باسقى بەت / عالىمنىڭ حاتى / مۇحامەدجان – قارامولدا اتىلدى ما؟
قازباي قۇدايبەرگەنوۆ، قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، قالتاي مۇحمەدجانوۆ كىتاپحاناسىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى

مۇحامەدجان – قارامولدا اتىلدى ما؟

قازاقتىڭ «تەكتىدەن تەكتى تۋا­دى، تەك­تىلىك تۇقىم قۋادى» – دەگەن ماقالى بەكەر ايتىلماعان. ونى بيىل ءتىرى بولعاندا 90 جاسقا تولاتىن قازاقتىڭ قالتايى (قاليوللا) مۇ­حامەدجانوۆتىڭ بابالارىنىڭ ءومىر جولى ارقىلى دالەلدەۋگە بولادى. قالتايدىڭ ءتورتىنشى اتاسى قىز بەن جىگىت ايتىسىنىڭ جۇمباق ارالاس كەلەتىن كونە ءتۇرىنىڭ نەگىزىن قالاعان كۇدەرىقوجا كوشەكۇلى (1820-1858 جج.). ونىڭ ۇلبيكە جانكەلدىقىزىمەن جۇمباق ارالاس كەلەتىن ايتىسى حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىن بەينەلەگەن تۋىندىسى رەتىندە، اكادەميك ۆ.رادلوۆتىڭ ايگىلى كىتابى بويىنشا نەمىس تىلىنە گامبۋرگتە اۋدارىلعان. قالتايدىڭ اكەسى مۇحامەدجان نۇرەكەۇلى (كۇدەرىدەن ناربوتا، ودان نۇرەكە) جاستايىنان وتە العىر زەرەك قۇيما قۇلاق بولىپ وسكەن. الدىمەن، نۇرەكە اكەسىنەن ساۋات اشىپ، سەگىز جاسىندا سىر بويىندا تاپال احۋن دەگەن اتپەن بەلگىلى نۇرمۇحاممەدتىڭ جولداماسىمەن، بۇحارانىڭ ايگىلى مير-اراب كوكىلتاش مەدرەسەسىنە ءتۇسىپ، ونى تامامداپ، سوپىلىق دارەجەسىمەن سىر بويىنا ورالادى. مۇحامەدجاننىڭ قارامولدا اتانۋى ۇلكەن ۇلى ءابي­بۋللا اعانىڭ پىكىرىنشە قۇراندى، پايعامبارىمىزدىڭ حاديستەرىن جاتقا ايتاتىن، قۇران اياتتارىنىڭ كىتاپتىڭ قاي بەتىندە نەشىنشى قاتارىندا ەكەنىن دە ەسىنە ساقتايتىن قاري مولدا دەگەننەن بولۋى كەرەك. ال، س.شاۋحامانوۆتىڭ ويىنشا «قارا» ءسوزىنىڭ ەسكى تۇرىكشە بەرەتىن «ۇلى» دەگەن ماعىناسىنا بايلانىستى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، بۇل ەكى پىكىردىڭ ەكەۋى دە جانساق ەمەس. كەرىسىنشە مۇحامەدجان اتامىزدىڭ بەينەسىن ءار­لەپ، ورنەكتەپ ۇلىقتاي تۇسەتىندەي.
مير-اراب كوكىلتاش مەدرەسەسىن ءبىتىر­گەن­نەن كەيىن، مۇحامەدجان-قارامولدا كىشى ءجۇز، جەتىرۋ، بارلىباي تابىنداردىڭ بالالارىن وقىتىپ، يماندىلىققا، ادام­گەرشىلىككە تاربيەلەپ، ۇلكەن قۇرمەتكە يە بولادى. بۇل جەردەن قونىس اۋدارۋىنا 1916 جىلى قازاق جاستارىنان پاتشا اسكەر قاتارىنا جىگىت الۋعا بايلانىس­تى ەل ىشىندەگى دۇربەلەڭنىڭ باستالۋىنان، ەكىنشى جاعىنان ورتانشى اعاسى ماقسۇتتىڭ دۇنيەدەن وزۋى سەبەپ بولعان. ماقسۇتتىڭ مۇردەسى اكەسى نۇرەكە جاتقان جالاعاش اۋدانىنىڭ «ارقاش» دەگەن قورىمىنا قويىلادى. ماقسۇت اعاسىنىڭ قايتىس بولۋى ءۇش جۇزگە اتى شىققان ايگىلى وقىمىستى، عۇلاما عالىم ۇستازى نۇرمۇحاممەدتىڭ (تاپال احۋن) دۇنيەدەن وزۋىنا سايكەس كەلەدى. مۇحامەدجاننىڭ جانىن كۇيزەلتكەن ەكى قازانىڭ اراسى ءۇش اق كۇن. ءدال سول كەزدە ونىڭ قالامىنان «ءبىرى جانىم، ءبىرى يمانىم» دەگەن زار مەن مۇڭعا تولى ءوزىن دە وزگەلەردى دە شۇكىرلىك ەتۋگە شاقىرعان جوقتاۋ جىرى تۋادى. بۇل ولەڭدى ومىردەن وزىپ كەتكەن كەنەحان قاناعاتوۆپەن اكەم قۇدايبەرگەننىڭ ەرىكسىز توگىلگەن كوز جاستارى ساقالدارىن جۋىپ، ەگىلە ايتىپ وتىراتىندارىن ەستىدىم دە. بىراق قارامولدانىڭ اقتالماعان كەزى بولعاندىقتان، ولار ونىڭ ءماتىنىن دە، ىرعاعىن دا وزدەرىمەن ماڭگى جايعا الىپ كەتتى. وكىنىشتى-اق!
مۇحامەدجان اراب، پارسى، شاعاتاي، وزبەك، تۇركىمەن، قىرعىز، ورىس ءتىل­دەرىن مەڭگەرگەن ءدىندار عۇلاما عا­لىم، سوندىقتان، نۇرمۇحاممەد (تاپال احۋن) ءوزىنىڭ ۇزدىك شاكىرتى رەتىندە مۇحا­مەدجانعا ۇلكەن سەنىم ارتىپ، ونى كەلەشەك ۇرپاقتى يسلام قاعيدالارى نەگىزىندە تاربيەلەۋگە باعىت بەرىپ وتىرعان. دەمەك، مۇحامەدجان دا ونىڭ ۇستازى تاپال احۋن دا كەڭەستىك يدەو­لوگيا­نىڭ تۇپتەپ كەلگەندە، قۇردىمعا كە­تىپ، يسلامنىڭ الەمدىك ىلىمگە اينالاتىنىن سەزگەن اۋقىمى كەڭ عۇلامالار. دىنگە تىكەلەي قارسى باعىتتالعان بۇل يدەولوگيانىڭ تەگەۋرىنى قاتتى بول­عانمەن، مۇحامەدجان ءوزىنىڭ ۇستازدىق قىزمەتىن توقتاتپاعان. ول 1926-1929 جىلدارى جاڭاقورعانداعى ايقوجا يشانعا سالدىرعان «اقتاس» مەشىتىنىڭ باس يمامى بولادى. بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ءاليحان بايمەنوۆتىڭ اكەسى مۇحامەديا، اقىندار ا.توقماعانبەتوۆ، ق.بايماعانبەتوۆ، ت.داۋىتباەۆ، جىراۋ ر.مازحودجاەۆ سياقتى تاريحي تۇلعالار «اقتاس» مەشىتىندە قارامولدادان ءدارىس العان. 90 جىلدىعىن تويلاعالى وتىرعان قازاقتىڭ قالتايى دا وسى جەردە دۇنيەگە كەلگەن. بىراق، قالتاي اعا ءوز قولىمەن جاز­عان ءومىربايانىندا تۋعان جەرىن تە­رەڭ­­وزەك اۋدانىنىڭ شىركەيلى اۋىلى (بۇرىڭعى قىزىلجالاۋ ۇجىمشارى) دەپ كورسەتەدى. ونىڭ سەبەبىن كەيىنىرەك ايتامىز.
مۇحامەدجان اتاسى اقىن كۇدەرىقوجا كوشەكۇلىنىڭ اقىندىق قاسيەتىن تۇگەلدەي قابىلداعان تۇلعا. ونى سىر سۇلەيلەرىنىڭ ءبىرى كەتە ءجۇسىپ ەشنيازۇلى:
مۇحامەدجان شىڭ اۋلەت،
تاقىسىز تازا اق ايدىن.
ولەڭدى جازعان ءمىن كورىپ،
ارۋاققا كەتكەن سىيىنىپ.
الىندە بىلمەي كوبىسى،
جەل سوزبەن باھاس ويلاعان،
الماسقا شاپقان ادامداي.
قالار ەد بەلدەن قيىلىپ – دەپ جوعارى باعالاعان. مۇحامەدجان نۇرەكەۇلىنىڭ بىزگە جەتكەن ولەڭدەرىن وسى جولداردىڭ اۆتورى «تاقىسسىز تازا اق ايدىن» دەگەن تاقىرىپپەن رەسپۋبليكالىق ادەبي-مادەني، قوعامدىق-ساياسي، اقپاراتتىق-تانىمدىق «سىرداريا» الماناعىندا جاريالاعاندى (№2 (8) 2010 ج. 76-90ب. سوندىقتان، وعان كوپ توقتالماي، مۇ­ح­­امەدجان نۇرەكەۇلىنىڭ جازىقسىز رەپرەسسياعا قالاي ۇشىراعانىن، ونىڭ رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-10, 58-11 باپتارىمەن اتىلۋ جازاسىنا كەسىلگەندىگىن، بۇل ۇكىمنەن كەيىنگى قارامولدا اكەمىزدىڭ ومىرىنە بايلانىستى كەيبىر پايىمداۋلار مەن بول­جامداردىڭ بولعاندىعىنا وقۋشى نازارىن اۋدارۋ. ونىڭ ۇستىنە، «وتە قۇپيا» دەگەن گريفپەن رەپرەسسياعا ۇشى­راعانداردىڭ تەرگەۋ امالدارى مەن جاۋاپ قۇجاتتارى بۇرىنعى مەم­لەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ (كگب) ارحيۆىنەن وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە بەرىلىپ، ول قۇجاتتارمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك تۋدى.
ناتيجەسىندە، مۇحامەدجان نۇرەكەەۆتىڭ №616 ىسىمەن تانىستىم. بۇندا 1937 جىلدىڭ 25 تامىزىنان 22 قازانعا دەيىنگى تەرگەۋ سۇراقتارى مەن قولدان ۇيىمداستىرىلعان جازالانۋشىلاردىڭ جاۋاپتارى تىگىلگەن.
ءسال شەگىنىس. مەنىڭ اكەم قۇدايبەرگەن مۇحامەدجان اتامىزدان بىرنەشە جاس كىشى. كەڭەس ۇكىمەتى ورناپ، ونى كەدەيلەردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن، ولارعا تەڭدىك پەن باقىت اكەلەتىن قوعام رەتىندە ناسيحاتتالىپ، سوعان ساي كوممۋنيستىك يدەولوگيا قالىپتاستىرىلعانى تاريحي شىندىق. اكەم ءدىني ساۋاتىنا قوسىمشا قازىرگى وقۋ-جازۋدى ۇيرەنىپ، كەزىندە ءارتۇرلى قىزمەتتەر اتقارعان. ال، قارامولدا اتا­مىز شىڭدىعىندا كەڭەس ۇكىمەتىنە، ونىڭ ساياساتىنا تۇبەگەيلى قارسى بولعان. اكەم: – تۇندەلەتىپ مۇحامەدجان اعاما باعى­تىڭىزدى قويىڭىز دەپ ءۇشىنشى رەت بارعانىمدا، وسى ۇكىمەتىڭ ءتۇبى قۇردىمعا كەتپەسە، مۇرنىمدى كەسىپ بەرەمىن، بۇل ماسەلە بويىنشا ەكىنشى كەلمە، – دەپ ۇر­سىپ قايتارعاندى دەپ ايتىپ وتىراتىن. وسى ۋاقىتتا مۇحامەدجان اقىننىڭ «زا­مان-اي» دەگەن ساياسي تاقىرىپتاعى ولەڭى شىعادى.
اكەم ونىڭ مازمۇنىن تۇگەل ءتۇسىنىپ، جاتقا بىلگەنمەن، بىزگە ايتپاي كەتتى. سەبەبى، ول كەزدە مۇحامەدجان اتامىز ءالى اقتالماعان بولاتىن. وسى ءبىر ۇزاق تولعاۋدىڭ ماتىنىنەن بىزگە جەتكەنى تومەندەگى جولدار عانا.
قىران بۇركىت تاۋ بوكتەرىن باۋىرلاپ،
تۋرا ۇشارعا قانات-قۇيرىق اۋىرلاپ.
تەگى جابى، توقپاق جالدى تورى ايعىر،
ارعىماقتى بارا جاتىر ساۋىرلاپ.
كورگەنسىزدەر كولبەڭدەگەن زامان-اي!
كوپ ۇيىردە بار ەدى ءبىر قىسىراق،
كەتتى وعان جامان ساۋرىك ۇشىراپ.
كورگەنسىزدەر كولبەڭدەگەن زامان-اي!
وسى ءبىر شاعىن ۇزىندىدەن: «تەگى جا­بى توقپاق جالدى»، «جامان ساۋرىك»، «كورگەنسىزدەر كولبەڭدەگەن» سياقتى ءسوز تىركەستەرىنەن مۇحامەدجان اقىننىڭ كەڭەستىك بيلىككە دەگەن بۇكپەسىز ايتىلعان ساياسي قارسىلىعىن بايقاۋعا بولادى. مۇحامەدجان اتامىزدىڭ تۇت­قىندالۋىنا سەبەپ بولعان دا وسى ولەڭ. قارساقپايدا تۇراتىن نايماننىڭ ماتاي رۋىنان شىققان نۇرجان قاجى عۇلاما، ەمشى، بولىس بولعان كىسى. مۇحامەدجان اتامىزدان ون جاس ءۇل­كەندىگىنە قاراماستان، وعان قول بەرىپ ءپىر تۇتقان. ساياسي كوزقاراستارى دا ءبىر بولعان. 1937 جىلى نۇرجان قاجى مەن ونىڭ ۇلى عايناددين قاماۋعا الىنادى. تەرگەۋ مەن ءتىنتۋ بارىسىندا تۇگەل جىرتىپ ۇلگىرمەگەن مۇحامەدجاننىڭ «زامان-اي» اتتى تولعاۋىنان جوعارىدا اتالعان ءۇزىندى عاينادديننىڭ قالتاسىنان شىعادى. ءار ءتۇرلى ادىستەر مەن قىسپاققا الىپ، تەرگەۋ بارىسىندا بۇل ولەڭنىڭ اۆتورى سىر بويىنداعى مۇحامەدجان نۇرەكەەۆ ەكەنىن انىقتايدى. 1937 جىلى 23 ساۋىردە قاراعاندى وبلىسى نكۆد-نىڭ قارساقپاي اۋدانىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تەرەڭوزەك اۋدانىنىڭ قىزىل جالاۋ ۇجىمشارىنىڭ ءاسىر قىستاۋىندا وتىرعان مۇحامەدجاندى تۇتقىندايدى. سول كەزدە تولتىرىلعان انكەتادا كورسەتىلگەندەي، الەۋمەتتىك جاعدايى: شارۋا، مولدا بولعان، مەشىت ۇستاعان، 10 ءىرى قارا مالى بولعان. وتباسى: ايەلى شاريپا 38 جاستا. زارۋحا 48 جاستا (ونى دا ايەلى دەپ كورسەتكەن شىندىعىندا ول قايتىس بولعان ماقسۇت اعاسىنىڭ جەسىرى) ۇلدارى: ءابيبۋللا 11 جاستا، قالتاي 10 جاستا، قىزى رىسبيكە 7 جاستا، ۇلى يبراگيم 4 جاستا، قىزى رىسكۇل 1 جاستا ەكەن. ءسويتىپ، شاريپا مەن زارۋحا انالارىمىز-قوس جەسىر شەتتەي بالا-شاعالارىمەن اڭىراپ قالا بەرەدى. مۇحامەدجان اتامىزدىڭ ۇلكەن ۇلى ءابيبوللا «مەن قالاي اقىن بولدىم» دەگەن ولەڭىندە:
اكەمىز ولەڭ ءسوزدىڭ تارلانى ەدى،
بىزدەردى ءبىر جەتكىزۋ ارمانى ەدى.
جىلىڭدا وتىز جەتى وپات بولىپ،
ارتىندا ءۇش جەتىمەك قالعان ەدى، – دەپ تەبىرەنسە، «وزىمە ءام وزگەلەرگە» دەگەن ولەڭىندە:
جىعىلىپ ون جاسىڭدا بايتەرەگىن،
ءومىردىڭ بولدىن تالاي قىسپاعىڭدا.
جازىقسىز جاۋ اتانىپ كەتتى-اۋ اكەم،
ءاسىردىڭ اتى -شۋلى قىستاعىندا.
وپات جىل وتىز جەتى قاندى-قاساپ،
سەبەپكەر زامان با الدە، ستالين با؟
اتتىرىپ ارىستارىن قاراڭ قازاق،
«قۋانتتى» قاراۋلارمەن ءىشتارىندا.
حالىقپىز شاش ال دەسە باس الاتىن،
سۇرقيا ساياساتتىڭ ىقپالىندا.
(جان اكەم جارىقتىقتىڭ جايى بولعاي،
ءجانناتي جاۋاداننىڭ» ۇشپاعىندا) –دەپ كۇڭىرەنىپتى.
(سىرداريا. الماناح. №4 (10) 2010 ج. 46,48,49 بەتتەر).
1937 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ 18-دە، ياعني، ءتورت ايدان كەيىن مۇحامەدجان اتامىزدى بيتتەعۇلوۆ نۇرجان قاجى مەن قارساقپايدان نكۆد-نىڭ قىزىلوردا بولىمشەسىنە ايدايدى. ال، نۇرجان قا­جىنىڭ بالاسى عاينادديننىڭ تاعدىرى بەلگىسىز. بىزدىنشە ەكى دوس-مۇحامەدجان مەن نۇرجان بارلىق كىنانى ءوز مويىندارىنا الىپ، ونى قۇتقارعان سىڭايلى.
نكۆد-ءنىڭ قارساقپاي بولىمشەسىنىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ سەرجانتى مۋسين 5 مامىر 1937 جىلعى تەرگەۋىندە كەڭەس ۇكىمەتىن قۇلاتۋ ءجونىن­دەگى كونتررەۆوليۋتسيالىق جازباشا ويىمدى بيتتەعۇلوۆ نۇرجانعا جىبەردىم دەگىزىپ مۇحامەدجان اتامىزدى مويىنداتادى. بۇنداعى «جازباشا ويىم» دەپ وتىرعانى جوعارىدا كەلتىرگەن «زامان-اي» تولعاۋىنان تەرگەۋشىگە جەتكەن ءۇزىندى. ءسويتىپ، مۇحامەدجان مەن نۇرجان سىندى قوس عۇلامانىڭ تاعدىرىن سەرجانت شەنىندەگى توپاس جاندايشاپ مۋسين شەشكەن. تەرگەۋ امالدارىنىڭ ءبارى دە ورىس تىلىندە جۇرگىزىلىپ، ءار بەتكە قول قويدىرتىپ، بۇلاردى جاقسى بىلەتىن ءوز اعايىندارىن كۋالىككە تارتىپ وتىرعان. كىنالاۋ ولاردان قىسىممەن الىنعان جاۋاپقا نەگىزدەلىپ، ونىڭ دۇرىس-بۇرىستىعى قوسىمشا مالىمەتتەرمەن دالەلدەنبەگەن، اۋدارماشىنىڭ قىزمەتى پايدالانىلماعان. كەيبىر ارحيۆ قۇجات­تارىندا كەزدەسەتىن دالەلدەرگە قارا­عاندا، جوعارىدا كىنالى دەپ تابىلعان تۇلعالاردىڭ تۋىستارىنىڭ ىشىنەن تەر­گەۋشىلەرگە قىزمەت ەتكەندەر دە بولعان. ۋاقىت قىسپاعىنا شىداماي، زا­ماننىڭ كەلەشەگىن باعدارلاي الماعان، ءسويتىپ تالاي جازىقسىز جانداردىڭ وبالىنا قالعان بەيشارا پەندەلەر قانعا بويالعان ارلارى مەن اللانىڭ الدىندا جاۋاپ بەرەرىن قاپەرلەرىنەن شىعارسا كەرەك.
زامانىمىزدىڭ ۇلى سۋرەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى ءابىش كەكىلبايۇلىنىڭ «ساڭلاق» دەگەن اتپەن شىققان («اتامۇرا» 2004 ج.) قالتاي مۇحامەدجانوۆ تۋرالى ەستەلىكتەر كىتابىنىڭ العى ءسوز ورنىنا جازعان «ەرەكشە قۇبىلىس، ەرەن تۇلعا» اتتى ماقالاسىنان مىنا جولداردى وقىپ كورەيىك:
– 60 جىلدارداعى ادەبي جيىنداردىڭ بىرىندە جەر ايدالىپ كەلگەن اقساقال اقىن قالاعاڭنىڭ اكەسى مۇحامەدجان ءپىراداردىڭ اباقتىدا ءبىر تۇنەپ ۇلگىرمەي جاتىپ، وزگەلەرگە ورىن بوساتۋ ءۇشىن سوتسىز، تەرگەۋسىز اتىلىپ كەتكەنىن ءوز كوزىمەن كورگەنىن جىلاپ تۇرىپ ەستىرتىپ: «قايداسىڭ قالتايجان؟! بۇدان حابارىڭ بار ما ەدى؟!» – دەپ سۇراعاندا، انشەيىندە ازىلكەش جازۋشى سوستيا قاراپ: «ەستىپ تۇرمىن. بىلەمىن اعا» دەپ ساڭك ەتە قالىپ ەدى. قالاعانىڭ ساڭك ەتكەن داۋىسىن 1962 جىلى جازىپ بىتىرگەن «مەنىڭ دەرتىم» دراماسى ايتقىزعان بولاتىن. جيىرما بەس جىلدان كەيىن، 1988 جىلى قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ «مەنىڭ دەرتىم» دراماسى «ءبىز پەرىشتە ەمەسپىز» دەگەن اتپەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى ساحناسىندا سانا تسەنزۋراسى توسقاۋىلىن بۇزىپ جارىپ زور تابىسپەن قويىلدى.
ءابىش كەكىلبايۇلىنىڭ «ايدالىپ كەلگەن اقساقال اقىن» دەپ وتىرعانى توعىزاقوۆ قاسىم سارسەنۇلى (1910-1984 جج.) ءبىلىم جولىن قوستاناي پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنان باستاعان ول لەنينگرادتىڭ ا.ە.گەرتسەن اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە، ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن ءبىرىنشى رەت (16 اقپان 1933 جىلدان 20 مامىر 1933 جىلعا دەيىن) تۇتقىندالىپ، پپ وگپۋ-دىڭ شەشىمىمەن قىلمىسى دالەلدەنبەگەندىكتەن بوساتىلادى. ەكىنشى رەت الماتىدا سول موتيۆپەن تاعى دا تۇتقىندالىپ (04.12.1933-07.03.1934 جىل ارالىعىندا), العاشقىداي مەرزىمدە ءتورت ايدا بوستاندىققا شىعادى. كوپ ۇزاماي، 1934 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ اۋدارماشىلار ءبولىمىن باسقارادى. قاسىم توعىزاقوۆتىڭ اتالعان ەكى رەت ءىستى بولىپ تۇتقىندالۋىنىڭ ۋا­قىتى مۇحامەدجان اتامىزدىڭ تۇرمەدە وتىرعان ۋاقىتىمەن سايكەس كەلمەيدى. قاسىم توعىزاقوۆ ءۇشىنشى رەت رسفسر-ءدىڭ قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-10, 58-11 باپتارىمەن ايىپتالىپ، ۇزاق مەرزىمدىك جازامەن سوتتالادى. تۇرمەدە 1941 جىلدان باستاپ 15 جىل وتىرىپ، 10.10.1956 جىلى قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوتىنىڭ تەرگەۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن قىلمىستىق ارەكەتىنىڭ دالەلدەنبەۋىنە بايلانىستى اقتالادى. سوندا جوعارىدا ءابىش كەكىلبايۇلىنىڭ توعىزاقوۆ قاسىم ءسار­سەنۇلىنىڭ قالتاي اعاعا اكەسى جايلى ايتقانى ونىڭ ءۇشىنشى رەت سوتتالۋ ۋاقىتىنا سايكەس كەلەتىندەي. دەمەك، 1937 جىلى مۇحامەدجان نۇرەكەۇلىنىڭ اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ، ۇكىمنىڭ ورىندالعانى جايلى قولىمىزداعى بار قۇجاتتاردىڭ شىندىعى ءدۇدامال ويلارعا جەتەلەيدى. ونىڭ ۇستىنە، مۇحامەدجان اتامىزعا ايىپتاۋ بابى ق.توعىزاقوۆقا تاڭىلعان 58-10, 58-11 باپتارىمەن سايكەس كەلەدى.
1937 جىلدىڭ 21 قازان ايىنداعى كىشى لەيتەنانت تسىگانوۆ قول قويعان جەتى پاراقتان تۇراتىن ورىسشا جازىلعان حاتتامادا مۇحامەدجان اكەمىز ءوزىنىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتتىق توپتى كە­ڭەس ۇكىمەتىنە قارسى ۇيىمداستىرعانى، ءسويتىپ، كەڭەس ۇكىمەتىن قۇلاتۋعا ارەكەت جاساعانى، ۇيىمداستىرۋشىلىق ىستەرىن مويىنداعانى تۋرالى قۇجات نەگىزىندە، ونىڭ ءىسى سوتقا جىبەرىلەدى. سونىمەن، تەرگەۋ امالدارى اياقتالادى. ال، ءتورت كۇننەن كەيىنگى 29.10.1937 جىلعى ايىپتاۋ قورتىندىسىندا مۇحامەدجان نۇرەكەەۆ كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتتىق قوزعالىستى باسقارعان يشان اپپاكوۆ ءالياۋاديننىڭ تاپسىرماسىمەن، ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىندا كاپيتاليستىك قۇرىلىسقا نەگىزدەلگەن تاۋەلسىز مۇ­سىلمان مەملەكەتىن قۇرۋعا ارەكەت جاسادى دەگەن قوسىمشا ايىپ تاعىلادى. ءسويتىپ، ونىڭ «قىلمىستىق» ءىسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق نكۆد-ءنىڭ سوڭعى شەشىمىن شىعاراتىن «ۇشتىكتىڭ» قاراۋىنا جىبەرىلەدى. ءبىزدىڭ قولىمىزدا 1 قاراشا 1937 جىلى قابىلدانعان № 616/703 قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ 8-ءشى ءبولىمىنىڭ لەيتەنانتى كورەنەۆ قول قويعان قاۋلىنىڭ مۇحامەدجان ءنۇ­رەكەەۆتى ەڭ جوعارعى جازا-اتۋعا بۇيىر­عانى، جەكە زاتتارىن كامپەسكەلەۋ تۋرالى شەشىمى جانە ونىڭ مۇلتىكسىز ورىن­دالعانى تۋرالى قۇجات بار.
تاعدىردىڭ ءار الۋان تالقىسىمەن اباقتىعا وتىرعانداردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى قازىرگى اقپاراتتىق دۇنيەنىڭ مۇمكىندىكتەرىنەن كەم بولماعاندىعى بەلگىلى. مۇحامەدجاننىڭ ءولىم جازاسىنا كەسىلگەندەگى سوڭعى كۇنىن ۇلكەن ۇلى ءابيبوللا اعا تۋعان قۇداسى ەسپەنبەتوۆ شاھاپتىڭ اتۋعا كەسىلگەندەردىڭ كامەراسىندا بولعان كوجا باھرامنان جەتكەن مىنا دەرەگىن كەلتىرەدى: – سول تۇندە مۇحامەدجان ەكى باس نامازىن وقىپ، سوڭىنان ق.ا.ءياسساۋيدىڭ: «قولىم تۇتىپ جولعا سالعان ءانتالل-ءاھي» – دەگەن ءبايىتىن ولەڭمەن زارلاتىپ ايتادى. سورلى، نەگە جەتىسىپ ولەڭ ايتىپ وتىرسىڭ دەگەندەرگە: – «سورلى مەن ەمەس سەندەرسىڭدەر. تۇماق پارىز، ولمەك حاق. اللا ءوزى بەرگەن اماناتىن ءوزى الادى. بىزگە بۇيىرعان ءشاھيت ءولىمدى كەزىندە پايعامبارىمىز دا قۇدايدان سۇراپ الا الماعان. بىزگە اللا سونداي اجالدى ءناسىپ ەتىپ تۇر. مەن ناماز ۇستىندە بارشاڭىزدىڭ اتتا­رىڭىزدان اللادان كەشىرىم سۇراپ، يماندارىڭىزدى ءۇيىردىم. سوندىقتان، باستارىڭىزدى كوتەرىڭدەر! اح ءولىمدى كۇلىپ قارسى الايىق – دەپتى. اللانىڭ اق جولىنا بەكەم بەرىلگەن مۇحامەدجان – قارا مولدانىڭ اجال الدىنداعى قايتپاس وسى ءبىر قايسارلىعى دار الدىنا قۇرانىن وقۋمەن بارعان ساددام حۋسەيندى ەسكە تۇسىرەدى. ءبىز پاراقتاعان بۇرىن قۇپيا بولىپ كەلگەن قۇجاتتاردا «ۇشتىكتىڭ» اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن شەشىمى ورىندالعانى جازىلعان. بىراق، جوعارىدا اتاپ وتكەن قاسىم توعىزاقوۆ اعامىزدىڭ قالتاي اعاعا ايتقان كوپ الدىڭداعى ۋاجىنە سۇيەنسەك، ونى دالەلدەي تۇسەتىندەي كەيبىر پايىمداۋلار الدىمىزدى كەس-كەستەي بەرەدى. 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن، ول ورىندالعان جاعدايدا سوعىس جىلدارىندا تۇرمەدە وتىرعان قاسىم اعام مەن مۇحامەدجاننىڭ بىرگە وتىرۋى ۋاقىت جاعىنان العاندا، ۇلكەن سايكەسسىزدىك. قارا مولدانىڭ ۇلكەن ۇلى ءابيبوللا مەن كەنجە ۇلى يبراگيمنىڭ (قىرعىزبەك) ايتۋىنشا، قارا مولدا اعاسى اسەتكە جازعان حاتىندا ءوزىنىڭ «تروتسكيست»، تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ قۇيىرشىعى دەگەن جالامەن ۇستالىپ، تەڭىز ارالىندا جاتقانىن (ساحالين يا كۋريل) جاعدايىنىڭ جامان ەمەستىگىن حابارلاعان. بۇل مالىمەتتى اسەت اكەمىزگە كەلىنى شاريپاعا ولەر الدىندا تەك 1943 جىلى موينىما قارىز بولماسىن دەپ اعىنان جارىلا ايتقان (تولىعىراق. «اقمەشىت اقشامى» گازەتى، 05.05.2000 جىل). مۇحامەدجان اكەمىزدىڭ ءالى اقتالماعان كەزى بولعاندىقتان، كەيىنگى ۇرپاقتارىنا زالالى تيمەسىن دەپ بۇل شەرىن ولەر الدىندا عانا اقتارىپ سالعان. قازىرگى كوزى ءتىرى مۇحامەدجان اتامىزدىڭ كىشى ۇلى يبراگيمنىڭ (قىرعىزبەك) جۇبايى كالەن جەڭگەمىز ەنەسى ءشاريپانىڭ اسەت قايناعاسىنان العان مۇحامەدجاننىڭ حاتىن قورىققانىنان ءبىر جەرگە تىعىپ، تابا الماعانىن، جۇبايى قارا مولدانىڭ ءتىرى ەكەنىن ولە ولگەنشە ايتىپ كەتكەنىن ەگىلە ەسكە الادى.
تاعى ءبىر دەرەك. بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى، سىر ەلىنىڭ اتپال ازاماتى يساتاي ابدىكارىموۆ (1923-2001 جج.) اعامىزدىڭ ءابيبوللا اعاعا ايتقان مىنا ءبىر اڭگىمەسىنىڭ كۋاسى بولعانمىن. وندا يسەكەڭ اعا: – «وزگەنت» كەنشارىندا تۇراتىن ناعاشىلارىنىڭ ءبىرىنىڭ ۇيىندە ءتۇرى «قارا مولداعا» كەلەتىن ءبىر كىسىنىڭ پايدا بولعانىن، ەم-دوم جاسايتىنىن، كەيبىر بولجامدارىنىڭ كەلەتىنىن، بەتىندە بىلىنەر-بىلىنبەس شەشەك داعى بارلىعىن، اياعىن ءسال سىلتىپ باساتىنىڭ، ءسوز مانەرىنىڭ قالتايعا كەلەتىنىن، راديودان قالتايدىڭ اتى اتالسا، كۇرسىنىپ ۇندەمەي تىڭداپ وتىراتىنىن ايتقان بولاتىن. قالتاي اعانىڭ ءومىربايانىنا سۇيەنسەك، بۇل وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىنىڭ ورتا كەزەڭى. سەبەبى، ماسكەۋدىڭ لۋناچارسكي اتىنداعى گيتيس-ءتى ءبىتىرىپ، ونەر جولىنداعى قالاعاڭنىڭ قازاقستانعا ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتكە كەلىپ، ەلگە تانىلا باستالعان جىلدارى. يساتاي اعانىڭ ءسوزىن تاعى دا دالەلمەن دايەكتەي تۇسەتىن فاكتىنىڭ ءبىرى مۇحامەدجان اتامىزدىڭ 1926-1929 جىلدارى جا­ڭا­قورعانداعى ايقوجا يشانعا سال­دىرعان «اقتاس» مەشىتىنىڭ باس يمامى بولعاندىعى، قازاقتىڭ قالتايى اتان­عان، بيىل ءتىرى بولعاندا، 90-عا كەلەتىن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسىنىڭ وسى توپىراقتا دۇنيەگە كەلگەندىگى ويىمىزدى دالەلدەي تۇسەتىندەي. كەيبىر مۇراعات قۇجاتتارىنان كورگەنىمىزدەي، ءوز اعايىندارىنىڭ ساتقىندىعىن بىلگەن، سەزىنگەن مۇحامەدجان اعامىز كەزىندە يسلام ءدىنىنىڭ سىر ەلىندە وشاعى بولعان قاسيەتتى جاڭاقورعان توپىراعىن پانالاعاندا بولار دەگەن وي كەلەدى. قالتاي اعا ءوز قولىمەن جاز­عان ءومىرباياندارىندا تۋعان جەرىن جاڭا­قورعان دەپ كورسەتپەيدى. بۇل ءبىر جاعىنان، اكەسى مۇحامەدجان-قارا مولدانىڭ اقتالماعان كەزىندەگى سايا­سي ساقتىعى بولسا، ەكىنشى جاعىنان تاريحتىڭ تۋرالىعىنا دەگەن ۇلكەن سەنىمى بولسا كەرەك. كىندىگىنىڭ قانى تامعان جەر تۋرالى ەكى ۇشتى پىكىرلەردى سىر ەلىنىڭ ءتول تۋماسى الاشتىڭ ايبارلى ازاماتى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ دە ءوز قولىنان جازعان ءومىربايانىنان كەزدەستىرۋگە بولادى.
كەز كەلگەن ازاماتتىڭ جازىقسىز جازاعا ۇشىراعان ادال ارىنىڭ اقتالۋىنا كوپ ۋاقىت كەتەدى. سولاردىڭ ءبىرى تاعدىرى قيلى-قيلى زاماننىڭ تەزىنەن وتكەن اتامىز مۇحامەدجان-قارا مولدانىڭ رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-10, 58-11 باپتارى بويىنشا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ءىسى 1956 جىلى قايتا قارالدى. بۇل رەتتە مۇراعاتتا ساقتالعان تەرگەۋ امالدارىنىڭ قۇجاتتارىن زەردەلەپ، وبەكتيۆتى انىقتاما جازعان قىزىلوردا وبلىستىق مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك باسقار­ماسىنىڭ تەرگەۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى مايور جەتىباەۆتىڭ ەلەۋلى ەڭبەگى ەرەكشە اتاۋعا تۇرادى. مۇحامەدجان اتامىزدىڭ جەرلەس ىنىلەرى: ەرجانوۆ قۇدايبەرگەن، تورەحانوۆ سىيقىم، ءابدىمانوۆ الداش، ءجىنايتوۆ كامالادديندەردىڭ قارا مولدانىڭ جازىقسىز جاپا شەككەندىگىن دالەلدەگەندەرىنىڭ، ونىڭ اقتالۋىنا وڭ ىقپال ەتكەنىن ايتۋ كەرەك. ناتيجەسىندە قىزىلوردا وبلىستىق سوتى (توراعاسى س.ەلشىباەۆ) پرەزيديۋمىنىڭ 26 اقپان 1957 جىلعى شەشىمى بويىنشا ءىس-ارەكە­تىندەگى قىلمىستىڭ دالەلدەنبەۋىنە بايلانىستى قىسقارتىلعان. وسى قۇجات نەگى­زىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋراتۋراسىنىڭ 25.03.1996 جىلعى شەشىمىمەن مۇحامەدجان نۇرەكەەۆ تولىق اقتالعان.
ءيا، تۋعان حالقىنىڭ جاۋى رەتىندە جازىقسىز جازاعا تارتىلعان تالاي بوزداق­تاردىڭ تاعدىرى تاريح قويناۋىنا كەتىپ بارادى. قازاقتىڭ حالىق جازۋشىسى قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ اكەسى مۇحا­مەدجان اتامىزدىڭ تاعدىرى ارقىلى، كەلەشەك ۇرپاقتارىمىزعا وي تاستاساق، ماقا­لامىزدىڭ ماقساتىنا جەتكەنى دەپ بىلەمىز. حالىق جاۋىنىڭ ۇلدارى مەن قىزدارى اتانىپ، ومىردە تالاي قولدان جاسالىنعان قيىندىقتاردى، قىسپاقتاردى، كەمسىتۋشىلىكتەردى قايىسپاي كوتەرگەن الدىمىزداعى اعا بۋىن ۇرپاققا ايتار العىسىمىز شەكسىز. تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جاستارىمىزعا بۇل بەيبىت كۇننىڭ وڭاي كەلمەگەندىگىن ەسكە سالۋدى دا پارىزىمىز دەپ بىلەمىز.

قازباي قۇدايبەرگەنوۆ،
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، قالتاي مۇحمەدجانوۆ كىتاپحاناسىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى

قازاق گازەتتەرى سايتىنان الىندى

سونداي-اق، وقىڭىز

قوس عاسىردىڭ قازىناسى

زامان مەن زار قازاق ادەبيەتىنىڭ اسا كورنەكتى وكى­لى، ايگىلى جىر جۇيرىگى شورتانباي قانايۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىن ەل …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان