باسقى بەت / عيبادات / سايرامنىڭ اۋليەلى جەرلەرى

سايرامنىڭ اۋليەلى جەرلەرى

ورتاعاسىرلىق سايرام قالاسىنىڭ قالدىقتارى قازىرگى  وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى شىمكەنت قالاسىنان شىعىسقا قاراي 10 شاقىرىم جەردەگى وسى اتتاس اۋىلدىڭ اۋماعىندا  جاتىر. ەرتەدەگى دەرەك كوزدەرىندە سايرامنىڭ باسقا اتى – يسپيدجاب ءجيى كەزدەسەدى.

ماحمۋد قاشقاري 1047 جىلى قۇراستىرعان ءوزىنىڭ اتاقتى «تۇركى تىلدەرىنىڭ لۇعاتىندا» بىلاي دەپ جازادى: «سايرام – يسپيدجاب دەپ اتالاتىن اق قالانىڭ ء(ال-ءمادينات ءال-بايدا) اتاۋى. ونى سونداي-اق ساريام دەپ تە اتايدى».

سايرام – يسپيدجاب ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ءىرى قالالاردىڭ ءبىرى،  ول ءتۇرلى دىندەر: حريستياندىق، زورواسترلىق جانە مۇسىلماندىقتىڭ توعىسقان ورتالىعى بولدى. قالا مۇسىلماندىقتىڭ  تۇركى جەرىنە ەنە باستاعان كەزىندە وسى الەمدىك ءدىننىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن يسلامنىڭ تىرەگىنە اينالدى. قازىر دە سايرامنىڭ اۋليەلەرىنە مىڭداعان مۇسىلماندار كەلىپ، زيارات ەتىپ كەتۋدە.

ورتاعاسىرلىق قازاقستاننىڭ تاريحىنداعى كوپتەگەن ساياسي  وقيعالارىنا بايلانىستى سايرام اتالادى. يسپيدجاب ءبىر كەزدەرى تاراز، فاراب، شاۋعار، ساۋران قۇرامىندا بولعان فەودالدىق يەلىكتىڭ استاناسى  بولعان، ونىڭ ءتول اقشا شىعاراتىن تەڭگەحاناسى بولدى.

كەيىنگى ورتاعاسىرلار كەزەڭىندە سايرام قازاق حاندىعىنىڭ ءىرى ەكونوميكالىق، ساياسي جانە ءدىني ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. مىرزا مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ «تاريحي-راشيدي» اتتى ەڭبەگىندە «قاراتالدا قىستاپ شىققان قاسىم حانعا ەرتە كوكتەمدە قاتتابەكتەن  (سايرام اكىمى) جانە سايرام باسشىلارىنان وكىل كەلىپ، سايرامنىڭ كىلتىن سىيعا تارتتى… قاسىم حان ونى قابىلداپ  الدى. قاتتابەك وعان سايرامدى بەرىپ، قاسىم حانعا قىزمەتكە تۇردى» دەپ باياندالادى. تاۋكە حان بيلىك قۇرعان كەزدە سايرامنىڭ تۇبىندە ورنالاسقان  مارتوبەدە قازاق جۇزدەرىنىڭ وكىلدەرى كەڭەسكە جينالاتىن بولعان.

بايىرعى سايرام قالاسىنىڭ ورتالىعىندا جۇرگىزىلگەن كولەمى جاعىنان شاعىن زەرتتەۋلەر ءىح عاسىردان ەرتە داۋىرگە جاتاتىن زاتتىق بەلگىلەر تاپپادى. الايدا جازبا دەرەكتەردەگى مالىمەتتەرگە قاراعاندا قالانىڭ ءۇىى-ءۇىىى عع. بولعانىن كورسەتەتىن مالىمەتتەر بار. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جاقىن تۋىسقانى بولىپ كەلەتىن  «ناسابنامە» شەجىرەسىنىڭ اۆتورى سافي اد-دين ورىن قويلاقى وڭتۇستىك قازاقستاندى ءۇىىى عاسىرداعى مۇسىلمان اسكەرلەرىنىڭ جاۋلاپ الۋ تاريحىن باياندايدى. وندا يسلامعا دەيىنگى سايرامبى اراب اسكەرلەرىنىڭ قالاي جاۋلاپ العاندىعى كورسەتىلەدى: «سايرامدا  ءبىر پاتشا بار ەدى. اتى كوركوز ەدى، لاقابى ناحيبدار ەدى. سايرام ەلى 160 مىڭ ۇيلىك تارسا ەدى. 300 رۋستايىسى (ەلدى مەكەنى) بار ەدى. بارلىعى تارسا ەدى. ىسقاق باب ناحيبداردى يمانعا شاقىردى. ناحيبدار ايتتى: «70 اتامنان بەرى تارسامىن، مەنىڭ ءدىنىم –حاقدۇر. سەنىمەن سوعىسامىن»  دەپ ايتادى. ءۇش ءتۇن جانە ءۇش كۇن شايقاستى، 10 مىڭ تارسا ءولدى، 5 مىڭ مۇسىلمان شاحيد بولدى. شاھيد بولعانداردىڭ ىشىندە ەڭ اتاقتىسى … ىسقاقبابتىڭ  جالاۋ ۇستاۋشىسى – ابد ال-ءازيز بار ەدى. سايرامدا… حيالىق اتا قالدىرىلدى. ول 45 جىل يلمۋ-حيكمەت ايتتى». وسى دەرەكتە ىسقاق بابتىڭ سايرامدا ۇلكەن مەشىت سالدىرعانى ايتىلادى: «…شۋبا مەشىتىن سالدى. مەشىتتىڭ قۇرىلىسىنا 30 مىڭ 500 التىن اقشا كەتتى».

سايرامداعى بىزگە جەتكەن ەڭ ەرتە يسلمادىق ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى ىدىرىس پايعامبار مەشىتىنىڭ تاس ۇستىنى بولىپ تابىلادى. مەشىتتىڭ بۇل كوز تارتالىق  جادىگەرى كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردى قىزىقتىردى.  ناقتى وسى ۇستىنعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ورتا ازيا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ  ايتۋلى زەرتتەۋشىسى م.ە.ماسسوندى سايرام ەلدى مەكەنىنە بارىپ ونى جەكە كورۋىنە ىقپال ەتتى. م.ە.ماسسون وسى سيرەك جادىگەردى ءىح-حعع. جاتقىزدى جانە ونىڭ عىلىمي سيپاتتاماسىن جاسادى.

ۇستىننىڭ بيىكتىگى ەكى جارىم مەتر جانە  قۇمتاستان قاشالعان. تىرەۋدىڭ جوعارى جانە ورتا بولىگىنە جاعىندا اسەم، ءھام نازىك كۋفي ۇلگىسىندە جاسالعان جازۋلار ويىلعان. وندا يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى جازىلعان.

ولاردىڭ العاش وقىپ اۋدارعان 1884 ج. سايرام ەسكەرتكىشتەرىن تاماشالاعان شىعىستانۋشى ن.ي.ۆەسەلوۆسكي بولدى. ول ءوزىنىڭ جاريالانباي قالعان ەسەبىندە: «سايرامنىڭ بارلىق مەشىتتەرى جاقىن ارادا قايتا سالىنعان جانە سوندىقتان ولاردا بايىرعى جازۋلار جوق. ولاردا تەك زياراتقا كەلگەندەردىڭ جازبالارى بار. ولاردىڭ تاريح ءۇشىن ماڭىزى بولماعان سوڭ كوشىرىلمەدى. ىدرىس مەشىتىنىڭ باستىرماسىندا قۇمتاستان جاسالعان ءبىر تىرەۋ نازار اۋدارارلىق. وندا كەيبىر ورنەكتەر جانە ارابشا «اللادان باسقا قۇداي جوق»، «اللا جالعىز، اللا ءامىرشى» دەپ كورسەتەدى.

حح ع. ءبىرىنشى جارتىسىندا ىدىرىس پايعامبار مەشىتى قيراتىلدى، ال اتالعان ۇستىن قازىرگى ۋاقىتتا سايرام اۋىلى مۋزەيىنىڭ الدىندا تۇر. اتالعان ۇستىن ورتاعاسىرلىق سايرامنىڭ تاس وڭدەۋ ونەرىنىڭ جالعىز تۋىندىسى ەمەس. سانك-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاجدا وسى سايرامنان الىنعان تاعى ءبىر ۇستىن، ال شىمكەنتتەگى وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىندە بەتىندە جازۋلارى بار تاس استاۋ قويىلعان.

قازىرگى ۋاقىتتا سايرام ەلدى مەكەنىنىڭ ءتۇرلى اۋماقتارىندا التى كۇمبەز جانە ءبىر مۇنارا ورنالاسقان. وكىنىشكە قاراي، ولاردىڭ بىردە-ءبىرى بىزگە وزگەرسسىز ءوز قالپىندا جەتپەگەن. سايرامنىڭ كەز-كەلگەن ەسكەرتكىشىن الىپ قاراساق، ولار كوپتەگەن جوندەۋ-وڭدەۋدەن ءوتتى جانە ءحىى-حىحعع ارالىعىندا بىزگە كوپ وزگەرىسكە ۇشىراپ جەتتى. مىسالى، بايىرعى مىرالى بابا كەسەنەسى ورنىنا سالىنعان قازىرگى قۇرىلىس حح ع. 30 –شى جىلدارى سالىنعان.

سايرامنىڭ ساۋلەت ونەرى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ەڭ سالتاناتتىسى بولىپ تاىبلاتىن ابدەل ءازىز باب كەسەنەسى اۋىلدىڭ سولتۇستىك بولىگىندە، ۇلكەن مازارات ورتاسىندا ورنالاسقان. ابدەل ءازىز باب ءۇىى ع. ءومىر سۇرگەن جانە مۇسىلمان اسكەرلەرىنىڭ جالاۋ ۇستاۋشىسى بولعان. ءىح ع. ورتاسىنا دەيىن يسلام ەلدەرىندە قابىر ۇستىنە كۇمبەز تۇرعىزۋعا تيىم سالىنعاندىقتان ابدەل ءازىز باب قابىرى ۇستىنە العاشقى كەسەنە تۇرعىزۋ قاراقاندىقتار داۋىرىنە، ياعني، ح-ءحىى عع. بوي كوتەرۋى مۇمكىن.

اۆتورى بەيمالىم «ريسوليا» اتتى شىعارمادا ابدەل ءازىزبابتىڭ ەسكى كەسەنەسى قيراعان سوڭ ءامىر تەمىردىڭ قولباسشىسى ناۋرىزاحمەت جاڭا قۇرىلىس تۇرعىزىپتى دەلىنەدى. الايدا ءامىر تەمىردىڭ قولباسشىلارى اراسىندا مۇنداي ەسىمدى شەن يەسى جوق بولىپ تۇر. دەرەكتەردە باراقحان دەپ اتالعان  تاشكەنتتە جانە سىردارياعا جاقىن ايماقتاردا بيلىك ەتكەن  ناۋرىزاحمەت (1550-23.ءىح 1556جج) اتتى تاريحي تۇلعا بەلگىلى.

«تاريحي-ي-قاشعار» اتتى تاريحي شىعارمادا ونى قازاقتاردىڭ حانى دەپ اتايدى. وسى مالىمەتتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ، ءبىز كەسەنە قۇرىلىسى ءحۇى ناۋرىزاحمەت سالعىزعان عيمارات توزىپ بولعاندىقتان ونىڭ ورنىنا 1860-شى جىلداردىڭ اياعىندا بىزگە جەتكەن قازىرگى كەسەنە سالىنعان.

ابدەل ءازيز باب كەسەنەسىنىڭ بولىكتەرى ءوزارا ۇيلەسىمدى كومپوزياتسيادا ورنالاستىرىلعان، سىرتقى ءبىتىمى سىمباتتى. عيماراتتى تۇرعىزۋدا ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ ورتاعاسىرلىق ساۋلەت ونەرىندە قولدانىلعان ۇيلەسىمدىك تاسىلدەردىڭ پايدالانعانى انىقتالدى.

سايرام ەلدى مەكەنىنىڭ ورتالىعىندا قوجا احمەت ياساۋي اناسى- قاراشاش انا كەسەنەسى ورنالاسقان. قازىرگى كەسەنە 1851-1852 جج. تۇرعىزىلىپتى. سايرام ەلدى مەكەنىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس شەتىندەگى ءدوڭ ۇستىندە 1880 ج. قايتا تۇرعىزىلعان قولجا احمەت ءياساۋيدىڭ اكەسى – يبراھيم اتا كەسەنەسى تۇر. اۋىلدىڭ ورتالىق بولىگىنە جاقىنداۋ قارامۇرت اۋىلىنا باراتىن جول بويىندا ورنالاسقان قوجا سالىقتىڭ كەسەنەسى ءحىح عاسىرعا  جاتادى جانە ونىڭ پوشىمى الدىندا اتالىپ وتكەن پورتالدى-كۇمبەزدى كەسەنەلەردەن وزگەشە. جوسپاردا شارشى بولىپ كەلەتىن كەسەن توبەسى ۋاقىتىندا ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى ورناتىلعان ەكى كۇمبەزبەن جابىلعان بولاتىن (سىرتقى كۇمبەزى بىزگە جەتپەگەن), ءتورت قاسبەتىندە ۇستىڭگى بولىگى ءسۇيىر ەتىپ ورىلگەن قۋىستارى بار. وڭتۇستىك قاسبەتىنىڭ ىشىندەگى قۋىس قابىرعاسىنا قۇمىرلارعا سالىنعان گۇلدەر بەينەسى سالىنعان.

قىزىر پايعامبار مەشىتىنىڭ بايىرعى سايرامنىڭ ورتالىعىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىنە ورنالاسقان. ول بىزگە جەتپەگەن مەشىت كەشەنى قۇرامىندا بولعان. قازىر ونىڭ اينالاسىندا قۇرىلىس جوق، ول اشىق ارا-كىدىك تال وسكەن الاڭدا تۇر. شىعىستانۋشى ن.ي.ۆەسەلوۆسكي سايرام ەسكەرتكىشتەرىمەن تانىسقان  كەزدە مۇناراداعى جازۋعا نازار اۋدارعان: «مەشىتتىڭ قاقپاسى الدىندا ونشا بيىك ەمەس مۇنارا تۇرعىزىلعان، وندا پارسى تىلىندە شاعىنداۋ جازۋ بار». مۇنارانىڭ ۇستىڭگى بولىگى حح عاسىردا 20 جىلدارى بولعان جەر دۇمپۋىنەن بۇلىنگەن، قازىر ول قالپىنا كەلتىرىلگەن.

مۇحتار قوجا،  تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ارحەولوگ

 

 

 

 

سونداي-اق، وقىڭىز

ماناپ وتەباەۆ – جەتىمدى جەبەگەن جان

2018 جىلى 14 كوكەك كۇنى وڭتۇستىك قازاقستان ءوڭىرىنىڭ تۋماسى، بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، مارقۇم ماناپ وتەباەۆتىڭ …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان