi Abızdıñ qazirgi wrpağı Ğaziz qajı Maltabar abızdıñ tört balası Itemgen, Ötey, Sütey, Tobıl twsında birşama üzilis boladı. Eldiñ endigi ümiti Maltabar abızdıñ nemereleri Ospanqoja men Sätmağambette bolatın. Bwlardıñ ayaq alısı, eldi süyindirip twrğan sätte babalar bağı, atalar aruağı Öteydiñ bel balası Ospanqojağa qonıp, birer jılda Ospanqojanıñ ataq-dañqı Torğaydan asıp, şartarapqa jayıladı. Ospanqojanıñ üşkirgeni em bolıp, äsirese, esirik, jüyke aurularına wşırağandar men jın-periniñ salqını tigender Qojekeñniñ aldın bermey, talaylar dertinen sauığıp, Ospanqojanıñ märtebesi, därejesi, emşilik qasieti el auzında añız bolıp aytıla bastaydı. Ospanqojanıñ Alaş balasına, kiiz tuırlıqtı isi qazaq jwrtına mälim bolıp, atağın şığarğan ülken oqiğa 1913 jılğı Romanovtar äuletiniñ orıs tağın ielengeniniñ 300 jıldığına Torğay uezinen arnayı barğan, belgili bekzat Şaqşaq Jänibektiñ wrpağı, qazaqtıñ: «Oyda – Şegen, qırda – Begen twrğanda qazaqtı jau ala ma?» – dep erekşe äspetteytin ataqtı Şegen bidiñ nemeresi, ükimi barşa Torğay duanına jürip twrğan, qaqırığı – qwyma altın, tükirigi – tüyme altın, el ağası Qorğanbek barıp, Peterbordı aralap, patşanıñ sän-saltanatın körip, patşadan şen-şekpen ielenip, mol tartu-taralğımen oralıp elge qaytqanda qattı nauqastanıp, wnjırğası tüsip, sülesoq, meñ-zeñ bolıp kelgen jaqsı-jaysandarğa til bermey jata beripti. Osınau keselden arılıp, tilge keler me eken degen ümitpen Twz degen jerdi mekendegen, Bwhara – Şäripten oqıp, 12 pännen hatım – kardan bolıp qaytqan Twrlığwl Hanafiya haziretti aldırıp qaratqanda, därmensizdigin bildirip bas şayqap, haziret jarıqtıq:

– Bwl meniñ qolımnan keler emes. Mwnı qaytarsa tek meniñ şäkirtim Abızdıñ nemeresi Ospanqoja qaytarar, – dep rwqsatın berip, at şaptırıp Ospanqojanı aldırğan eken. Osı jolı şäkirt Ospan Qorğanbektey el ağasın aldına alıp dem salıp, aruaqtardıñ jeteleuimen öñkey ığay men sığay el jaqsıların dalağa şığarıp jiberip, Allağa sıyınıp, derti janına batıp qinalğan Qorğanbekti oñ jağınan tartıp jibergende:

– Qojeke-ay, endi janım kirdi ğoy, mına jağınan da bir tartşı, – dep dür silkinip, basın köterip, wşatın qwstay qomdanıp, tilge kelgen eken. Sonda esik aldında twrğan tuıstarı:

– Oybay-ay, mınau qara bala Qoqışjanğa qol köterdi-au dep jılap jibergende, Däurenbek:

– Jındanğan adamdı sabamaq tügili baylap qoyatın, wrsa – wrsın, ata jolı, jazılsa boldı», – depti. Mine, osı oqiğadan düyim jwrtqa Qaraqoja atanıp, Ospanqojanıñ aruağı aspandap, el qwrmetine bölenip, köp alğısın ielengen eken. Iä, atamızdıñ Qwday bergen qasietin aytıp tauısar kim bar deysiñ, keremet iesi äulieligine közi tirisinde tänti bolğandardıñ biri ataqtı Qwnanbay qajınıñ özi aruağına bas igen, Troickidegi ğwlama, işan – haziret Zeynolla atamız ekenin aytpasaq bolmas. Qostanaydağı 115 jıldıq tarihı bar Aqmeşitti saldırğan, basqa da igi isterimen esimi tarihta qalğan Äbdiğali YAuşev bir tünde nauqastanıp, nauqası qattı şoşındırğan ağayındarı Zeynolla haziretke at şaptırğanda:

– Qayran, äuliem-ay, bwl derttiñ şipası, Alla näsip qılsa, tek qana Torğaydan şığıp, atağı jer jarğan jas äulie Ospanqojanıñ qolınan keledi, sonı aldırıñdar, — dep kelgenderdi tabaldırığınan qaytarğanı netken köregendik deseñizşi! Aqırı Ospanqojanı aldırıp, köpes YAuşev, osılayşa, dertinen daualanğan eken. El äulie dep tanığan Ospanqoja atamızdıñ tağı bir keremeti, dünieden öterden bir jıl bwrın el-jwrtın aralap, bwl öziniñ olardı soñğı körui ekenin, endigi jolığısudı, Alla jazsa, qiyamette köretindigin, tirşiliktegi artıq-kem aytqanı bolsa, keşirim ötinetindigin aytıp qoştasadı. Aqırı bir jıldan soñ jwma namazına jinalğan jamağatqa: – Al, jamağat, aldımızda dinge zaual, halıqqa zobalañ tuğızatın qaterli bir zwlmat kele jatır. Men nauqaspın. Allanıñ aldında tırnaqtıñ qaraldısınday qadirim bolsa, men osı dertimnen ayıqpay dünie salsın dep tilek-dwğalarıñdı beriñder. Sol zwlmattı men körmesin deseñder, osılayşa, dwğa qalıñızdar, – dep köpten bata swraydı. Lajsızdan jamağat aytqanın orındaydı. Köp tilegi, öz nieti qabıl bolıp, 1928 jılı 12 şildede dünie saladı.

Ğaziz qajı ÄMİRHANWLI

 

Sonday-aq, oqıñız

Etjemes işan derekteri

Baladan balağa jetken äñgimelerdiñ talayın biz de estidik.  Etjemes işan ata turalı sol zamanda jazba …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan