Basqı bet / Sır-swhbat / Qart Qarataudıñ qazınasın äli aşqanımız joq

Qart Qarataudıñ qazınasın äli aşqanımız joq

Halqımızdıñ jıraulıq dästürin söz ete qalğanda kökirekten qwyılğan jırdıñ ekpinin kömeymen, tañdaymen türlendirip tögetin orındauşılarımız eske tüsedi. Dästürli orındauşılardıñ köşin Sır boyınıñ jırşı-termeşileri bastasa, Batıs, Jetisu jıraulıq dästürin dombıranıñ alğaşqı qağısınan jazbay tanimız.

Bizdiñ keyipkerimizdiñ «Qaratau ölkesiniñ qazınasın äli aşqanımız joq» deytinindey bar. Öytkeni Qarataudıñ arğı jağındağı  Alatau, bir jağı – Qwlan tau, etegin qırğızdıñ Maymaq tauımen qımtap twrğan osı ölkeniñ jıraulıq mektebi, osı öñirde ötken sal-seri, aqın-jıraularınıñ tuındılarınıñ aytılıp jürgenin sirek estimiz.  Onıñ jayın bilmek üşin osı ölkeniñ dästürli jıraulıq mektebin jañğırtuşısınıñ biri Qazaq Wlttıq Öner Universiteti janındağı  «Qorqıt ata»  atındağı ğılımi zertteu institutınıñ ağa ğılımi qızmetkeri Elikbay Isamen swhbattasqan edik.

– Qaratau öñiriniñ aqın-jıraularınıñ mwrasınıñ eskerusiz qaluınıñ bastı sebebi, bwl jerde orındalu mänerimen de jırlardıñ filosofiyalıq erekşeligimen de qwdaysız ökimettiñ oñ qırına kelmegenimen de bolar. Jırdıñ deni «Bwrınğı ötken zamanda, Din mwsılman amanda»  dep bastalatın. Osı joldardı aytqan jıraudı  halıq arasında nasihattauğa şekteu qoyıp, küni büginge deyin Qarataudıñ qazınasınan qaqtı ğoy.

Dese de, ara twra bolsa da, jır termeler jazılğan gramplastinkalardı jatıp jürip jattap östik. Ol kezde jır jinağı qat bolatın. Qolğa tüsse ol da oljamız. Söytip jürip qazaqtıñ jıraulıq öneriniñ köşine ilestim. Ömirime özgeris alıp kelgen jayt,  1998 jılı Qaratauğa saparmen kelgen  Nwrswltan Nazarbaev ağamızben baylanıstı edi. Sol kisiniñ aldında termelettim. Elbasınıñ «Aqmolağa köşip jatırmız. Qazaqstannıñ jaña astanası boladı» degen sözine qwldıq wrıp, 1999 jılı qaraşada osında keldim. On jıl qalalıq filormoniyada jwmıs istedim. Odan keyingi jıldarı şäkirt tärbieleu qajettigin sezindim. Sodan, Qwday tilegimdi  qwp alıp, sol kezdegi Öner akademiyasına auısqan edim.

-Ondağı oyıñız şeberlik sınıbın aşıp, öz ölkeñizdiñ jas termeşi –jırşıların dayındau  ma?

– Ölkemizdiñ jır-termeleri zerttelmey jürgeni janıma batatın. Jalpı, är jerdiñ ejelden kele jatqan, sol topıraqta payda bolıp, sol eldiñ jergilikti halqınıñ qwlağına süykimdi estiletin orındau mäneri bar.  Mısalı adaylardıñ arının aspandatatın batıstıñ jır mektebi bar. Oğan Jayıqtıñ jauharların qosıñız. Arqanıñ tabiğatına tän jazıq dala boluğan soñ  ba, köbine jır-termesin serpiltip joğarı dauıspen aytadı.  Jetisu men Qaratau ölkesiniñ jırşılarınıñ maqamı wqsas keledi, olar da   sözdiñ wyqasın oynatıp jırlaydı. Qarasañız, jan-jağımız tau. Taudıñ işinde ayqaylaudıñ qajeti az, dauısıñızdı jañğırıqtıñ özi ilip alıp äketedi. Jetisudıñ artında Arqa jatır, odan alğanı bar jäne Şığıspen dästüri baylanısqan. Özindik mektebimen Jetisudıñ da şoqtığı bölek.

Bizdiñ öñirdiñ dästürli ändi orındauşılarınan jırdıñ sözin tiyanaqtı jetkizudi talap etedi. Ortaşa dauıstı diapazon bolsa jetkilikti. Qos işekti de basqa öñirdegidey jeldirtip qağıp, kümbirletetindey qajettilik joq.  Dombıra bizdiñ Qaratauda süyemeldep, qos şumaqtıñ arasında jırşınıñ tınıstauına ğana septigi bolıp, sözdi qayırıp otıradı. Jasımızda qwyma qwlaq qariyalarımız dombıranı qos işegine qolımız jii tise, «nege qattı wrasıñ, sözi jwtılıp qaldı» dep keyistik bildiretin. Ärbir äriptiñ dwrıs aytıluına män berip,  wyañ dıbıstardıñ ornı  auıspay, anıqtap aytudı qadağalağan.

Bir qızığı, eger öziniñ qanında bolmasa, basqa mekteptiñ änşileri däl Sırdıñ süleylerindey ayta almaydı. Qarataudıñ mamırajay tabiğatında ösken jırşı batıstıñ ekpinine şıdamaydı. Sırdıñ jırşılıq mektebinde ösken balanı Qarataudıñ mänerinde oqıtsañız da oylağan jerden şıqpaydı. Är jerdiñ öz orındauşılıq mäneri bar deytinimiz de sondıqtan. Qazaqta «şımşıq soysa da qasapşı soysın» deydi ğoy. Öz topırağanda tülegen örenderiniñ talantın aşıp, dästürine baulu üşin 2009 jılı Qaratau ölkesin jırauların dayındaytın  sınıptı aşuıma osı ayırmaşılıqtar sebepşi boldı.

-Osı jıldıñ işinde, sizdiñ şeberlikten ötip, suırılıp şıqqan jüyrikteriñiz boldı ma?!

– Jıraulıq mektebin qalıptastıru, qayta jañğırtu şäkirt oqıtumen şektelmeydi. Jeñdi türip şäkirt dayındauğa kirisu üşin aldımen jırımızdı bir izge salıp, jattatatın jırlardı jinap, qoynauda jatqan qazınanı arşıp alu kerek. Sondıqtan da Öner ordasınıñ rektorı Ayman Qojabekqızınan rwqsat alıp, ilgeride ötken jıraularınıñ mwrasın  zertteuge den qoydım.

Jırımız da jeterlik eken. Ar jağın alsaq, Jideli Baysın jerinen basıp ötip, şeti Samarhanğa deyin  baramız. Osı künge jetken Alpamıs batır, Qambar batır, Mwñlıq-Zarlıq isi qazaqtıñ jırı ğoy. Onıñ ber jağındağı Zarqwm, Bala Äbilda, Er Şora tağısın tağılar bar. Ötken ğasırdıñ basında Jüsipbek Şayhıslamwlı biraz düniemizdi tügendep ketipti. Bertindegi Qablisa jırau, Mayköt, Molda Mwsa, Mädeliqoja, Erköbek, Mwsa aqın, Qwlınşaq, jüz jasağan Qayıpnazar Aytpenov mwraların da oqulığımızğa engizdik. Şudıñ boyında Aşa degen jer bar, «Aşanıñ altı salı» – Qılışbay aqın, Özibek, Qazaqbay aqın, Barmaq aqın, Sättibek aqınnıñ şığarmaları äli halıqqa tolıq jetken joq.

-Sol aqındardıñ biri – Sauıtbek dediñiz.

Iä, onıñ «Aqböpesin» äli künge deyin közine jas almay tıñdaytındarı kemde-kem. Eldiñ aytuınşa, Sauıtbek salmen Aqböpe swlu köñil qosadı. Qoldıñ qısqalığınan süyiktisine qalıñ malın jinap jürgende, tötennen   Jalayırdıñ Noğaybayı balasına toğızınşı äyeldikke Aqböpeni ayttıradı. Suıt kelgen qwdalar qalıñın tölep, qızdı alıp ketpek boladı. Uağdalasqanın kütken Aqböpe nauqastanğan bolıp tağı bir aptaday mwrsat aladı. Amal joq, Sauıtbekten habar bolmağan soñ wzatılıp kete baradı. Üş jigitpen kelisken qalıñın alıp kele jatsa, saldıñ aldınan auıldıñ adamı şığıp Aqböpeniñ wzatılğanın aytadı. Qızdıñ köşin quıp jetse, Aqböpe: «Äketseñ, senimen ketemin» dep egiledi. Oğan janındağı jigitter kelispey: «Noğaybay Aqböpeni izdep mına eldi qırıp jiber. Ağayınnıñ arasında ot salma» dep qaytaradı. Lajı joq, aqın attıñ basın keri bwradı. Sonımen qaytıp kel jatıp bir toydıñ üstinen tüspey me. Estigen jwrt seniñ ğaşığıñdı anau Noğaybaydıñ balası äketti deydi me dep swramay ma. Sonda Sauıtbek aylı tünde wlığan böridey «Aqböpesin» jırlap, eldi jılatqan desedi.

«Meni tastap ketkeniñ be Aqböpem-ay,
Mına jwrt neğıp otır joqtamay,
Qalıñ malıñdı beremin dep ketken edim,
Qwdaydıñ tas töbemnen wrğanın-ay! Aqböpe wzatılıp barğan soñ bir aydan keyin qwsadan öledi.

 -Qarataudıñ şoqtığı biik aqını, «küngey qazağınıñ Abayı» Maylıqoja dep aytadı. Maylıqojanıñ ösiet-termelerin nasihatşısı retinde de biraz jwmıs atqarıp jürgeniñizdi bilemiz.

Maylıqojanıñ zerteuşileriniñ basında twrğan filologiya ğılımdarınıñ kandidatı Äsilhan Ospanwlınıñ şığarğan  Maylıqoja jinaqtarın wlı Eralı Äsilhanwlı tabıs etken bolatın. Sonıñ birin Elbasına tabıs ettim.   Sondağı Nwrswltan ağanıñ aytqanına tänti boldım. Ol kisi kitaptı paraqtap otırıp, «mınanıñ işinde Zarqwm bar eken ğoy» degeni. Men tañ qaldım. Zarqwm – käpirlerdiñ patşası. Payğambarlardıñ sahabalarımen soğısqan. «Äbilda bala bar eken» ğoy dep kitapqa tağı şwqşidı. Öz basım, «Äbilda bala» dastanın osı jinaqtap oqıp bilgen edim. «Äbildanıñ qayda jatqanın bilesiñ be?» dep swrağanda, bilgenimnen bilmegenim köp ekenine közim jetti.  Maylıqoja payğambarlar tarihınan qissa jazıp, nazımdap, qazaqqa jetkizgen ğoy.

Maylıqoja Swltanqojawlı (1835-1898) – suırıp salma aqın. Onıñ wldarı – Asan, Jolbarıs, Isabek äke jolın quğan. Maylıqoja Swltanqojawlı XIX ğasırda ömir sürgen aqın-jıraulardıñ işinde özindik ornı erekşe, artına mol mwra qaldırğan. Ataqtı Jambıl aqınnıñ «Maylıqoja, Süyinbay, pirim edi siınğan» dep beker aytpağan.   Äzirge üş tomdıq jinağı qoljazbasımen baspağa dayın twr. Biraq aqın şığarmaları osımen tügesildi dep oylamaymın. Äli de arhiv aqtarsaq  qolımızğa köp närse tüser edi.

Osıdan biraz jıl bwrın joq izdep,  bedeldi bir ağamızdıñ atıp salıp, Taşkentegi Älişer Nauayı atındağı kitaphanağa bardım. 1985-1989 jıldar arasında tüsken saparlarım meni köp oljağa keneltti. Sirek wşırasatın qol jazbalar  men  kitaptar böliminiñ ğılımi qızmetkerleriniñ arqasında,  qazaq auız ädebietiniñ eñ janıaşır jinauşısı äri beynetkeş zertteuşisi bolğan başqwrt bauırlasımız Äbubäkir Ahmetjanwlı Divaev jariyalağan dünieler arasınan şıqtı ol oljalar. Jäne bwlar Maylıqoja  şığarmaşılıq qızmetiniñ bütindey bir jaña qırın – qazaq  auız ädebietiniñ saqtauşısı, nasihatşısı, şeber öñdeuşi  jazuşı retindegi qızmetin tanıstıratın derekter bolıp şıqtı.

Mine, sol kisiden qalğan köl-kösir öleñ-dastan, terme-tolğau, ötkir sıqaq, alımdı aytıstarı halqımızdıñ  asıl mwrasına qosıldı. Olar negizinde üş topqa toptastıruğa bolatın eñbekter. Äuelgileri – ertegiler, ekinşisi – añıznama äñgimeler-dağı, üşinşisi – batırlar jırı, hikayattar bolıp keledi.

Maylıqojanıñ aytuınan «Sırdariya oblısınıñ sanaq mälimetteri jinaqtarında», basqa da basılımdarda Äbubäkir  Divaev aqın aytıp jazdırğan jeti ertegini orısşalap jariyalağan eken. Olar «Üş auız söz», «Tülki men maymıl», «Bödene men tülki», «Bwl ne degen batpan qwyrıq» ertegileri, «Eki patşa» (orısşasında «O gluposti»), «Swm tülkiniñ qılıqtarı» (orısşasında  «Pohojdenie  odnoy  lisicı»), «Ala qarğa men tülki» (orısşasında «Lisa i vorona») ertegileri bar.

Maylı aqın fol'klorşı etnograf Äbubäkir Divaevpen sıylas bolıptı. Onıñ üş jılday janında jürip, qoljazbasın avrhivke bergen Äbubäkir Divaev: «Men mısal söz jazudı Maylıqojadan üyrendim.  Oğan  eliktep birneşe mısal jazıp edim, jaqtırmay jırtıp tastadı. «Östip te jazadı ma eken?» dep te keyidi dep jazadı.  Janında üş jıl jürgende ğana  mısal sözimdi jaqtırıp külimsirep mağan qaradı. Osıdan keyin men de jaza aladı ekenmin degen senim  oyandı» dep jazadı.  Maylıqojanıñ  mısal sözderimen birge «Er Şoranı»  orısşağa audarıp ketken.

-Osınşama mwra qaldırğan aqındı büginde biletin bar, bilmeytin bar…

-Aldında ayttım ğoy, «Din mwsılman amanda» jazılğan dünielerdiñ basında Maylıqojanıñ  jırları twr. Keñes zamanında belgili jazuşı Asqar Süleymenov Maylıqojanıñ  şığarmaların baspağa äzirlep, osı iske jauaptı bir jaqsı ağamızdıñ aldına alıp kelgen eken. Ağamız oqıp bolıp, joq dep te ayta almay,  «YA, Allası men bissimilası köp eken» dep amalsız qaytaradı. Asqar ağamız biraz uaqıttan soñ, «Allası men bissimilası» küzelgen qoljazbanı qayta alıp kelip: «Maylıqojanı partiyañızğa qabılday beriñiz» dep ağamızdıñ aldına tastay salğan eken. Sol küyinde jwqa kitapşa jarıq kördi. Biraq, bwl  aqın mwrasınıñ bir tamşısı ğana edi. Az taralımmen bolsa da  ösietteri men termeleri jarıq köripti.

Bwyırtsa, Maylıaqınğa Astanadan köşe swrağalı otırmız. Eger tileuimizge qwday jetkizse, jıl sayın Qaratau aqındarınıñ, sonıñ işinde Maylıqojanıñ termeleri men jırlarınan jarıs ötkizetin oyımız bar. Osı isterdiñ bäri  öñirdiñ  mektebin tületetin  talanttı jastardı jinauğa  mümkindik beredi. Öz mwramızğa degen qızığuşılıq tudıradı. Qasietti qazınamızdı kökiregin qwyğan jırau da, onı tıñdağandar da ruhani oyanıp, tazarıp, oğan mwrındıq bolğandar da mol sauaptıñ astında qaları anıq. Degenmen, «mwsılman dininiñ amandığın» jırlağan jırlardı jırlaytın kez äli kelmegen be dep qorqamın.

Jaqında «Qaratu ölkesiniñ dini jır termeleri» degen kitaptı QMDB dini saraptau jäne taldau bölimine jiberip edim, oñ qortındısın bermedi.

Hatta: «…Adam (a.s) qissasın bayandağanda «perişteler men hürlerdiñ, bäri qaşıp jiıldı, qaytıp şıdap jüremiz, adamnıñ boğı swyıldı, sıdıramen sabadı, segiz peyiş üyiñdi» dese, basqa jerinde «Adam ata künähar, ämirimdi kütpegen beyişti bılğap jürmesin, dalağa alıp şıq» degen «segiz saray peyişten, sabaumenen şığardı» degen joldarğa kümän keltirip, jäne basqa da mısaldar keltire kele, «ahli sünnanıñ senimine qarama qayşı» degen şeşim şığarıptı.

Qazirgi dinniñ resmi basşılarınıñ tüsinigine say kelui üşin Maylıqojanıñ özi tirilip kelip jırın tüzemese, bwl bizdiñ qwziretimizdegi şarua emes. Mwnıñ özi Maylıqojanı «partiyağa qabıldağannan» da  beter qiın şarua bolıp twrma qaydam?! Jalpı nazımnıñ şartı mätindi  körkem sözben, tıñdarmanına layıqtap jetkizgeni edi ğoy. Orıs otarlığı işkeriley enip, halqı şoqınuğa bet bwrğanda, din islamdı nasihattap, payğambarlar hikayasın nazımdap, kündiz demey, tün demey  auıl-auıldı aralap halıqtıñ sanasına selkeu tüsirmegen aqınnıñ eñbegin bağalauda bügingi wrpağı ne oylaydı tüsinbeymin.

-Ökinişti eken. Degenmen, el arası keñ ğoy Maylıqoja mwrasın  jinauğa kimder atsalıstı?

-Tüymeliev Ibırahım Spandiyarwlımen tanıstığım jemisti boldı. Kezinde Spandiyar Tüymeliqojawlınıñ əkesi Jüsipqoja baba sol öñirdiñ Datqası, keyin bolısı bolğan Appazqojanıñ jeke hatşısı bolğan eken. Maylı aqın osında qonaqqa kelgende şığarmaların qağaz betine tüsirip alıp otırğan.Osı kezdegi tikeley mwrageri Ibırahımnan biraz dünie sol qoljazbadan alındı. Öz uaqtında Əsilhan Ospanwlı da Maylıqoja tuındıların osı qoljazbadan alğan.

1945 jılı düniege kelgen Ismayılov Zwpar zeynetkerlikke şıqqanğa deyin Sarıağaş audanı Jibek Jolı auıldıq okrugınıñ
Jaña Twrmıs eldi mekeninde M.Ğabdullin o.m direktorı bolğan.Şığarmaşılıqpen aynalısadı. Ol kisiden biraz dünieler aldım.
Maylıqoja babanıñ şığarmaların jinauda jərdem bergen wrpaqtarın ayta ketu kerek.

Sarıağaş qalasınıñ twrğını Aqberdiev Bökeyhan Əriphanwlı, Səlimbeev Qojatoğay auıldıq okrugınıñ imamı Kayfiddin Datqaqojawlı,  Mamıbekov. Qaldarqoja Aytqojawlı, şımkenttik Tastanbekov Atahan degen azamattarğa alğısım şeksiz. Eşimov Abduahihat Əbdirahmanwlı – (Sarıağaş audanı Intımaq auıl okrugı Maylıqoja orta mektebiniñ direktorı) Slamov Nwrlan Dəuletbaywlı (M.Ğabdullin o.m. qazirgi direktorı) – Maylıqoja mwrasına adal azamattar dep tanimın.

Atın bölip aytatın tağı ağam bar. Ol Sattarwlı Seyit-Omar şejireşi aqsaqal. Äri Maylıqoja, Mädeliqoja, Jüsipbek Şayqıslamwlınıñ mwraların  jinauşı,  töte jazuınan kirillge audaruşı. Sarıağaşqa barğanda qolımnan jetektep jürip, qojalar mwrasına qanığuıma sebepker bolğan azamattıñ eñbegi erekşe.

Äñgimeni jıraulardı dayındaytın mektepten bastadıq qoy. Büginde änşi-jırşılarımızdı dayarlaudıñ  jolı qanday?

– Jırşı-termeşi degenimiz kim? Onıñ öner jolındağı talpınısı qazirgi standarttı mektepten bastaladı.  Birinşi  kalastan toğızınşı klasqa deyin, toğızınşı sınıptan keyin kolledj bar. Tört jıldıq kolledjden soñ tağı tört jıl bakalavr bar. Eki jıl magistrlik pen doktoranturanı  aytpayın. Osı jıldarı aldımen Maylıqojanı tügel bilui kerek. Odan bölek, Alpamıs batırdan bastap, Er Şorağa deyin dastandardıñ  jeti-segizin jatqa aytuı tiis. Sonda ğana jırşı atanadı. Ärine oñay emes. Birde  ekinşi kurstıñ studenti keldi, közi qızarıp wyqısı qanbağanı körinip twr. Ne boldı dep swrasam, «tünimen jır jattadım, qızığına tüsip kettim» deydi.

Emtihan tapsırarında jırdı bastap endi qıza bastağanda, mısalı üşin  Er Şoranıñ Qalmaqpen soğısqan jerin ayt dep bir üzemiz, endi kösilip  kele jatqanda keyipkerdiñ elge kelip äkesimen kezdeskenin aytqızamız. Mine,  osıdan tosılmay, jırımen tögilip ötse onda jırşı-jırau bolğanı. Bwl  jolğa jüregine jırdıñ nwrı qwyılğan jan ğana tüsedi. Ekiniñ birine berilmegen qasiet.

-Resmi dinimiz bılay dese,  «tünimen köz ilmey jır jattağannıñ» jırın tıñdaytındar bar ma? Qazir kerek adam oqıp ta, toqıp ta alatın aqparat zamanı ğoy.

-Bar, nege bolmasın. Bügin özimiz de tañdı tañğa asırıp jır jırlap jürmiz. El işi keñ ğoy. Qızılordağa baramız, kiiz  üydi  tigip tastap, jırşını ortağa alıp selt etpesten jır tıñdaydı. Mañğıstauğa baramız, bizderdi keldi dep qwraq wşqan jandar. Jambılıma barayın bir qoyın soyıp,  wyıqtamay änşiniñ  auzına qarap otırğan jwrt tağı bar. Jaqında ğana Şımkenten keldim. Onda da eki kün boyına tek qana Maylıqojanı jırladım. Bwl qazaqı qanımızben tüzilgen dästür. Boyında bir tamşı qazaqı qanı bar adam jırmen susındap twrmasa, jırauın qoldap «äp, bärekeldi» dep arqası qozıp otırmasa ne boladı?!

Jıraulardıñ ärbir sözi, ärbir jolı qazaqı qalpımızğa qaytaru üşin,  qazaqtığımızdı wqtıru üşin jazılğan. Osınday ülken jolda dästürli orındauşılar qaydan şarşadım desin. Bizdiñ qızmetimiz de qazaqtıñ qazınasınıñ  şaşauın şığarmayıq degen müddemen astasıp jatır.

Aygül UAYSOVA

Sonday-aq, oqıñız

Mergenniñ on besi jäne Saqıpjamal

Mergen atanıñ kelini 76 jastağı Külän Seyilova: Qazirgi künde birge tuğandardıñ arasında bauırmaldıq azayıp baradı. …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan