باسقى بەت / سىر-سۇحبات / قارت قاراتاۋدىڭ قازىناسىن ءالى اشقانىمىز جوق

قارت قاراتاۋدىڭ قازىناسىن ءالى اشقانىمىز جوق

حالقىمىزدىڭ جىراۋلىق ءداستۇرىن ءسوز ەتە قالعاندا كوكىرەكتەن قۇيىلعان جىردىڭ ەكپىنىن كومەيمەن، تاڭدايمەن تۇرلەندىرىپ توگەتىن ورىنداۋشىلارىمىز ەسكە تۇسەدى. ءداستۇرلى ورىنداۋشىلاردىڭ كوشىن سىر بويىنىڭ جىرشى-تەرمەشىلەرى باستاسا، باتىس، جەتىسۋ جىراۋلىق ءداستۇرىن دومبىرانىڭ العاشقى قاعىسىنان جازباي تانيمىز.

ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ «قاراتاۋ ولكەسىنىڭ قازىناسىن ءالى اشقانىمىز جوق» دەيتىنىندەي بار. ويتكەنى قاراتاۋدىڭ ارعى جاعىنداعى  الاتاۋ، ءبىر جاعى – قۇلان تاۋ، ەتەگىن قىرعىزدىڭ مايماق تاۋىمەن قىمتاپ تۇرعان وسى ولكەنىڭ جىراۋلىق مەكتەبى، وسى وڭىردە وتكەن سال-سەرى، اقىن-جىراۋلارىنىڭ تۋىندىلارىنىڭ ايتىلىپ جۇرگەنىن سيرەك ەستيمىز.  ونىڭ جايىن بىلمەك ءۇشىن وسى ولكەنىڭ ءداستۇرلى جىراۋلىق مەكتەبىن جاڭعىرتۋشىسىنىڭ ءبىرى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى  «قورقىت اتا»  اتىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ەلىكباي يسامەن سۇحباتتاسقان ەدىك.

– قاراتاۋ ءوڭىرىنىڭ اقىن-جىراۋلارىنىڭ مۇراسىنىڭ ەسكەرۋسىز قالۋىنىڭ باستى سەبەبى، بۇل جەردە ورىندالۋ مانەرىمەن دە جىرلاردىڭ فيلوسوفيالىق ەرەكشەلىگىمەن دە قۇدايسىز وكىمەتتىڭ وڭ قىرىنا كەلمەگەنىمەن دە بولار. جىردىڭ دەنى «بۇرىنعى وتكەن زاماندا، ءدىن مۇسىلمان اماندا»  دەپ باستالاتىن. وسى جولداردى ايتقان جىراۋدى  حالىق اراسىندا ناسيحاتتاۋعا شەكتەۋ قويىپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاراتاۋدىڭ قازىناسىنان قاقتى عوي.

دەسە دە، ارا تۇرا بولسا دا، جىر تەرمەلەر جازىلعان گرامپلاستينكالاردى جاتىپ ءجۇرىپ جاتتاپ وستىك. ول كەزدە جىر جيناعى قات بولاتىن. قولعا تۇسسە ول دا ولجامىز. ءسويتىپ ءجۇرىپ قازاقتىڭ جىراۋلىق ونەرىنىڭ كوشىنە ىلەستىم. ومىرىمە وزگەرىس الىپ كەلگەن جايت،  1998 جىلى قاراتاۋعا ساپارمەن كەلگەن  نۇرسۇلتان نازارباەۆ اعامىزبەن بايلانىستى ەدى. سول كىسىنىڭ الدىندا تەرمەلەتتىم. ەلباسىنىڭ «اقمولاعا كوشىپ جاتىرمىز. قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسى بولادى» دەگەن سوزىنە قۇلدىق ۇرىپ، 1999 جىلى قاراشادا وسىندا كەلدىم. ون جىل قالالىق فيلورمونيادا جۇمىس ىستەدىم. ودان كەيىنگى جىلدارى شاكىرت تاربيەلەۋ قاجەتتىگىن سەزىندىم. سودان، قۇداي تىلەگىمدى  قۇپ الىپ، سول كەزدەگى ونەر اكادەمياسىنا اۋىسقان ەدىم.

-ونداعى ويىڭىز شەبەرلىك سىنىبىن اشىپ، ءوز ولكەڭىزدىڭ جاس تەرمەشى –جىرشىلارىن دايىنداۋ  ما؟

– ولكەمىزدىڭ جىر-تەرمەلەرى زەرتتەلمەي جۇرگەنى جانىما باتاتىن. جالپى، ءار جەردىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان، سول توپىراقتا پايدا بولىپ، سول ەلدىڭ جەرگىلىكتى حالقىنىڭ قۇلاعىنا سۇيكىمدى ەستىلەتىن ورىنداۋ مانەرى بار.  مىسالى ادايلاردىڭ ارىنىن اسپانداتاتىن باتىستىڭ جىر مەكتەبى بار. وعان جايىقتىڭ جاۋھارلارىن قوسىڭىز. ارقانىڭ تابيعاتىنا ءتان جازىق دالا بولۋعان سوڭ  با، كوبىنە جىر-تەرمەسىن سەرپىلتىپ جوعارى داۋىسپەن ايتادى.  جەتىسۋ مەن قاراتاۋ ولكەسىنىڭ جىرشىلارىنىڭ ماقامى ۇقساس كەلەدى، ولار دا   سوزدىڭ ۇيقاسىن ويناتىپ جىرلايدى. قاراساڭىز، جان-جاعىمىز تاۋ. تاۋدىڭ ىشىندە ايقايلاۋدىڭ قاجەتى از، داۋىسىڭىزدى جاڭعىرىقتىڭ ءوزى ءىلىپ الىپ اكەتەدى. جەتىسۋدىڭ ارتىندا ارقا جاتىر، ودان العانى بار جانە شىعىسپەن ءداستۇرى بايلانىسقان. وزىندىك مەكتەبىمەن جەتىسۋدىڭ دا شوقتىعى بولەك.

ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ ءداستۇرلى ءاندى ورىنداۋشىلارىنان جىردىڭ ءسوزىن تياناقتى جەتكىزۋدى تالاپ ەتەدى. ورتاشا داۋىستى دياپازون بولسا جەتكىلىكتى. قوس ىشەكتى دە باسقا وڭىردەگىدەي جەلدىرتىپ قاعىپ، كۇمبىرلەتەتىندەي قاجەتتىلىك جوق.  دومبىرا ءبىزدىڭ قاراتاۋدا سۇيەمەلدەپ، قوس شۋماقتىڭ اراسىندا جىرشىنىڭ تىنىستاۋىنا عانا سەپتىگى بولىپ، ءسوزدى قايىرىپ وتىرادى. جاسىمىزدا قۇيما قۇلاق قاريالارىمىز دومبىرانى قوس ىشەگىنە قولىمىز ءجيى تيسە، «نەگە قاتتى ۇراسىڭ، ءسوزى جۇتىلىپ قالدى» دەپ كەيىستىك بىلدىرەتىن. ءاربىر ءارىپتىڭ دۇرىس ايتىلۋىنا ءمان بەرىپ،  ۇياڭ دىبىستاردىڭ ورنى  اۋىسپاي، انىقتاپ ايتۋدى قاداعالاعان.

ءبىر قىزىعى، ەگەر ءوزىنىڭ قانىندا بولماسا، باسقا مەكتەپتىڭ انشىلەرى ءدال سىردىڭ سۇلەيلەرىندەي ايتا المايدى. قاراتاۋدىڭ مامىراجاي تابيعاتىندا وسكەن جىرشى باتىستىڭ ەكپىنىنە شىدامايدى. سىردىڭ جىرشىلىق مەكتەبىندە وسكەن بالانى قاراتاۋدىڭ مانەرىندە وقىتساڭىز دا ويلاعان جەردەن شىقپايدى. ءار جەردىڭ ءوز ورىنداۋشىلىق مانەرى بار دەيتىنىمىز دە سوندىقتان. قازاقتا «شىمشىق سويسا دا قاساپشى سويسىن» دەيدى عوي. ءوز توپىراعاندا تۇلەگەن ورەندەرىنىڭ تالانتىن اشىپ، داستۇرىنە باۋلۋ ءۇشىن 2009 جىلى قاراتاۋ ولكەسىن جىراۋلارىن دايىندايتىن  سىنىپتى اشۋىما وسى ايىرماشىلىقتار سەبەپشى بولدى.

-وسى جىلدىڭ ىشىندە، ءسىزدىڭ شەبەرلىكتەن ءوتىپ، سۋىرىلىپ شىققان جۇيرىكتەرىڭىز بولدى ما؟!

– جىراۋلىق مەكتەبىن قالىپتاستىرۋ، قايتا جاڭعىرتۋ شاكىرت وقىتۋمەن شەكتەلمەيدى. جەڭدى ءتۇرىپ شاكىرت دايىنداۋعا كىرىسۋ ءۇشىن الدىمەن جىرىمىزدى ءبىر ىزگە سالىپ، جاتتاتاتىن جىرلاردى جيناپ، قويناۋدا جاتقان قازىنانى ارشىپ الۋ كەرەك. سوندىقتان دا ونەر ورداسىنىڭ رەكتورى ايمان قوجابەكقىزىنان رۇقسات الىپ، ىلگەرىدە وتكەن جىراۋلارىنىڭ مۇراسىن  زەرتتەۋگە دەن قويدىم.

جىرىمىز دا جەتەرلىك ەكەن. ار جاعىن الساق، جيدەلى بايسىن جەرىنەن باسىپ ءوتىپ، شەتى سامارحانعا دەيىن  بارامىز. وسى كۇنگە جەتكەن الپامىس باتىر، قامبار باتىر، مۇڭلىق-زارلىق ءيسى قازاقتىڭ جىرى عوي. ونىڭ بەر جاعىنداعى زارقۇم، بالا ءابىلدا، ەر شورا تاعىسىن تاعىلار بار. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا جۇسىپبەك شايحىسلامۇلى ءبىراز دۇنيەمىزدى تۇگەندەپ كەتىپتى. بەرتىندەگى قابليسا جىراۋ، مايكوت، مولدا مۇسا، مادەلىقوجا، ەركوبەك، مۇسا اقىن، قۇلىنشاق، ءجۇز جاساعان قايىپنازار ايتپەنوۆ مۇرالارىن دا وقۋلىعىمىزعا ەنگىزدىك. شۋدىڭ بويىندا اشا دەگەن جەر بار، «اشانىڭ التى سالى» – قىلىشباي اقىن، وزىبەك، قازاقباي اقىن، بارماق اقىن، ساتتىبەك اقىننىڭ شىعارمالارى ءالى حالىققا تولىق جەتكەن جوق.

-سول اقىنداردىڭ ءبىرى – ساۋىتبەك دەدىڭىز.

ءيا، ونىڭ «اقبوپەسىن» ءالى كۇنگە دەيىن كوزىنە جاس الماي تىڭدايتىندارى كەمدە-كەم. ەلدىڭ ايتۋىنشا، ساۋىتبەك سالمەن اقبوپە سۇلۋ كوڭىل قوسادى. قولدىڭ قىسقالىعىنان سۇيىكتىسىنە قالىڭ مالىن جيناپ جۇرگەندە، توتەننەن   جالايىردىڭ نوعايبايى بالاسىنا توعىزىنشى ايەلدىككە اقبوپەنى ايتتىرادى. سۋىت كەلگەن قۇدالار قالىڭىن تولەپ، قىزدى الىپ كەتپەك بولادى. ۋاعدالاسقانىن كۇتكەن اقبوپە ناۋقاستانعان بولىپ تاعى ءبىر اپتاداي مۇرسات الادى. امال جوق، ساۋىتبەكتەن حابار بولماعان سوڭ ۇزاتىلىپ كەتە بارادى. ءۇش جىگىتپەن كەلىسكەن قالىڭىن الىپ كەلە جاتسا، سالدىڭ الدىنان اۋىلدىڭ ادامى شىعىپ اقبوپەنىڭ ۇزاتىلعانىن ايتادى. قىزدىڭ كوشىن قۋىپ جەتسە، اقبوپە: «اكەتسەڭ، سەنىمەن كەتەمىن» دەپ ەگىلەدى. وعان جانىنداعى جىگىتتەر كەلىسپەي: «نوعايباي اقبوپەنى ىزدەپ مىنا ەلدى قىرىپ جىبەر. اعايىننىڭ اراسىندا وت سالما» دەپ قايتارادى. لاجى جوق، اقىن اتتىڭ باسىن كەرى بۇرادى. سونىمەن قايتىپ كەل جاتىپ ءبىر تويدىڭ ۇستىنەن تۇسپەي مە. ەستىگەن جۇرت سەنىڭ عاشىعىڭدى اناۋ نوعايبايدىڭ بالاسى اكەتتى دەيدى مە دەپ سۇراماي ما. سوندا ساۋىتبەك ايلى تۇندە ۇلىعان بورىدەي «اقبوپەسىن» جىرلاپ، ەلدى جىلاتقان دەسەدى.

«مەنى تاستاپ كەتكەنىڭ بە اقبوپەم-اي،
مىنا جۇرت نەعىپ وتىر جوقتاماي،
قالىڭ مالىڭدى بەرەمىن دەپ كەتكەن ەدىم،
قۇدايدىڭ تاس توبەمنەن ۇرعانىن-اي! اقبوپە ۇزاتىلىپ بارعان سوڭ ءبىر ايدان كەيىن قۇسادان ولەدى.

 -قاراتاۋدىڭ شوقتىعى بيىك اقىنى، «كۇنگەي قازاعىنىڭ ابايى» مايلىقوجا دەپ ايتادى. مايلىقوجانىڭ وسيەت-تەرمەلەرىن ناسيحاتشىسى رەتىندە دە ءبىراز جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنىڭىزدى بىلەمىز.

مايلىقوجانىڭ زەرتەۋشىلەرىنىڭ باسىندا تۇرعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءاسىلحان وسپانۇلىنىڭ شىعارعان  مايلىقوجا جيناقتارىن ۇلى ەرالى ءاسىلحانۇلى تابىس ەتكەن بولاتىن. سونىڭ ءبىرىن ەلباسىنا تابىس ەتتىم.   سونداعى نۇرسۇلتان اعانىڭ ايتقانىنا ءتانتى بولدىم. ول كىسى كىتاپتى پاراقتاپ وتىرىپ، «مىنانىڭ ىشىندە زارقۇم بار ەكەن عوي» دەگەنى. مەن تاڭ قالدىم. زارقۇم – كاپىرلەردىڭ پاتشاسى. پايعامبارلاردىڭ ساحابالارىمەن سوعىسقان. «ءابىلدا بالا بار ەكەن» عوي دەپ كىتاپقا تاعى شۇقشيدى. ءوز باسىم، «ءابىلدا بالا» داستانىن وسى جيناقتاپ وقىپ بىلگەن ەدىم. «ءابىلدانىڭ قايدا جاتقانىن بىلەسىڭ بە؟» دەپ سۇراعاندا، بىلگەنىمنەن بىلمەگەنىم كوپ ەكەنىنە كوزىم جەتتى.  مايلىقوجا پايعامبارلار تاريحىنان قيسسا جازىپ، نازىمداپ، قازاققا جەتكىزگەن عوي.

مايلىقوجا سۇلتانقوجاۇلى (1835-1898) – سۋىرىپ سالما اقىن. ونىڭ ۇلدارى – اسان، جولبارىس، يسابەك اكە جولىن قۋعان. مايلىقوجا سۇلتانقوجاۇلى XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن اقىن-جىراۋلاردىڭ ىشىندە وزىندىك ورنى ەرەكشە، ارتىنا مول مۇرا قالدىرعان. اتاقتى جامبىل اقىننىڭ «مايلىقوجا، ءسۇيىنباي، ءپىرىم ەدى سيىنعان» دەپ بەكەر ايتپاعان.   ازىرگە ءۇش تومدىق جيناعى قولجازباسىمەن باسپاعا دايىن تۇر. بىراق اقىن شىعارمالارى وسىمەن تۇگەسىلدى دەپ ويلامايمىن. ءالى دە ارحيۆ اقتارساق  قولىمىزعا كوپ نارسە تۇسەر ەدى.

وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن جوق ىزدەپ،  بەدەلدى ءبىر اعامىزدىڭ اتىپ سالىپ، تاشكەنتەگى الىشەر ناۋايى اتىنداعى كىتاپحاناعا باردىم. 1985-1989 جىلدار اراسىندا تۇسكەن ساپارلارىم مەنى كوپ ولجاعا كەنەلتتى. سيرەك ۇشىراساتىن قول جازبالار  مەن  كىتاپتار ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارقاسىندا،  قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ەڭ جانىاشىر جيناۋشىسى ءارى بەينەتكەش زەرتتەۋشىسى بولعان باشقۇرت باۋىرلاسىمىز ابۋباكىر احمەتجانۇلى ديۆاەۆ جاريالاعان دۇنيەلەر اراسىنان شىقتى ول ولجالار. جانە بۇلار مايلىقوجا  شىعارماشىلىق قىزمەتىنىڭ بۇتىندەي ءبىر جاڭا قىرىن – قازاق  اۋىز ادەبيەتىنىڭ ساقتاۋشىسى، ناسيحاتشىسى، شەبەر وڭدەۋشى  جازۋشى رەتىندەگى قىزمەتىن تانىستىراتىن دەرەكتەر بولىپ شىقتى.

مىنە، سول كىسىدەن قالعان كول-كوسىر ولەڭ-داستان، تەرمە-تولعاۋ، وتكىر سىقاق، الىمدى ايتىستارى حالقىمىزدىڭ  اسىل مۇراسىنا قوسىلدى. ولار نەگىزىندە ءۇش توپقا توپتاستىرۋعا بولاتىن ەڭبەكتەر. اۋەلگىلەرى – ەرتەگىلەر، ەكىنشىسى – اڭىزناما اڭگىمەلەر-داعى، ءۇشىنشىسى – باتىرلار جىرى، حيكاياتتار بولىپ كەلەدى.

مايلىقوجانىڭ ايتۋىنان «سىرداريا وبلىسىنىڭ ساناق مالىمەتتەرى جيناقتارىندا»، باسقا دا باسىلىمداردا ابۋباكىر  ديۆاەۆ اقىن ايتىپ جازدىرعان جەتى ەرتەگىنى ورىسشالاپ جاريالاعان ەكەن. ولار «ءۇش اۋىز ءسوز»، «تۇلكى مەن مايمىل»، «بودەنە مەن تۇلكى»، «بۇل نە دەگەن باتپان قۇيرىق» ەرتەگىلەرى، «ەكى پاتشا» (ورىسشاسىندا «و گلۋپوستي»), «سۇم تۇلكىنىڭ قىلىقتارى» (ورىسشاسىندا  «پوحوجدەنيە  ودنوي  ليسيتسى»), «الا قارعا مەن تۇلكى» (ورىسشاسىندا «ليسا ي ۆورونا») ەرتەگىلەرى بار.

مايلى اقىن فولكلورشى ەتنوگراف ابۋباكىر ديۆاەۆپەن سىيلاس بولىپتى. ونىڭ ءۇش جىلداي جانىندا ءجۇرىپ، قولجازباسىن اۆرحيۆكە بەرگەن ابۋباكىر ديۆاەۆ: «مەن مىسال ءسوز جازۋدى مايلىقوجادان ۇيرەندىم.  وعان  ەلىكتەپ بىرنەشە مىسال جازىپ ەدىم، جاقتىرماي جىرتىپ تاستادى. «ءوستىپ تە جازادى ما ەكەن؟» دەپ تە كەيىدى دەپ جازادى.  جانىندا ءۇش جىل جۇرگەندە عانا  مىسال ءسوزىمدى جاقتىرىپ كۇلىمسىرەپ ماعان قارادى. وسىدان كەيىن مەن دە جازا الادى ەكەنمىن دەگەن سەنىم  وياندى» دەپ جازادى.  مايلىقوجانىڭ  مىسال سوزدەرىمەن بىرگە «ەر شورانى»  ورىسشاعا اۋدارىپ كەتكەن.

-وسىنشاما مۇرا قالدىرعان اقىندى بۇگىندە بىلەتىن بار، بىلمەيتىن بار…

-الدىندا ايتتىم عوي، «ءدىن مۇسىلمان اماندا» جازىلعان دۇنيەلەردىڭ باسىندا مايلىقوجانىڭ  جىرلارى تۇر. كەڭەس زامانىندا بەلگىلى جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆ مايلىقوجانىڭ  شىعارمالارىن باسپاعا ازىرلەپ، وسى ىسكە جاۋاپتى ءبىر جاقسى اعامىزدىڭ الدىنا الىپ كەلگەن ەكەن. اعامىز وقىپ بولىپ، جوق دەپ تە ايتا الماي،  «يا، اللاسى مەن ءبىسسىمىلاسى كوپ ەكەن» دەپ امالسىز قايتارادى. اسقار اعامىز ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ، «اللاسى مەن ءبىسسىمىلاسى» كۇزەلگەن قولجازبانى قايتا الىپ كەلىپ: «مايلىقوجانى پارتياڭىزعا قابىلداي بەرىڭىز» دەپ اعامىزدىڭ الدىنا تاستاي سالعان ەكەن. سول كۇيىندە جۇقا كىتاپشا جارىق كوردى. بىراق، بۇل  اقىن مۇراسىنىڭ ءبىر تامشىسى عانا ەدى. از تارالىممەن بولسا دا  وسيەتتەرى مەن تەرمەلەرى جارىق كورىپتى.

بۇيىرتسا، مايلىاقىنعا استانادان كوشە سۇراعالى وتىرمىز. ەگەر تىلەۋىمىزگە قۇداي جەتكىزسە، جىل سايىن قاراتاۋ اقىندارىنىڭ، سونىڭ ىشىندە مايلىقوجانىڭ تەرمەلەرى مەن جىرلارىنان جارىس وتكىزەتىن ويىمىز بار. وسى ىستەردىڭ ءبارى  ءوڭىردىڭ  مەكتەبىن تۇلەتەتىن  تالانتتى جاستاردى جيناۋعا  مۇمكىندىك بەرەدى. ءوز مۇرامىزعا دەگەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. قاسيەتتى قازىنامىزدى كوكىرەگىن قۇيعان جىراۋ دا، ونى تىڭداعاندار دا رۋحاني ويانىپ، تازارىپ، وعان مۇرىندىق بولعاندار دا مول ساۋاپتىڭ استىندا قالارى انىق. دەگەنمەن، «مۇسىلمان ءدىنىنىڭ اماندىعىن» جىرلاعان جىرلاردى جىرلايتىن كەز ءالى كەلمەگەن بە دەپ قورقامىن.

جاقىندا «قاراتۋ ولكەسىنىڭ ءدىني جىر تەرمەلەرى» دەگەن كىتاپتى قمدب ءدىني ساراپتاۋ جانە تالداۋ بولىمىنە جىبەرىپ ەدىم، وڭ قورتىندىسىن بەرمەدى.

حاتتا: «…ادام (ا.س) قيسساسىن بايانداعاندا «پەرىشتەلەر مەن ھۇرلەردىڭ، ءبارى قاشىپ جيىلدى، قايتىپ شىداپ جۇرەمىز، ادامنىڭ بوعى سۇيىلدى، سىدىرامەن سابادى، سەگىز پەيىش ءۇيىڭدى» دەسە، باسقا جەرىندە «ادام اتا كۇناحار، ءامىرىمدى كۇتپەگەن بەيىشتى بىلعاپ جۇرمەسىن، دالاعا الىپ شىق» دەگەن «سەگىز ساراي پەيىشتەن، ساباۋمەنەن شىعاردى» دەگەن جولدارعا كۇمان كەلتىرىپ، جانە باسقا دا مىسالدار كەلتىرە كەلە، «ءاھلى ءسۇننانىڭ سەنىمىنە قاراما قايشى» دەگەن شەشىم شىعارىپتى.

قازىرگى ءدىننىڭ رەسمي باسشىلارىنىڭ تۇسىنىگىنە ساي كەلۋى ءۇشىن مايلىقوجانىڭ ءوزى ءتىرىلىپ كەلىپ جىرىن تۇزەمەسە، بۇل ءبىزدىڭ قۇزىرەتىمىزدەگى شارۋا ەمەس. مۇنىڭ ءوزى مايلىقوجانى «پارتياعا قابىلداعاننان» دا  بەتەر قيىن شارۋا بولىپ تۇرما قايدام؟! جالپى نازىمنىڭ شارتى ءماتىندى  كوركەم سوزبەن، تىڭدارمانىنا لايىقتاپ جەتكىزگەنى ەدى عوي. ورىس وتارلىعى ىشكەرىلەي ەنىپ، حالقى شوقىنۋعا بەت بۇرعاندا، ءدىن يسلامدى ناسيحاتتاپ، پايعامبارلار حيكاياسىن نازىمداپ، كۇندىز دەمەي، ءتۇن دەمەي  اۋىل-اۋىلدى ارالاپ حالىقتىڭ ساناسىنا سەلكەۋ تۇسىرمەگەن اقىننىڭ ەڭبەگىن باعالاۋدا بۇگىنگى ۇرپاعى نە ويلايدى تۇسىنبەيمىن.

-وكىنىشتى ەكەن. دەگەنمەن، ەل اراسى كەڭ عوي مايلىقوجا مۇراسىن  جيناۋعا كىمدەر اتسالىستى؟

-تۇيمەليەۆ ىبىراحىم سپانديارۇلىمەن تانىستىعىم جەمىستى بولدى. كەزىندە سپانديار تۇيمەلىقوجاۇلىنىڭ əكەسى جۇسىپقوجا بابا سول ءوڭىردىڭ داتقاسى، كەيىن بولىسى بولعان اپپازقوجانىڭ جەكە حاتشىسى بولعان ەكەن. مايلى اقىن وسىندا قوناققا كەلگەندە شىعارمالارىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ الىپ وتىرعان.وسى كەزدەگى تىكەلەي مۇراگەرى ىبىراحىمنان ءبىراز دۇنيە سول قولجازبادان الىندى. ءوز ۋاقتىندا ءƏسىلحان وسپانۇلى دا مايلىقوجا تۋىندىلارىن وسى قولجازبادان العان.

1945 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ىسمايىلوۆ زۇپار زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن سارىاعاش اۋدانى جىبەك جولى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ
جاڭا تۇرمىس ەلدى مەكەنىندە م.عابدۋللين و.م ديرەكتورى بولعان.شىعارماشىلىقپەن اينالىسادى. ول كىسىدەن ءبىراز دۇنيەلەر الدىم.
مايلىقوجا بابانىڭ شىعارمالارىن جيناۋدا جəردەم بەرگەن ۇرپاقتارىن ايتا كەتۋ كەرەك.

سارىاعاش قالاسىنىڭ تۇرعىنى اقبەرديەۆ بوكەيحان ءƏرىپحانۇلى، سəلىمبەەۆ قوجاتوعاي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ يمامى كايفيددين داتقاقوجاۇلى،  مامىبەكوۆ. قالدارقوجا ايتقوجاۇلى، شىمكەنتتىك تاستانبەكوۆ اتاحان دەگەن ازاماتتارعا العىسىم شەكسىز. ەشيموۆ ابدۋاحيحات ءƏبدىراحمانۇلى – (سارىاعاش اۋدانى ىنتىماق اۋىل وكرۋگى مايلىقوجا ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى) سلاموۆ نۇرلان دəۋلەتبايۇلى (م.عابدۋللين و.م. قازىرگى ديرەكتورى) – مايلىقوجا مۇراسىنا ادال ازاماتتار دەپ تانيمىن.

اتىن ءبولىپ ايتاتىن تاعى اعام بار. ول ساتتارۇلى سەيىت-ومار شەجىرەشى اقساقال. ءارى مايلىقوجا، مادەلىقوجا، جۇسىپبەك شايقىسلامۇلىنىڭ مۇرالارىن  جيناۋشى،  توتە جازۋىنان كيريللگە اۋدارۋشى. سارىاعاشقا بارعاندا قولىمنان جەتەكتەپ ءجۇرىپ، قوجالار مۇراسىنا قانىعۋىما سەبەپكەر بولعان ازاماتتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە.

اڭگىمەنى جىراۋلاردى دايىندايتىن مەكتەپتەن باستادىق قوي. بۇگىندە ءانشى-جىرشىلارىمىزدى دايارلاۋدىڭ  جولى قانداي؟

– جىرشى-تەرمەشى دەگەنىمىز كىم؟ ونىڭ ونەر جولىنداعى تالپىنىسى قازىرگى ستاندارتتى مەكتەپتەن باستالادى.  ءبىرىنشى  كالاستان توعىزىنشى كلاسقا دەيىن، توعىزىنشى سىنىپتان كەيىن كوللەدج بار. ءتورت جىلدىق كوللەدجدەن سوڭ تاعى ءتورت جىل باكالاۆر بار. ەكى جىل ماگيسترلىك پەن دوكتورانتۋرانى  ايتپايىن. وسى جىلدارى الدىمەن مايلىقوجانى تۇگەل ءبىلۋى كەرەك. ودان بولەك، الپامىس باتىردان باستاپ، ەر شوراعا دەيىن داستانداردىڭ  جەتى-سەگىزىن جاتقا ايتۋى ءتيىس. سوندا عانا جىرشى اتانادى. ارينە وڭاي ەمەس. بىردە  ەكىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى كەلدى، كوزى قىزارىپ ۇيقىسى قانباعانى كورىنىپ تۇر. نە بولدى دەپ سۇراسام، «تۇنىمەن جىر جاتتادىم، قىزىعىنا ءتۇسىپ كەتتىم» دەيدى.

ەمتيحان تاپسىرارىندا جىردى باستاپ ەندى قىزا باستاعاندا، مىسالى ءۇشىن  ەر شورانىڭ قالماقپەن سوعىسقان جەرىن ايت دەپ ءبىر ۇزەمىز، ەندى كوسىلىپ  كەلە جاتقاندا كەيىپكەردىڭ ەلگە كەلىپ اكەسىمەن كەزدەسكەنىن ايتقىزامىز. مىنە،  وسىدان توسىلماي، جىرىمەن توگىلىپ وتسە وندا جىرشى-جىراۋ بولعانى. بۇل  جولعا جۇرەگىنە جىردىڭ نۇرى قۇيىلعان جان عانا تۇسەدى. ەكىنىڭ بىرىنە بەرىلمەگەن قاسيەت.

-رەسمي ءدىنىمىز بىلاي دەسە،  «تۇنىمەن كوز ىلمەي جىر جاتتاعاننىڭ» جىرىن تىڭدايتىندار بار ما؟ قازىر كەرەك ادام وقىپ تا، توقىپ تا الاتىن اقپارات زامانى عوي.

-بار، نەگە بولماسىن. بۇگىن ءوزىمىز دە تاڭدى تاڭعا اسىرىپ جىر جىرلاپ ءجۇرمىز. ەل ءىشى كەڭ عوي. قىزىلورداعا بارامىز، كيىز  ءۇيدى  تىگىپ تاستاپ، جىرشىنى ورتاعا الىپ سەلت ەتپەستەن جىر تىڭدايدى. ماڭعىستاۋعا بارامىز، بىزدەردى كەلدى دەپ قۇراق ۇشقان جاندار. جامبىلىما بارايىن ءبىر قويىن سويىپ،  ۇيىقتاماي ءانشىنىڭ  اۋزىنا قاراپ وتىرعان جۇرت تاعى بار. جاقىندا عانا شىمكەنتەن كەلدىم. وندا دا ەكى كۇن بويىنا تەك قانا مايلىقوجانى جىرلادىم. بۇل قازاقى قانىمىزبەن تۇزىلگەن ءداستۇر. بويىندا ءبىر تامشى قازاقى قانى بار ادام جىرمەن سۋسىنداپ تۇرماسا، جىراۋىن قولداپ «ءاپ، بارەكەلدى» دەپ ارقاسى قوزىپ وتىرماسا نە بولادى؟!

جىراۋلاردىڭ ءاربىر ءسوزى، ءاربىر جولى قازاقى قالپىمىزعا قايتارۋ ءۇشىن،  قازاقتىعىمىزدى ۇقتىرۋ ءۇشىن جازىلعان. وسىنداي ۇلكەن جولدا ءداستۇرلى ورىنداۋشىلار قايدان شارشادىم دەسىن. ءبىزدىڭ قىزمەتىمىز دە قازاقتىڭ قازىناسىنىڭ  شاشاۋىن شىعارمايىق دەگەن مۇددەمەن استاسىپ جاتىر.

ايگۇل ۋايسوۆا

سونداي-اق، وقىڭىز

مەرگەننىڭ ون بەسى جانە ساقىپجامال

مەرگەن اتانىڭ كەلىنى 76 جاستاعى كۇلان سەيىلوۆا: قازىرگى كۇندە بىرگە تۋعانداردىڭ اراسىندا باۋىرمالدىق ازايىپ بارادى. …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان