باسقى بەت / سىر-سۇحبات / مەرگەننىڭ ون بەسى جانە ساقىپجامال

مەرگەننىڭ ون بەسى جانە ساقىپجامال

مەرگەن اتانىڭ كەلىنى 76 جاستاعى كۇلان سەيىلوۆا: قازىرگى كۇندە بىرگە تۋعانداردىڭ اراسىندا باۋىرمالدىق ازايىپ بارادى. وسىلارعا وي سالايىن دەپ، اشارشىلىق كەزىندە اتالارىمنىڭ بالالار ۇيىنەن 15 بالانى اسىراپ الىپ، ساقىپجامالداي اپامدى ەكى بالاسىمەن باۋىرىنا باسقانى جايىندا ايتىپ بەرەيىن.

-مەن كەلىن بولىپ تۇسكەندە ەنەم ۇلبالا وسى جايدى ايتىپ وتىرۋشى ەدى. دەتدومنان 15 بالا اسىراپ العان  اتام ەرتەرەك دۇنيەدەن ءوتىپتى، ال اتامنىڭ اسىراپ العان بالالارى جەتپىسىنشى جىلدارى ەنەم دۇنيەدەن قايتقانعا دەيىن قاتىناسىپ تۇردى. ءالى دە ولاردان قالعان ۇرپاقتارىنىڭ حابارىن ەستىپ قالىپ جاتامىن.  قايدا جۇرسە دە، ايتەۋىر امان ءجۇرسىن.

وتىزىنشى جىلدارى  سىر بويىنان اعايىندى سادۋاقاس جانە مەرگەن نۇرىمبەتوۆتەر وتباسىمەن ورالعا اۋىپ بارعان ەكەن. ەنەمنىڭ ايتۋىنشا، كەلگەن بەتتە بوسقىنداردى جيناپ، تاسقالاعا قاماۋدا ۇستايدى. ونداعى ءۇش جۇزدەي ادامنىڭ  ءبىرازى اشتان ءولىپ، ساسي باستايدى. اقىرىندا  تىرىلەرىن قاماقتان شىعارىپ جىبەرەدى. وسى كەزدە جۇرۋگە جارايتىندارى تاشكەنتكە باراتىن  پوەزد تۋرالى ەستىپ، جول بويىنا قاراي  جوڭكىلەدى. سودان وتارباعا وتىرىپ بىرنەشە كۇن دەگەندە تاشكەنتكە جەتەدى. جول بويىندا، اتامنىڭ ءىنىسى الدىن الا حابارىن ەستىگەن بولۋ كەرەك، قارسى الادى. ەنەم: «سوڭعى قۇرتتى سورىپ  زورىققان، اشتىقتان تەڭسەلىپ تۇرعان بىزدەرگە شىراقجان قولىنداعى بوتەلكەدەن سۋ ۇرتتاتتى. «تويا ىشسەڭ ءولىپ قالاسىڭ، ازداپ الدەنىپ ال» دەپ ىدىسقا سوزعان قولىمىزدى قايىرىپ، ۇيىنە الىپ كەلدى.

ەكى-ءۇش كۇن الدەنىپ، كۇش جيناپ الدىق. ەرتە كوكتەمنەن ماقتاعا شىقتىق. جاسپىن عوي، قايراتىم بويىمدا تىنباي ەڭبەك ەتىپ، «وزات» اتاندىم. وعان ازىق، ءبوز بەرەدى. بىرتىندەپ قازانىمىز تولىپ، الدەندىك. ءسويتىپ جۇرگەندە  شىراقجان جۇگىرىپ كەلدى. «ءبىزدىڭ ەلدەن بوسىپ كەلگەن 15 بالانى باسقا جاقتىڭ دەتدومىنا اكەتكەلى جاتىر. سولاردى الىپ كەلسەم رەنجىمەيسىڭ با؟» دەدى. «نەشە بالا بولسا دا الىپ كەل، رەنجىمەيمىن» دەدىم. سودان توپىرلاتىپ ءبارىن ۇيگە الىپ كەلدى. بالاردى  «مەرگەنۇلى»  دەپ  اتىنا وتكىزىپ الدى. قوبىراعان قاعازدارىن رەتتەپ، ماعان تىعىپ قوي دەپ تاپسىردى.  بىرىندە  سورپا قايناتىپ، ەكىنشىسىنە كوجە ءپىسىرىپ، كۇنىنە ەكى قازان تاماق ىستەيمىن. بالالاردىڭ ەرەسەكتەرى قوزىپايا الىپ كەلەدى. ءۇپىر-ءشۇپىر بولىپ تىرلىگىمىز قايناپ كەتتى. شىراقجان ءبىر قىزمەتتە ەكەن، تابىسى بار. ءبىر كۇنى قىزمەتىنە  بارا جاتسا اعاشتىڭ كولەڭكەسىندە جىلاپ وتىرعان ەكى ءسابيى بار كەلىنشەكتى  كورەدى. جەتىمگە جانى اشىپ ءجون سۇراسا: «باراتىن جەرىم جوق، كوكە» دەپ كوزىنىڭ جاسىن بۇلايدى عوي.  جۇرە عوي، دەپ ونى دا ۇيگە الىپ كەلىپ، جاقىنداعاننان  «ۇلبالا،  مىنالاردى دا الىپ كەلدىم، رەنجىمەيسىڭ با؟» دەپپ داۋىستايدى. جۇرەگى كەڭ ەنەم قايدان  قارسىلىق ءبىلدىرسىن. ون سەگىزگە ەندى تولعان جاس كەلىنشەكتى جاتسىنباي، ەكى بالاسىنا  تاماق بەرىپ باۋىرىنا باسادى.  كەلىنشەكتىڭ دە جوق قۇجاتىن تۋرالاپ، اتىنا اۋدارىپ، زاڭىمەن رەتتەپ  قويادى. ءوز اتىن وزگەرتىپ، ساقىپجامال دەپ اتايدى. كۇز تۇسە، بالالاردىڭ الىمدىلارىن تاڭداپ، جەتەۋىن بىردەي وقۋعا بەرەدى. مۇعالىمدىكتىڭ وقۋىنا ساقىپجامالدى دا قوسادى. سودان ساقىپجامال وقۋىن ءبىتىرىپ، قولىنا قاعازىن العاننان كەيىن، بار بالاسىن شۇبىرتىپ  اتامىز ەلگە جينالادى.

كەلسە، وسپان دەگەن ءىنىسى اۋىلسوۆەت ەكەن. ول ءبىر قويىن باۋىزداپ، جاقىن ماڭداعى اققۇم، اقارىق، شاعان دەگەن جەردىڭ  جاسى ۇلكەن قارتتارىن شاقىرىپ قۇران وقىتىپ جىبەرەدى. ارتىنان جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ، مىنا بالالاردىڭ جاقىن-جەگجاتتارى تابىلار ما ەكەن دەپ اقىلداسىپتى.

سول جيىندا ساقىپجامال دا قازان-تاباققا ارالاسىپ ءجۇرىپتى. ۇيگە كىرسە دە شىقسا دا ءبىر كىسىنىڭ وزىنەن كوز الماي قاراپ وتىرعانىن بايقاپ ەنەمە ايتىپتى. –ە، ونى قۇداي اينالدىرسىن، قايتەسىڭ ەلەڭ قىلماي تىرلىگىڭدى  جاساي بەر دەيدى. ەل تارقاردا، «قوجەكە قىزىڭدى شاقىرشى» دەپ، الگى شال ءوتىنىش ايتادى. ساقىپجامالدان اكەڭدى بىلەسىڭ با دەپ سۇرايدى. ساقىپجامال: «بىلەمىن،  ىرىسماحان، تازداردىڭ قىزىمىن» دەيدى. سوندا شال ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ،  قالبالاقتاپ اتامىزدى قۇشاقتاپ: «قوجەكە، ارۋاعىڭنان اينالايىن، مەن مۇنى ءولىپ قالدى ما دەپ ءجۇر ەدىم» دەپ جىلاپ جىبەرىپتى. «قىزىمدى الىپ كەلگەن اياعىڭدى جالايىن، ءوزىڭ قويعان اتىن دا فاميلياسىن دا وزگەرتپەيمىن!» دەپتى. ىرىسماحان اققۇمدا تۇرادى ەكەن. بەس-التى كۇننەن كەيىن سالەم-ساۋقاتىن اكەلىپ، قىزىن  جيەندەرىمەن قوسىپ الىپ كەتەدى. ساقىپجامال اپامىز اققۇمدا كوپ جىل ۇستازدىق ەتتى. قىزدارىن دا وقىتتى. قازىر ولار وزىمدەي  كەمپىر، ءبىرى مۇعالىم، ەكىنشىسى اكۋشەرلىك وقىدى. ءبىرى -تاسبوگەتتە،  بىرى – قالانىڭ ىشىندە وتىر. ساقىپجامال اپامىز الاساپىران زاماندا تۋىستارىنان كوز جازىپ قالسا كەرەك. بويجەتپەي جاتىپ، بىرەۋدىڭ بوساعاسىن اتتاپ، قيانات كوردى ما كىم ءبىلسىن؟!

اتام 1952 جىلى قايتىس بولدى. 1964 جىلى ەنەم قاتتى اۋىردى. بالاسىن شاقىرىپ الىپ، «ءبىر اۋىرعاندا كەتىپ قالارمىن. ساحانجاندى  الىپ كەلشى، ەكى قىزدى دا قالدىرما» دەدى. ماعان پالاۋ ىستە دەپ ءوزى ەكى تاۋىقتى سويىپ بەردى. سودان قىزدارى  كەلىپ كوڭىلى جايلانعان سوڭ، اڭگىمەسىن باستادى.

-ساحانجان سەن رەنجىمەسەڭ،  مىنا ەكى قىزدىڭ الدىنداعى بورىشىمنان  قۇتىلىپ،  انا اۋىلعا ادال بارايىن. قۇدايعا ايان، موينىما قارىز بولماسىن،  اكەسىنىڭ اتىن دا،  بارىن دا ايتايىن» دەپ الدىمەن قىزداردىڭ شەشەسىنەن رۇقسات الادى. الدىن الا سۇراستىرعان بولۋى كەرەك، ەكى قىزدىڭ اكەسىنىڭ اتىن، تۇراتىن جەرىنە دەيىن كورسەتىپتى.  بىراق، قىزدار اكەلەرىمەن قاتىسپادى. ساقىپجامال اپامىز مۇعالىم بولىپ قىزمەت ەتتى، اندا-ساندا كەلىپ، كويلەك-كونشەك، ماتاسىن، قانت-كامپيتىن الىپ كەلىپ تۇراتىن. اجال عوي، ەنەمنەن بۇرىن دۇنيەدەن ءوتتى.  ەنەم: «بيجان دەگەن بالامىز عانا قاتتىلاۋ بولدى، سول عانا قاتىنامادى» دەپ وتىرۋشى ەدى. سول جولى ون بەس بالانىڭ ءبىرسىپىراسىنىڭ جەگجاتتارى تابىلىپ، يەلەرىن تاۋىپ كەتتى.

ال زاماننىڭ تۇزەلگەنى بەرتىندە عانا عوي. اتا-ەنەمىز كەتىپ، ءوز بالالارىمىزدى تاربيەلەپ،  تىرلىك ەتە بەردىك. بىراق ەسىگىم قۇلىپتالعان جوق.    بايقوڭىردا ۇلكەن قىزىم  تۇراتىن. رەسەيدەن تام بەرىپ جاتىر دەگەندى ەستىپ، بۇل دا قۇجاتتارىن جىبەرەدى عوي. باسقالارمەن ەرىپ، وزەرسك قالاسىنا دا بارادى. التىنشى سىنىپتا وقيتىن  قىزىنا قاراپ مەن وتىردىم. ءبىر باردى، ەكى باردى. تاعى ءبىر بارعانىندا قۇجات قابىلداپ جاتقان قىز، قىزىمنىڭ فاميلياسىنا قاراپ: «مەرگەنوۆ دەگەن دەپۋتات كىمىڭىز؟» دەپ سۇرايدى. توسىلماستان، اكەمنىڭ ءىنىسى، مەنىڭ اعام دەيدى قىزىم.ارجاعىن قازبالاپ سۇراماي، ءۇيدىڭ بار قۇجاتىن ءۇش  ساعاتتا دايارلاپ قولىنا ۇستاتادى.  شىنىمەن دە، سول جەردىڭ دەپۋتاتى مەرگەنوۆ قازاق ەكەن. جاقىن تانىسۋعا باتىلى بارمايدى. سول جەردەن العان ءۇيىن ساتىپ جىبەرىپ ۇيگە قايتادى.

ول دەپۋتات ون بەس مەرگەنوۆتىڭ ءبىر جۇرىنشاعى ما، الدە ارۋاقتار ريزا بولىپ، مەرگەن اتىمەن شاراپاتىن تيگىزدى ما، كىم ءبىلسىن؟!

دايىنداعان ايگۇل ۋايسوۆا

سونداي-اق، وقىڭىز

ءدىن ساۋلىعى، ءتىل تازالىعى، ءدىل بەرىكتىگى كەرەك

مۇرات اعا، بيىلعى جىل اتاۋلى وقيعالارعا تولى بولدى. الاشتىڭ 100 جىل­دىعىنا بايلانىستى ءىس-شارالار اراسىندا زاڭعار …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان