Basqı bet / Bilgen Şayır aytadı / Şortanbaydıñ öler aldında qatın-bala, el-jwrtına arızdasıp aytqanı

Şortanbaydıñ öler aldında qatın-bala, el-jwrtına arızdasıp aytqanı

Şortanbay aqınnıñ 200 jıldığına

Minedi ğadil patşa altın taqqa,

Iman bermey qalmaydı  köñili aqqa.

Şortanbay özi tiri zamanında

Sapar şegip barıp qayttı Semey jaqqa.

 

Qwdaydıñ, oylap twrsam, qaharı qattı,

Tirlikte pendeniñ janı tätti.

Bir küni keş bolıp ketip el taba almay,

Dalağa meyman bolıp qonıp jattı.

 

Jatqanda eki kisi tüsime endi,

Qasıma tüsi suıq  kisi keldi.

Kisiniñ sipatınan qorıqqannan:

«Jahanda men körmegen kimsiñ?-dedim.

 

«Ölgende imansız qwl jolda qalğan,

Men – Ğazrayıl, pendeniñ janın alğan.

Şükir qıl iman aytıp, Şortanbayım,

Qwdaydan jetti bwyrıq, keldi sağan».

 

Ekenin perişteler köñilim bildi,

Demalğızbay keudeme kelip mindi.

Qolında kürsizi bar, tüsi suıq,

Janıma bir şıbınday qısım qıldı.

 

Keltirdim sonda twrıp swbwhan Alla,

Men bildim jürmesimdi  bwl jahanda.

Könbeske, Qwdayıma şaram bar ma?

«Beruge bir kün  rwqsat ayal bar ma?»

 

Tüsime perişteler kire berdi,

Üstimnen sol sözbenen  türegeldi,

«Ajalıñ erteñ keşke boladı»,-dep,

Bir künge ayal berip jüre berdi.

 

Özimdi keltireyin söz basına,

Qattı qiın isim bar öz basımda.

Wyıqtap jatqan jerimnen oyatıp ap,

Tağı da bir söz ayttım joldasıma.

 

Amal joq, endi jürdik, kün-tün qatıp,

Jäkeme keteyin dep arız aytıp,

Jäkeme qatın-bala tapsırayın,

Kelgen be ölgen adam tiri qaytıp?

 

Ölimgne jaqın boldı meni ñbasım,

Bir Alla aqırette jarılqasın!

Jalğanna aqıretke köşpek  boldım,

Keşe gör, üş joldasım, joldas qaqın.

 

Tañ ata janğwttığa endi keldim,

Söyles dep, tısta twrıp habar berdim.

Kelgen soñ ajal jaqın amal bar ma,

Belgili jüyrigi edim tamam eldiñ.

 

Semeyden tört at aldım bes jüz teñge,

Toymaydı eki közim bwl jalğanğa.

Körmedim qatın-balam öz üyimde,

Men köştim bw dünieden bop armanda.

 

Üyimnen jäkem şıqtı tüske taman,

Aytıstım sälemnen soñ esen-aman,

Alladan ajal jaqın keldi bilemi,

Kelmedi söylesuge endi şamam.

 

«Jaralğan Jäkem ediñ asıl zat qıp,

Özgeden bir kisi ediñ aqılı artıq.

Alladan ajal jaqın, keldi bilem,

Keteyin endi sizge ğarızdasıp».

 

Sonda  meniñ söylerge esim ketti,

Bir jerge Jäkem barıp şatır tikti.

Jalğan şirkin, şınımen qaldıñ ba dep,

Qaradım közim salıp töñirekke.

 

Janğa qısım tayadı, jalğız janğa,

Toymadıñ eki közim bwl jalğanğa.

Körmedim qatın-balam, öz üyimdi,

Men köştim bwl dünieden endi armanda.

 

Meni körgen dünieden ğapıl qalma,

Bir tiın qazaq baydan qarız alma.

Ärkimnen qaladı eken dünie şirkin,

Ötiñiz täube qılıp az jalğanda.

 

Ämmä otırğan halayıqtar ayttı: «Bwl jauabıñız barşası ölim mısalı boldı. Bizderge bir nasihat aytıñız»,-dedi. Sonda aytqanı:

 

Adamnıñ jalğan düniesi,

Dünie – joldas qiması.

Dünieni joldas demeñder,

Köp bolar onıñ künäsi.

Ölgeniñşe toyu joq,

Tüñilmey  ırza bolu joq,

Jalğannıñ artı jaqın dep,

Jegenin qazaq qoyu joq.

Sälem aytıp keteyin

Ağayın men tuğanğa,

Bala menen qatınğa.

Nasihat şaşıp keteyin

Azğana sözdi artıma.

Ne ğariptik deseñiz,

Bügin meniñ basımda:

Jetim bolıp wl qaldı,

Jesir qatın twl qaldı.

Al köşirip qasıña

Arqanıñ dämi – jegenim,

Qazaqtıñ sözi degenim.

Jüyrik bolsa  minsem dep,

Swlu bolsa süysem dep,

Künnen-künge sändendim.

Arqadan qıldım jaylaudı,

Ärkimnen aldım baylaudı.

Qiyamet küni bolğnada

Qanday jerde mekenim,

Men ğariptiñ saylaulı?

 

Ämmä aldına şay qoydı, şaydıñ jarımın işe almay, şınıayaqtı jerge qoydı da, mına sözdi ayttı:

Qalıqtağan swñqar em,

Qanatım sındı wşa almay,

Qiyadan quğa tüse almay.

Näpsim, qarar taptıñ ba,

Düniege toymaytın,

Bir şını şäy işe almay,

Jalğannan dämim tausıldı,

Jarılqa, Qwday, artımdı!

Haqqa täube qıla almay,

Mekke jüzin köre almay,

Qu näpsimdi tiya almay,

Kämirhe qıldım jasımdı!

Eki sözdiñ basına

Keltireyin özimdi,

Tıñdañız, jwrtım, sözimdi.

Tıya almadım jırımdı,

Köre almadım elimdi,

Qiyamet kün kez qılğay

Qwday meniñ  pirimdi.

Biler para jemeñder,

Jalğandı joldas demeñder,

Aqıret qamın izdeñder,

Janğa betti kezbeñder.

Kisi haqın almañdar,

Auzıña haram salmañdar,

Dünie jiıp ötken joq

Bizden bwrınğı payğambar.

Sözin aytıp ülkender:

Qwdaydan qapı ketpeñder.

Äliñ kelse Mekke bar,

Artıq däulet bitkender!

Starşın, bolıs bolam dep,

Isırap qılıp maldı tökpeñder!

Tayanıp endi ölimge,

Altı taban köriñe,

Satıp alğan künäniñ

Keşui bolmas küninde,

Wl, atanı sıylañdar.

Endigi tuğan balalar,

Atañnıñ sözin bwzbañdar!

Sälem ayttım bäriñe,

Qızmet etip jüriñder

Bası bütin käriñe.

Wyalarsıñ Qwdaydan,

Ölgennen soñ qoymaydı

Tiridegi haliñe.

Ülkender sağan aytayın:

Mal basına barmañdar,

Aqıret qamın qarmañdar,

Dünieniñ boğı üşin,

Sirä, täptä azbañdar!

Tentek bolma balağa,

Bezer bolma kelinge.

Qadiriñ keter eliñe,

Qarauıl qoy söziñe.

Qanşa närse eredi

Ölgennen soñ öziñe.

Qaray almay jürersiñ

Tañda mahşar künnide

Bir Qwdaydıñ jüzine.

Atanıñ tiloin wlı almas,

Ananıñ tilin qızı almas,

Ayta berip qayteyin,

Öliniñ tilin tiri almas.

Jaqınnan şıqqan jaqsını

Ağayın jwrtı köre almas.

Zamanaqır belgisi –

Birge tuğan bauıırıñ

Tatu da bolıp jüre almas.

Dwğay sälem aytayın

Täşken menen Bwharğa,

Mwsılmannıñ balası

Qor bolmasın dwşpanğa.

Aqıret küni dozaq joq

Bir Qwdaydan qorıqqanğa.

Qızmet etpey men öttim

Ata birlän anama.

Qarnaqtağı sälem ayt

Üş qaytara babama.

 

***

Babama qol bermedim,

Mekke jüzin körmedim,

Qayğılı bolıp baramın

Jalğanda jegen parama.

Jäne sälem aytayın

Bauırlas tuğan inimie.

Dünie degen osı ğoy,

Jalğız mağan erdi me?

Ne dep jauap beremiz

Qiyamettiñ küninde?

Jwrt tamaşa boluşı edi

Jalğız auız sözime,

Dünie ıstıq körindi

Qwrğır meniñ közime.

Jalğanğa tipti toymadım,

Ölmeyin dep oyladım,

Dünieniñ boğı osı dep

Ölgenimşe şaynadım.

Täube qılmay jasımda,

Qanşa päle boladı

Qiyamet kün basımda?

Qasıqtap jiğan köp malım

Qaldı meniñ artımda.

Ölim degen qiın ba?

Jwrttı jegen  Şortanbay

Tört qarıs böz bwyırmay,

Qaldı meniñ artımda.

 

***

Dwğay sälem aytayın

Besatanıñ wlına!

Dünie, malı ermedi

Ölgen erdiñ soñına.

Jalğan jaqsı körindi

Men bayğwstıñ sorıma.

Opası joq swm dünie

Ottan ıstıq bolar ma,

Qaldı ma kördiñ astında?

Qarındas ermes qasıña,

Tiride körgen ağayın,

Dwğa qılıp jüriñder

Ölgennen soñ basıma.

***

Dwğay sälem aytayın

Karson menen Kerneyge!

Bay menen jarlı-kedeyge.

Qazaqtan alğan qarızım

Köldeneñ twrdı kömeyge.

Aqın, şeşen kösem dep

Aylaspañdar mendeyge!

 

Dwğay sälem aytayın

Tobıqtıda Qwnanbay!

Kimniñ tağı qaladı

Ölgennen soñ sualmay?

Osı däulet barında

Talap qılsın Mekkeni

Aqıretten qwr qalmay

Azğana qorğan bolıp öt

Ağayın men tuğanğa.

Jalğanda jiğan närseniñ

Paydası joq qu janğa.

 

Dwğay sälem aytayın

Köppay menen Nwrlanğa!

Haramdı mal demesin,

Zäbir bolar imanğa.

Qazaqtan para almasın,

Wmıtpay jürsin Allasın.

Qwdaydan qapı qalmasın

Ölgendi menen barlasın.

 

Dwğay sälem aytıñız

Şorman wlı Mwsağa!

Däuletiniñ barında –

Qorqınıştı jer aldında,

Täubesiz ötip ketpesin

Bes kündik jalğan qızıqqa

 

Dwğay sälem aytayın

Quandıqta Qoñırğa!

Quanbasın köñilge,

Mal degen hayuan doñızğa.

Tura kelgen ajalğa

Däulet ara bolar ma?

Aqırette köz salsın

Baratwğın orınğa.

Bilsin Alla jarlığın,

Aldında ölim barlığın,

 

Qwday dostı Mwhammet,

Onıñ da alğan jalğızın.

Körgenimşe kün qanşa,

Mwhammet ötti, Mwstafa

Düniege toymağan,

Ölgeninşe şaynağan,

Endi de boldım bek qapa.

Dwğay sälem aytıñız

Qatın menen balağa

Tapsırdım endi jalğızdı

Rasul Alla qwdağa.

Dünieniñ boğı üşin

Mendey bolıp qañğırıp

Köp şıqpasın dalağa.

Qastıq qılmasın jaqınğa,

Qayırlı bolsın halqına,

Ne ğariptik dese de

Endi tüsti basıma,

Jetim qaldı-au jasında!

 

Dwğay sälem aytayın

Jesir qalğan qatınğa,

Toqtasın söz ben aqılğa.

Ie bolsın artına,

Qayğınıñ isin salmasın

Jalğızınıñ basına

Qalmasın közdiñ jasına.

Ah, dariğa, jalğan-ay,

Jalğannıñ endi qalğanı-ay,

Şortanbaydı alğanı-ay,

Qayğını basqa salğanı-ay,

Ne şara bar, qwdaydıñ

Äzelde jazğan pärmeni-ay!

Tağı da sälem aytayın

Qalıñ jatqan Sarımğa,

Bay menen jarlı köp jedim,

Qwdaydıñ bergen bağında.

Ölimniñ jaqın ekenin

Bile almap edim aldımda.

Şükir de qılmay qayteyin,

Ajal kelse twrmaydı

Patşalar da tağında.

Täube dep qılmay qapı ettim,

Ölerimniñ şağında.

Qwdaydıñ isi bwzıq pa,

Äuelde meniñ ğwmırım

Qwdirettiñ jazğan sızıqta.

Wl atadan ayrılğan,

Ärkim de bizdey qayğırğan.

Qalğan düniede payda joq,

Jarılqa, Qwday aldımnan!

 

Ämme otırğan halayıq: «Endigi zamannıñ adamdarı qanday bolar, bizderge bir jauap aytıñız»,— deydi. Sonda aytqanı:

Bir nasihat aytayın,

Tıñda mwnı, balalar!

Esitkender wmıtpa,

Qaysıñda seniñ sana bar?

Jaqsıñ attan jığılsa,

Jamanıñ twrıp tabalar.

Endigi sorlı beyşara

Qorıqqanğa barıp panalar.

Qariya qaldı aqıldan,

Qastıq şıqtı jaqınnan.

Endigi küniñ kem bolğan,

Täube qılmay qapı öttiñ

Äuelgi bwrın jasıñnan.

Bay kedeydi körmeydi,

Kedey bayğa ermeydi,

Qızmetin bir kün qılmasa

Maylı sorpa bermeydi —

Äne baydıñ qayırı!

Bwrınğı ötken adamnıñ

Mine, keldi tayırı.

Jalğanda qılğan isiniñ

Aldıñnan şığar ğayıbı.

Baydı qwday atqanı —

Jabağı, jünin satqanı.

Kedeyiñ qaytıp kün körer

Jaz jataqta jatqanı.

Jazday arıq qazadı,

Küzdey pişen şabadı.

Onı-mwnı jiğanın

Şığın dep tilmaş aladı.

Jalğız siırı bar bolsa,

Soğımına soyadı.

Qağazdatıp bwzauın

Noğayına qoyadı.

Kedeyge salıp şığındı

Negizi baydıñ toyadı.

Qılımsığan qatını

Qızıl köylek kiedi,

Öziniñ bayın mensinbey,

Köringendi süyedi.

Osı minez bolğan soñ,

Dozaqqa pende küyedi.

Endigi bayğa mal bitse,

Elubası, onbası.

Şaydan basqa ası joq.

Jaqınnan basqa qası joq,

Endiginiñ mırzası,

***

Şortekeñ üş kün swrap mwrsat aldı,

Üyine Jaqsı Jäkeñ keşke bardı.

Boy tüzep, susın işip bolğannan soñ

Jäkeñe jaydı aytıp, swraq saldı:

-Jauır taudı qıstağan,

Nwradan äli şıqpağan,

Qarağandı özekte

Mwratqa barıp ıqtağan

Asan Bwğı dosım edi,

Köñilimdi jıqpağan.

At jibertip aldırtşı,

Jan twrğanda şıqpağan.

Älqissa, Jäkeñ sonda at jiberip, tündelete jetken Asan Bwğı ertemen sälem bere kirgen.

Ämmä otırğan halayıqtar ayttı: «mına Asan qojağa ğarız aytıñız»,-dedi. Endi aytqanı:

Söz aytayın Asanğa,

Düniege maqtanba!

YApırmau, nege maqtandıñ,

Däuletiñ suday tasqanğa?

Dünieqordıñ mayası

Jaqın deydi şaytanğa.

Jetpiske keldi bwl jasıñ

Dünie boldı joldasıñ,

Ändijandıq sart ediñ,

Qay jeriñnen qojasıñ?

Qaratauda tuıldıñ

Pälenşe degen mırzasıñ,

Sarıarqağa kelgen soñ

Tört ayaqtı jorğasıñ.

Jädigöy jauğış atanıp

Osınşa jiğan mülikten

Ne köredi qu basıñ?

Talabıñ bar jalğanda

Älide bolsa aspaqqa,

Dünieniñ boğı üşin

Künde tüsip aptapqa.

Men rabbıñ dep swrağanda,

Wyalarsıñ lahatta, – degende, Asan Bwğı: «Şorteke, ajal Alladan, endi sözdiñ jönin ayt»,-degen. Sonda Şortekeñ:

Oynap tübiñ sart dedim,

Meni atadıñ qızılbas.

Ekeumiz östip qarjassaq,

Ekeumizdi pir twtqan

El qalayşa bwzılmas.

Jädigöy jauğış bolmañız,

Aqıret qamın oylañız.

Jasıñ jetti jetpiske,

Iman ber dep swrañız.

Bwl aytqanım – aqılım,

Atalas tuğan jaqınım,

Qiyamet kün kez bolsa,

Paydası bolmas qapıñnıñ, – degende, irkilmey-aq Asan Bwğı:

Qızıl sözdi Şortanbay,

Şındıqtı östip aytsañşı,

Süyekti qorlap daq salmay,- degen soñ ekeui qwşaqtasıp körisipti, Şortekeñ soñğı ösieti Asan Bwğı da jazıp otırğan.

 

Ağarttı qwday basıñdı —

Ölşep bergen jasıñdı.

Uay, uay, meniñ basım-ay,

Kele kör, Jäke, qasıma-ay.

Amalım neşik qwdayğa

Jügirmek bolğan jasım-ay!

Qolıñnan susın bere almay.

Ölgenin äke köre almay,

Dwğay sälem aytıñız

Jetim bir qalğan jas wlğa-ay!

Körgenimşe kün qayda-ay!

Bwl sözimdi aytıñız

Menen qalğan balağa.

Bw dünieniñ boğı üşin

Qañğırmasın dalağa.

Tiride közim toymaydı

Täñiriniñ bergeni – qarağa.

Jalğan degen osı ğoy,

Mağan da erip bara ma?

 

Bilsin bir sünnet, parızdı,

Qazaqtan aldım qarızdı.

Ölerime tayanıp,

Jwrtıma ayttım arızdı.

Üş qaytara sälem de

Ağayın menen tuğanğa

Dünie şirkin ermedi,

Beynetpen jiğan qu janğa.

Endi esen bol, elderim!

Qwsımdı salğan kölderim!

Zamandas, qwrbı, teñderim!

Ğibrat menen alıñdar

Ölgenimdi körgeniñ

Ölim üşin jarattı

Äuelinde adamdı,

Qalayşa dep bilmeymiz,

Mına dünie jalğandı

Üş türli qılıp şığardım.

Artta qalğan zamanğa

Qiyametqayım tayandı.

Qayırsızdıñ köp malı

Jılan men şayan-dı.

Ölmestiñ köbi qarañğı,

Köp mıltıqtı köp käpir,

Malıñdı etpes bayandı.

Aştan ölip otbasıñ,

Ört şalar dep sayañdı.

Bir küngidey bolmaydı,

Mıñ kün tiri jürgenim

Mınau meniñ ölgenim,

Qasıqtap jiğan dünieden

Käne, payda körgenim?

Ölui bolmay qalmaydı

Tuğannan soñ pendeniñ.

Jalğandağı tauıq ek,

Jem jeudiñ ebin tauıp ek.

Qartaudan Arqağa

Sarısudı jağalap,

Din islam jolı üşin,

Adaldan berer dämi üşin

Babalarım auıp edi.

Bozbalağa sauıq em,

Sauığım ketip, kül söndi,

Jwrttan asqan kösemdi,

Almay ma qwday şeşendi?

Ölerine kelgende

Jan mwndar endi seskendi.

Eskendir ötken dünieden

Jiırma toğız jasında,

Perzent qalmay artında

Şariğatqa sıymaydı

Eki tilek tilegen,

Ğarip pende basına,

Ğarip pen naşar süyengen,

On segiz mıñ ğalamğa

Patşa bolğan Süleymen,

Olar da ötken dünieden.

Oylap twrsam jalğannan

Bwrınğılar ne körgen?!

Mwhammed ötken Mwstafa,

Kim bolmağan biqapa.

Ölimniñ isi kez keldi.

Alpısqa engen bwl şaqta.

Qay pendeler wjmaqta,

Qay pendeler tozaqta.

Bü dünieden payda joq,

Ölgeniñşe din saqta.

Kelse balam basıma,

Hatım qalsın artıma.

Jetimtikke köndirdi

Jwdırıqtay jasında.

Kimder ölmey twradı.

Bw dünieniñ jüzinde.

Mwhammed te könipti

Jetimdikke jasında.

Jalğızıma sälem de,

Alladan bwyrıq jetken soñ,

Asqar tauı qwladı,

Ağar bwlaq sualdı.

Jetim-jesir süyetin

Ağayın-tuğan joğaldı.

Ey, pendeler, mühminder,

Men ne degen esermin

Dünieden qaşpağan,

Qorqınış qılıp Qwdaydan

Qarızdı oylap saspağan.

Düniede köp mülikti

Ibrahim ädhäm tastağan.

Tiride qorıqpay osınday

Künä izdedim şoşınbay

Keudemdi dert qamadı,

Amalda ketip baradı.

Esendikte bol, Jäke,

Qiyamettik dosım-ay!

Jäne sizge tapsırdım

Bala menen qatındı.

Jalğanda dosım, siz ediñ,

Ayay körme aqıldı!

Qoyar ma eken Qwdayım,

Qiyamet küni qasıma-ay,

Jügirmek bolğan jasım-ay!

Är jwmada jüre kör

Dwğa qılıp basıma-ay!

Ölgende meniñ jalğızım

Jılap keler qasıma-ay!

Söylesetin kün qayda

Ölgende kördiñ astında,

Toba qılıp qoyayın

Qwdayğa sözim ğasima.

Tayandıñ endi ölerge,

Kün qanşa dür körerge.

Dwğay sälem elderge

Eldegi jaqsı bilerge.

Jaqsıdan dwğa jeter me,

Öldi dep bizdi bilgen jwrt

Dwğada qılsın erlerge.

Jasımnan qıldım mastıqtı

Janıma qıldım qastıqtı.

Jan jarğa tayandı,

Qoya kör, Jäke, jastıqtı.

Alpıs üşten asırmay

Ölim bir kelip asıqtı,

Aralap kelip tüsuşi em,

Altay menen Qarpıqtı.

Iñğayı jaman aurudıñ,

Jamannan köñilim qorıqtı.

Artta qalğan jalğızğa.

 

***

Bir qasiret jolıqtı.

Men öttim armanda,

Köre almadım artımda

Ağayın men tuğandı.

Jantäsilimge tayandı,

Ayta kör, Jäke, imandı?!

Bir täñirge ayan-dı,

On eki qwyrıq, qırıq şalğı

Qiyada swñqar tarandı.

Dostığıñdı qastıq der,

Oylamay eski zamandı.

Pirlerden ketip keremet,

Patşadan ketip ädilet,

Zamanaqır tayandı.

Tayanbay endi neğıp twr.

Alayın dep qay küni

Amanat malday bağıp twr.

Bir pändege wl bermey,

Bireuin malğa zar qıp twr.

Jönsiz oqtay qañğıp twr.

Jan şirkin-aq berik eken,

Üzilip ketpey ne ğıp twr?!

***

Qwdayğa maqwl isiñ joq:

Bireudikin izdediñ.

Öziñdikin közdediñ

Küşiñ jetken adamdı

Mwnşa nege tizdediñ?

Wrlıq penen zorlıqtan

Ümitiñdi üzbediñ.

Almağan neme qoymadıñ,

Eş närsege toymadıñ.

Auzı qarıs alaştıñ

Aytqanına bolmadıñ.

Bolmağannıñ belgisi:

Bwlğaqtap ediñ asauday

Boyına jandı teñgermey

Basıña bir tas tiip twr.

Ne qılayın dünieni,

Bi qalmadı şüydeli.

Şwnaq bidiñ twsında

Ağaş attı tizgindep,

Şananı mindik küymeli.

Aqılıñdı alıp twr.

Saumalı bar bieli,

Köş-qonıñdı bileydi,

Qomıda sıyğan tüyeli.

Biz aytqanday ne qaldı

Qay ğaqıl bar jüyeli?

Äzelde jazğan is bolsa

Nesine mwnıñ küyedi.

***

Küyip bir küymey nemene,

Qwr qızadı delebe.

Saqtasın jalğız qayğıdan,

Köppenen körgen — selebe.

Halqı menen balanı

Bir alğan soñ auzına

«Almaydı» degen nemene!?

Wzın aqqan Sarısu,

Ağa ber jayılıp qwyıla,

Aydamay twrıp soldatqa,

Zar qılmay twrıp jaldı atqa,

Jüyrik penen jorğañdı

Öziñ bir minip jebele.

Jalañaş bolıp jauğa şap,

Ajaldan bwrın öler me?

Noqtalı basqa bir elim,

Ölmey de adam jüre me?

Qatın-bala qamı üşin

Qarsı şapta, mıltıq qwş

Qwr jabır qap jüdeme.

Alamın dep talpındı,

Jaudanda zorlıq körilgen

Öltirip erler alqındı.

Mıñ-mıñ jılqı aydağan,

Sarı qazı şaynağan,

Qımızın suday sapırğan,

Onı işken soñ mas bolıp

Ayudayın aqırğan.

Babalar wran şaqırğan

Qimasaq ta aldırdıq,

Adıra qalğan Arqanı.

***

Arqanıñ jazı beyiş-ti,

Jılqınıñ eti jemis-ti.

Jağalasqan dwşpannan

Körersiñ, qazaq,  keyisti.

Qwranda jazğan til bar ma,

Kwnnen künge tarıltıp,

Jür-jürlep alar jüristi,

Zamanaqır kezinde

Wl sıylamas atasın.

Aram sidik bolğan soñ,

Atası bermes batasın.

Qazı, bolıs qoyıptı

Nekesiz tuğan şatasın.

Özi qılğan ökinbes,

Küninde sodan tartarsıñ,

Abaqtığa jatarsıñ.

Qız sıylamas enesin,

Arttım dep egesip.

Salıstırar denesin

Pısıqsığan nemesi.

Köziñid ioyıp baradı,

Künde tesip töbesin.

Aqsaqaldan äl ketti,

Bolmasa Täñirim demesin.

Azamatar, äleumet,

Mwnıñ da nesin sögesi?!

Jas sıylamas ağasın

Alıp jırttı-au jağasın!

Bir-birine köpsinip,

Quat qılar balasın.

Şıday almay ızağa,

Käpirden izder panasın.

«Qoy» dep aytsa til almas,

Aqsaqaldan wyalmas,

Jügiriser qalağa.

Qaltası tolıp jalağa,

Qandırıp iin käpirdiñ

Alıp şığar dalağa.

Dwşpanıñ kim dep swralsa,

Alıp keler auılına –

Öziniñ tuğan bauırına.

Kelgen soñ kimdi ayasın,

Jığıp salar dürege,

Qızıqqan soñ parağa.

Köşip keter  jeriñ joq,

Jau aybınar eliñ joq.

Söytip qalmay neğıldıñ,

Bizdiñ qazaq bälege.

Qapa bolıp twrarsıñ,

Tüsersiñ  künde sanağa.

Edildi alıp, eldi aldı,

Endi almağan neñ qaldı?

Qoranı sanap maldı aldı,

Qazaqqa qamqor handı aldı.

Keteyin deseñ jeriñ tar,

ketpeyin deseñ käpir bar.

Sandalğannıñ belgisi –

Berket ketti isiñnen.

Wldan qızıq körmessiñ,

Qorlıqpen ösken jasınan.

Wlım, qızım dep kettiñ,

ayırıldıñ qwda dosıñnan.

Tileuiñdi endi bermeydi,

Köziñniñ jası imeydi.

azamattar, jigitter,

Ayğır aytıp soysañ da,

Äuelgi zaman kelmeydi.

***

Zamanaqır kezinde
Qojası joq qwl azar,
Qonısı joq bay azar.
Azğanınıñ belgisi –
Baydıñ tilin jarlı almas,
Hannıñ tilin qara almas,
Öliniñ tilin tiri almas,
Özderi ğaqıl bile almas.
Eki ülken egesip,
Qoşqarday basın teñesip,
Sol jerde zaman oñalmas.

Oñalar zaman der edim, –

Jauğa aldırdıñ äuel bas.

İs asqındı bolmastan,

Meyir, şapqat kem bolıp,

Şın söz ketti sırlastan,

Oyın ketti qwrdastan,

Jastar ümit üzipti

Jwrt tosınğan joldastan.

Zamanaqır kezinde

Qoyında qatın jatpadı,

Wrsa tilin tatpadı.

Künäsi asqan bwl pende

Qwdaydan äste qorıqpadı.

Şeşesine bolısıp

Wlı şoqpar saptadı.

Aljığan käri qaqpas dep,

Kelini twstan boqtadı.

Qatınım qolı toñar dep,

Qar jauğanda üy jaqtıñ.

Balam adam bolsın dep,

Wyqıdan bezip mal baqtıñ.

Asıraymın dep  balanı,

Jelip bir torıp aulaqtı,

Balañ halal bolmasa,

Azamattar, jigitter,

Paydası joq şıraqtıñ.

Haram tuğan balanıñ

Betinde janğan otı bar,

Belgisi bar dozaqtıñ.

***

Zar zamannıñ sözi osı,

Tıñdasın mwnı qwlağıñ.

Abılay hannıñ twsında

Sotqar edi bwl orıs,

Arbasın artıp oñ qılğan,

Otın satıp pwl qılğan,

Esil menen Nwranıñ

Eki jağın jol qılğan.

Ertistiñ bası qara döñ,

Eñkeye bitken qara adır.

Arqa degen qwba jon,

Ayaday bitken köl eken.

Artıñ kerdeñ estirgen

Arqanıñ tarlau şöbi eken,

Jigitti kerdeñ ösirgen

At penen maldıñ demi eken.

Wrlıq qılıp mal jidıñ,

Ötirik söylep jan jidıñ,

Oylap twrsam, jigitter,

Ne qılsa Qwday ep eken!

 

 

 

Sonday-aq, oqıñız

«Jaqsı asıñdı jat jesin»

Artında wşan-teñiz söz qaldırğan Maylıqoja Swltanqojawlınıñ soñğı kezde tabılğan Äz Töleniñ wrpağı Momınbek datqanıñ bäybişesine arnağan …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan