عالىمنىڭ حاتى

مادەلىقوجانىڭ ءمورى

مادەلىقوجا جۇسىپقوجاۇلىنىڭ ومىرىنە قاتىستى سوڭعى جىلدارى جاريا كورگەن مالىمەتتەردىڭ ىشىندە ەڭ ەلەۋلىسى دەپ باتىردىڭ جەكە ءمورى باسىلعان قۇجاتتى ايتسا بولادى. بۇل سيرەك دوكۋمەنت «قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى» توپتاماسىنىڭ تەك كەنەسارى حاننىڭ اۋلەتىنە قاتىستى قۇجاتتار مەن ءتۇرلى دەرەككوزدەر جيناقتالعان 5-تومىندا باسىلعان. مەنىڭ قولىما بۇل كىتاپتىڭ PDF-فورماتىنداعى نۇسقاسى ءبىر تانىسىم ارقىلى تۇسكەن بولاتىن جانە وندا تومنىڭ تەك مۇقاباسىنىڭ فوتوسۋرەتى عانا كەلتىرىلگەن سەبەپتى شىققان جىلى مەن باسپاسىن انىقتاۋ قيىنعا سوقتى. ال ەندى تياناقتى مادەلىقوجا اقىنعا قاتىستى قۇجاتقا كەلەتىن بولساق ول دوكۋمەنت وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا ساقتاۋلى. ونىڭ ءماتىنىن باتىردىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ الىنعان كۋاگەرلىك اڭگىمەسى قۇرايدى1. ونى ورىستىڭ ءبىر شتابس-كاپيتانى ارنايى تاپسىرىس بويىنشا اقىنمەن كەزدەسىپ، بارلىق ايتقاندارىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ، سوڭىندا ءوزىنىڭ قولىن قويىپ، باتىردان دا كورىپ-بىلگەنىن راستاۋىن ءوتىنىپ جەكە ءمورىن باستىرىپ العان ەكەن. ال ەندى باتىردىڭ نە جايلى مالىمەت بەرگەنىنە توقتالساق، وندا ونىڭ قايىناعاسى كەنەسارى حاننىڭ بايبىشەسى كۇنىمجاننان تۋعان، جولى ۇلكەن ۇلى جاپپار سۇلتاننىڭ ورىستىڭ قاماۋىنان سىتىلىپ شىعىپ، تۇركىستان وڭىرىنە قاشىپ كەلگەنى تۋرالى نە ەسىتىپ-بىلگەنى، ونى ءوز كوزىمەن كورگەن-كورمەگەنى جونىندە بايان ەتكەنى بولىپ تابىلادى.

مادەلى قوجا مەن مايلىقوجانىڭ كەسەنەسى

مادەلىقوجا قۇجاتتا جاپپاردى جاس كەزىندە ەكى مارتە كورگەنىن، ەكىنشى رەت كەزدەسكەنىندە 17 جاسار بوزبالا قاينىسىنىڭ وعان قۇنى 80 ءدىللا تۇراتىن بۋرىل سايگۇلىگىن سىيعا تارتقانىن، بىراق ول اتتى الماعانىن ايتادى. كەيىن جاپپار سۇلتان ورىستارعا قارسى جورىققا اتتانىپ كەتىپ سول جاقتا قولعا تۇسكەنىن ەستىگەنىن اڭگىمەلەپ، ۇزاق جىلدار بويى ونىڭ تاعدىرىنان حابارسىز بولىپ، بۇدان 7 جىلداي بۇرىن قاينىسىنىڭ تۇركىستان جاققا كەلگەنىن ەستىگەن سوڭ ارنايى بارىپ كورگەنىن ءسوز ەتەدى. بۇل جولى جاپپاردى كورگەنىندە العاشقىدا تانىماعانىن، ءتىپتى كەنەسارىنىڭ ايەلى، شەشەسى ونى بالام دەگەنىمەن ءوزىنىڭ سوندا دا سەنىڭكىرەمەگىن قوسىپ، تەك قاينىسىمەن جۇزدەسكەندە قاشقىننىڭ: «ءسىز نەگە سول جولى جورىققا اتتانارىمنىڭ الدىندا مەنىڭ بۋرىلىمدى العىڭىز كەلمەدى، الدە مەنى بالاسىندىڭىز با؟» دەپ ايتقانىنان كەيىن عانا بارىپ، سۇلتاننىڭ ناق ءوزى ەكەنىنە كوزى جەتكەنىن اۋىزعا الادى. سوسىن جاپپار تۇتقىندالعانىندا ونىڭ تۋعان ءىنىسى احمەتتىڭ جاسى 12-لەر شاماسىندا بولسا، وندا سۇلتان قازىر 45-46 جاستا بولۋى كەرەك دەگەن جورامال جاسايدى.

وسى ءبىر ورىس قۇجاتىندا كەلتىرىلگەن بار-جوعى 15 جولدى قۇرايتىن جازۋدىڭ ىشىندە ءبىرتالاي قۇندى مالىمەتتىڭ باسى جاتىر دەسەك بولادى. مىسالى، مادەلىقوجانىڭ ءوزىنىڭ ەكىنشى ايەلى، كەنەسارى حاننىڭ قارىنداسى قاليپانى قالىڭمالسىز العانى تۋرالى ءجيى ايتىلىپ جۇرگەنىمەن، ونىڭ ءوزىنىڭ قايىن جۇرتىمەن ارا-قاتىناسى جونىندە دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى بولىپ كەلەتىنى بار. تەك قاينىسى احمەت تورەنى ءوزىنىڭ وتىنۋىمەن اياماي مىنەگەن ولەڭى جانە قارتايعان شاعىندا قاليپاعا بەرگەن جىگىتتىك سەرتى «توقال دەپ ايتپايسىڭ» دەگەن شارتتى ابايسىزدا بۇزىپ العانىندا ەكىنشى ايەلى نامىسقا سالىپ سۋعا باتىپ ولمەك بولعانىندا ونى باتىردىڭ كەنجەحان دەگەن باۋىرى امان قالىپ، سول جايدان حاباردار بولعان احمەت سۇلتاننان ارنايى حات كەلىپ، سوعان بەرگەن ولەڭ-جاۋابى عانا ءبىرشاما قۇداندالىق ارا-قاتىناستارى جايلى ءبىرشاما ماعلۇمات بەرەتىن. بۇدان بولەك كەنەسارى تاشكەنتتە قاماۋدا جاتقانىندا ونى بوساتىپ الۋعا اتسالىسقانداردىڭ ءبىرى مادەلىقوجا ەدى دەگەن اڭىزعا اينالىپ كەتكەن اڭگىمە دە بار بولاتىن. ال ەندى مىنا قۇجاتتىڭ ارقاسىندا باتىر ءوزىنىڭ قايىن جۇرتى – قاسىم حاننىڭ اۋلەتىمەن تىعىز ارالاسىپ تۇرعانىنا كوزىمىزدى جەتكىزىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە ورىس ۇلىقتارىنىڭ دا بۇل ماسەلەگە قانىق بولعانىن اڭعارامىز. تاعى ءبىر كوڭىل اۋداراتىن جاي، ول جاپپار سۇلتاننىڭ مادەلىقوجاعا ءوزىنىڭ سۇيىكتى سايگۇلىگىن سىيعا تارتقىسى كەلگەندىگى. بۇل دا ءوز الدىنا كوپ نارسەنى بىلدىرەدى. سۇلتاننىڭ بۇلاي ەتۋى، بىرىنشىدەن، ونىڭ كەنەسارىنىڭ جولى ۇلكەن ۇلى بولعاندىقتان جەزدەسىنە ءوزىنىڭ بۇكىل اۋلەتتىڭ الدى ەكەنىن كورسەتكىسى كەلگەندىگىنەن بولسا، ەكىنشىدەن، مادەلىقوجا سىندى جەزدەسىنىڭ باتىر رەتىندە قوعام الدىندا اتقارعان قىزمەتتەرىن سىيلاپ، قۇرمەت كورسەتكەنى بولىپ تابىلادى.

ال ەندى جاپپار سۇلتاننىڭ شەشەسىنىڭ كوزىنشە مادەلىقوجاعا نەلىكتەن قولىمدى قايتاردىڭىز دەپ وكپەلەۋىنىڭ سىرىن ورىس وتارشىلارى جازعان باسقا دا قۇجاتتارمەن تانىسىپ شىققاندا عانا انىقتاۋدىڭ جولى ءتۇسىر تۇر. الايدا بۇل جايلى اڭگىمە قوزعاماس بۇرىن كەنەسارى حان قىرعىزداردىڭ قولىنان 1847 جىلى قازا بولعان سوڭ ونىڭ اۋلەتى نەندەي كۇي كەشكەنى جونىندە قىسقاشا بايانداپ وتكەنىم دۇرىس.

احمەت كەنەساريننىڭ كومەگىمەن ورىس تاريحشىسى ە.ت. سميرنوۆتىڭ سىزدىق تورەنىڭ اۋزىنان جازىپ العان ەستەلىك كىتابىندا: «پوسلە سمەرتي حانا وني سو ۆسەم نارودوم پەرەكوچەۆالي نا نيزوۆيا ر. چۋ، ۆ گورى كاراتاۋ، ي ۆ گ. تۋركەستان»2 دەپ ايتىلاتىن جەرى بار. بۇل كىتاپتىڭ كوپ جىل تاستاپ جازىلعانى بەلگىلى جانە وندا ورىس وتارشىلارىنىڭ قازاقستاننىڭ كۇنگەيىن جاۋلاپ الۋ بارىسىندا جۇرگىزگەن بارلاۋ ماتەريالدارى قاراستىرىلماعان. ال ەندى مىنە سولارعا نازار اۋدارساق، وندا كەنەسارىنىڭ ولىمىنەن كەيىن حاننىڭ ءۇرىم-بۇتاعى جايلى جينالعان دەرەك كوزدەرىنىڭ ىشىندە العاشقىلارى 1849 جىلمەن بەلگىلەنگەن ەكەن. وندا مارقۇم حاننىڭ باۋىرى كوشەك سۇلتان، جەسىرى كۇنىمجان مەن ۇلى جاپپار اتىنان باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى گورچاكوۆ مىرزانىڭ اتىنا3 جانە قۋاندىق بولىستىعىنىڭ باسشىلارى قوڭىرقۇلجا سۇلتان مەن سول ەلدىڭ بيلەرى، باتىرلارى، بايلارى مەن بولىستارىنا جازىلعان4 حاتتار بار بولىپ شىقتى. ونىڭ العاشقىسىندا كەنەسارىنىڭ اۋلەتى ورىس ۇلىعىنا كەڭپەيىل بولۋىن ءوتىنىپ، وتكەن ارازدىقتى ءبىرجولاتا ۇمىتۋدى، مۇمكىن بولسا ەسكى قونىستارىنا قايتىپ كەلگىلەرى كەلەتىندەرىن بىلدىرگەن بولسا، ەكىنشى حاتتا قازاق جاقسىلارىنان ولاردىڭ ەلگە ورالۋىنا كومەكتەسۋلەرىن، ورىس ۇلىقتارىنىڭ الدىندا بۇلار ءۇشىن اتسالىسۋلارىن، كوشىپ-قوناتىن جەرلەرىن سۇراپ الدىرىپ، بەكىتىپ بەرۋلەرىن ايتىپ كەلەدى دە، سارىباي ءبيدىڭ تاما احۋن توعالاقتىڭ 100 جىلقىسىن بارىمتالاپ كەتكەنىن حابارلاپ، سول مال قايتارىلماسا وندا ولاردىڭ بۇل ارەكەتى بۇرىنعى كەنەسارىنىڭ زامانىندا ورىن العان ورەسكەل ىستەردىڭ ءالى دە ۇمىتپاعاندارىن كورسەتەدى دەپ، جايلاپ سەس كورسەتىپ وتەدى. بۇل حاتتارمەن تانىسقان سوڭ ومبىدا وتىرعان ورىس ۇلىقتارى كەنەسارىنىڭ بالالارى جونىندە مالىمەت جيناۋعا بىردەن كىرىسىپ كەتەدى5. بۇدان كەيىن 1847 جىلدىڭ 27 تامىزى كۇنىمەن بەلگىلەنگەن قۇجاتتا كورپۋس گەنەرالى سپيريدونوۆ دەگەن پولكوۆنيككە وسىعان قاتىستى بەرىلگەن تاپسىرىستاردىڭ ءتىزىمى كەلتىرىلەدى. وندا كەنەسارىنىڭ تۋىستارىنا قاي رۋلار باعىنىشتى، حاننىڭ ۇلى جاپپاردىڭ جاسى نەشەدە، مىنەز-قۇلقى قانداي، توڭىرەگىندەگى قازاقتاردىڭ الدىندا بەدەلى قانشالىقتى جانە بۇل سۇلتاننان بولەك كەنەسارى مەن سارجاننان قالعان ۇرپاقتارى بار ما، ولار كىمدەر جانە قاي جەرلەردە كوشىپ-قونىپ جۇرگەندەرى جونىندە انىقتاۋدى ءبولىپ-ءبولىپ جازىپ، شەگەلەپ قويعان ەكەن. بۇل مالىمەتتەر ورىس وتارشىلارىنىڭ كەنەسارىنىڭ كوتەرىلىسىن باسىپ-جانشۋ وڭايعا تۇسپەگەنىن، بولاشاقتا ونىڭ ۇرپاقتارى قازاقتارعا قايتادان تۋ بولا ما دەپ ىشتەي سەسكەنگەندەرىن اشىپ كورسەتەدى.

 

اقىرى، كوپ كەشىكپەي ورىس ۇلىقتارىنىڭ ويلاعاندارىنداي كەنەسارىنىڭ ۇرپاقتارى وزدەرىنىڭ ءور مىنەزدەرىن دە كورسەتۋگە كىرىسەدى. سارىباي بي سەكىلدى بي-بولىستار جاراقتاعان بارىمتاشىلاردان كەتكەن ەسەسىن قايتارماق بولىپ جاپپار سۇلتان باستاعان جىگىتتەر بىرنەشە جورىق جاسايدى. سولاردىڭ بىرىندە، سۇلتاننىڭ ايتۋىنشا ءتورتىنشى رەت اتتانعانىندا، اقتاۋ جاقتاعى قاقتىعىستا ونى استىنداعى اتى الىپ كەتىپ ول جالعىز ءوزى عانا جاۋ قولىنا تۇسەدى. مىنە سول جولى جاپپاردىڭ تاعدىرىن شەشكەن جانۋار – باياعى مادەلىقوجانىڭ العىسى كەلمەگەن بۋرىل سايگۇلىگى بولسا كەرەك. مۇنى، ول ەكەۋى تالاي جىل تاستاپ تۇركىستاندا قايتا جۇزدەسكەندە سۇلتاننىڭ جەزدەسىنە قاراپ، جۇرەگىنىڭ تۇبىندە قالعان وكپەسىن جايىپ، شەرىن تارقاتا ايتقان ءسوزى بىلدىرەدى. وسى سوزدەن، كەزىندە ەكى سەرىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى سىناسقانى كوپ ۇزاماي سولاردىڭ بىرەۋى ءۇشىن ورىنى تولماس وكىنىشكە اينالعانىنا كۋا بولامىز.

ءسوز ورايى كەلگەن سوڭ جاپپار سۇلتان تۋرالى ورىس قۇجاتتارىندا كەزدەسەتىن مىنا ءبىر قىزىق مالىمەتكە توقتاپ وتپەسەم جانە بولماس. كەنەسارىنىڭ بەل بالاسى قولعا تۇسكەندە، ورىستار ونى بولسا دا تەرگەۋگە سالادى.  سوندا ونىڭ بەرگەن جاۋاپتارىنىڭ نەگىزىندە قۇراستىرىلعان تۇسىنىكتەمەدە:

«دجاپار (سىن) ۆو ۆرەميا گيبەلي وتتسا سۆوەگو ناحوديلسيا پري سۆويح رودستۆەننيكاح، ۆ گوراح كاراتاۋ (چتو سەۆەرنەە تۋركەستانا); ەمۋ بىل توگدا لەت سەم. ون بىل پروۆوزگلاشەن حانوم ي ۋتۆەرجدەن ۆ ەتوم زۆاني كوكانسكيم حانوم، كوتورىي پوسلال ەمۋ زناميا. پوسلە سمەرتي كەنەسارى، ۆولنەنيا ۆ ستەپي پرودولجاليس. رودستۆەننيكي ەگو، سو سۆويمي پريۆەرجەنتسامي، دەلالي ناپادەنيا نا ۆراجدەۆنىە يم رودا، پرودولجالي گرابەجي. كيرگيزى ەتي، ۆو ۆرەميا سۆويح نابەگوۆ برالي س سوبوي ي دجاپارا. پري چەتۆەرتوم نابەگە سۆوەم ون، دجاپار، بىل سحۆاچەن رۋسسكيم وتريادوم ۆىشەدشيم س سيبيرسكوي ليني ي وتۆەزەن ۆ ۋكرەپلەنيە اككالا. ەتو سلۋچيلوس سپۋستيا شەست لەت پوسلە سمەرتي ەگو وتتسا، ەمۋ بىلو توگدا لەت 13-تي،6 دەگەن سوزدەر بار بولىپ شىقتى.

وسى جەردە جاپپار سۇلتاننىڭ ايتقانى راس بولسا، وندا قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنا ەلەۋلى وزگەرىس ەنگىزۋگە تولىق نەگىز پايدا بولادى. ول – قازاقتىڭ سوڭعى حانى، 1847 جىلى قىرعىزدار كەنەسارىنى ءولتىرىپ ورىس وتارشىلارىنا جىعىپ بەرگەن تۋىمىزدى قايتا كوتەرگەن دەپ وسى جاپپار تورەنى اتاعانىمىز دۇرىس بولار ەدى. ارينە، قوقان حانىنىڭ، ەل ىشىندە «ازىرەيىل باردا جانىم بار دەمە، اق جالاۋ باردا مالىم بەر دەمە» دەگەن ماتەل سوزگە اينالعان تۋىن دا قاتار ۇستاعان شىعار، الايدا ماسەلە بۇل جەردە ونى قازاق جاقسىلارىنىڭ ەشكىمنەن سۇراماي-اق وزدەرىنە حان سايلاعانىندا بولىپ تۇر. ارتىنان تارتۋ-تارالعىلار كەلىپ جاتسا، ونىڭ قادىرى تەك ارتا تۇسكەنى ەمەس پە.

ءبىر قىزىعى جاپپار قولعا تۇسكەنىندە ءالى جاس بوزبالا بولسا دا، اتا-بابالارىنان دارىعان قايسارلىعىن بويىندا ساقتاپ قالعانىن كورسەتەتىن مىناداي سوزدەر ساقتالىپتى:

«…وكرۋجەننىي سو ۆسەح ستورون ي يزرانەننىي شتىكامي ي پيكامي، سحۆاچەن... پري وتوبراني وت سەگو سۋلتانا پوكازانيا ون سوزنالسيا، چتو ەزديل نا بارانتۋ ۆ اكمولينسكي وكرۋگ، گدە ي بىل زاحۆاچەن…، نو پو ۆروجدەننومۋ ەمۋ ۋپورستۆۋ نە حوتەل وبياسنيت، ۋ كوگو يز ناشيح كيرگيزوۆ يمەل پريستانيششە، چتو حوتيا نە پودلەجيت سومنەنيۋ».7

ورىس ۇلىقتارى دا كىمدى قولعا تۇسىرگەنىن بىردەن ۇققانىن «سام ون دجافار نيكوگدا نا ۆەرنوپوددانستۆو روسسي نە پريسياگال8 دەگەن سوزدەردەن ۇعىپ، جاس سۇلتانعا دۇرىس باعا بەرە بىلگەندەرىن مىناداي جولدار راستاي تۇسەدى:

…پوسەمۋ نە ناحوديا نۋجنىم ۋدەرجيۆات دجافارا ۆ ومسكە، وتپراۆليايۋ ەگو نا جيتەلستۆو ۆ گ. بەرەزوۆ، پرينيمايا ۆ سووبراجەنيە، چتو سۋلتان سەي نەودنوكراتنو پرويزۆوديۆشي ۆ ناشەي ستەپي بەسپو-ريادكي، پو سۆوەي پرەدپريمچيۆوستي، ناەزدنيچەستۆۋ، راستوروپنوستي ي ۆپەچاتلەنيۋ، وستاۆلەننومۋ وتتسوم ەگو كەنيسارى ۆ ۋماح ناشيح كيرگيزوۆ، موجەت سدەلاتسيا سو ۆرەمەنەم وپاسنىم دليا وبششەگو ۆ ستەپي سپوكويستۆيا»9.

جاسىراتىنى جوق، كەيىن، 18 جىل تاستاپ جاپپار سۇلتان ەسەبىن تاۋىپ قاماۋدان قاشىپ كەلگەنىندە كۇنگەي وڭىرىندە سوڭعى جىلدارى ورىن العان ۇلكەن تاريحي وزگەرىستەر بار، دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاعانى، وسىنىڭ بارلىعى ونىڭ ساعىن سىندىرىپ، بۇرىنعى قاۋقارىنان ايىرىپ تاستاعانىن كەلەسى قۇجاتتاردان وڭاي بايقالادى. ول فورت پەروۆسكيدە (اقمەشىت) تاعى دا تۇتقىنعا الىنىپ، ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ قايتادان قاشىپ كەتىپ قيۋا حاندىعىندا جۇرگەن باۋىرى سىزدىق سۇلتاندى جاعالايدى. الايدا ول جەردە دە ۇزاق تۇراقتاماي بۇقار امىرلىگىنە ءوتىپ، اقىر سوڭىندا شىمكەنتەگى تۋعان ءىنىسى احمەت تورەگە تىعىلىپ كەلىپ ورىس ۇكىمەتىنە قايتا باعىنۋعا ءماجبۇر بولادى. سول كەزدەرى جۇرگىزىلگەن تەرگەۋلەردە جاپپار ءوزىنىڭ اقمەشىتتە ەسىنەن ايىرىلعانى جونىندە ايتىپ، ەندى احمەتتىڭ قاسىندا قالىپ تىنىش ءومىر سۇرگىسى كەلەتىنىن بىلدىرەدى. اقىرى ونىڭ قارا باسىنا قاتىستى قىلمىس ىستەر ءبىرجولاتا توقتاتىلادى. جاپپار سۇلتان تۋرالى 1879 جىلى جازىلعان قۇجاتتاردىڭ بىرىندە ول ءوزى تۋرالى «نەسكولكو لەت نازاد تومۋ پو ۆولە گوسۋداريا يمپەراتورا يا ناحوديلسيا ۆ سسىلكە، ا پو وسۆوبوجدەني وتتۋدا يا جەنيلسيا ي سدەلالسيا دەتنىم»9 – دەپ مالىمەت بەرىپ كەتكەنىنە قاراعاندا، ونىڭ ەسى ءبۇتىن بولعانى اڭعارىلادى.

ءبىر قىزىعى جاپپار قولعا تۇسكەن 1851 جىلدىڭ اياعىندا قوقان حاندىعىنا قاراستى تاشكەنتتى بيلەپ تۇرعان نار-مۇحاممەد قۇسبەگى ومبىعا ەلشىلەر جىبەرىپ ونى تۇتقىننان بوساتۋىن وتىنەدى. بىراق، باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى سۇلتاندى قاراقشىلىق جاسادى دەپ باس بوستاندىعىن قايتىپ بەرۋگە كونبەي قويىپتى.

ءسوزدىڭ رەتى كەلگەن سوڭ تاعى ايتا كەتەتىن جاي – جاپپار سۇلتانعا قاتىستى تۇركىستان وڭىرىندە جينالعان قۇجاتتاردىڭ ىشىندە مادەلىقوجانىڭ دوسى اتاقتى ساپاق داتقانىڭ بالاسى يمانبەردىنىڭ دە كورسەتكەن كۋالىگى ساقتالعان ەكەن. ونىڭ ەسىمىن ورىس وفيتسەرى «يمانبەردى شافاكوۆ» دەپ جازىپ كەتىپتى. يمانبەردى بۇل كەزدەرى قوقاننىڭ داتقا لاۋازىمىن بولىستىققا الماستىرىپ جاڭا تارتىپكە ساي قىزمەت ارتقارىپ جۇرگەن بولسا كەرەك. سەبەبى 1880 جىلدىڭ 21 اقپانىندا جارىققا شىققان «تۇركىستان ۋالاياتىنىڭ گازەتىنىڭ» 3-سانىندا سىرداريا وبلىسىنىڭ ۋاەننىي گۋبەرناتورىنىڭ جارلىعىندا ونىڭ ەسىمى سارىكول بولىسىنا جۇرتتىڭ سايلاۋىمەن بولىس باسقارۋشى قىلىپ قويىلعانى جايلى حاباردار ەتەتىن مالىمەت10 بار. وسىعان قاراعاندا ورىس ۇلىقتارى وڭتۇستىك ءوڭىرىن وزدەرىنە قاراتقان سوڭ بيلىك تىزگىنىن بۇرىننان حالىق باسقارعان كىسىلەرگە ۇستاتا سالۋدى دۇرىس كورگەن سەكىلدى. جالپى يمانبەردىنىڭ ەسىمى مايلىقوجانىڭ بىرنەشە شىعارماسىندا اۋىزعا الىنىپ وندا «يمانبەردى، مادەلى – ەگىز قوزى سەكىلدى»، «يمانبەردى، مادەلى – جاراسىپ تۋعان ۇل ەدىڭ»»11 دەگەن سوزدەر كەزدەسەدى. ال ايگىلى اقىننىڭ «كەلمەس پە ەدىڭ» دەگەن ولەڭى تۇگەلىمەن وسى داتقاعا ارنالعانى جانە بار.

ءسوز سوڭىنا جاپپار تورە جايلى ءبىر قيالي اڭىز-اڭگىمە ايگىلى حالىق مۇراسىن جيناۋشى ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ دا جيعان-تەرگەندەرىندە ۇشىراساتىنىن دا ايتىپ كەتكەنىم ابزال.12

جالپى، تاريحي قۇجاتتاردا ءىزى سايراپ جاتقان قازاقتىڭ سوڭعى حانى اتانعان سۇلتان جاپپار تۋرالى ءوز الدىنا ءبىر ەڭبەك جازۋعا بولادى. بۇل بولاشاقتىڭ ءىسى، جاس عالىمداردىڭ پارىزى.

 

1 تسگا رۋ. ف. 17. د. 12953. ل. 32 س وبوروتوم. (http://kitap.kz/book/1531-qazaq_ult_azattyq_qozhalysy_v_kitap/1531-qazaq_ult_azattyq_qozhalysy_v_kitap)

2 احمەت كەنەسارين. كەنەسارى ي سادىك. ۋرالسك، «ديالوگ»، 1992,  28-بەت

3 تسگا رك. ف. 374. Oپ. 1. د. 1922. ل. 2 س وب.

4 تسگ رك. ف.374. Oپ. 1 د. 1922. ل.3-4.

5 يگل رك. ف. 374. Oپ. 1. د. 1922. ل. 8 س وب.

6 تسگا رۋ. ف. 17. Oپ. 1. د. 12953. ل. 85-86.

7 تۋركەستانسكي كراي. سبورنيك ماتەريالوۆ دليا يستوري ەگو زاۆوەۆانيا. 1851 ي 1852 گودى. سوبرال پولكوۆنيك ا.گ. سەرەبرەننيكوۆ. – تاشكەنت، 1915. 127-بەت

8 تسگا رۋف. 17. Oپ. 1د. 12953 ل. 4-6 س وب.

9 تسگا رۋ. ف.1. Oپ. 11. د.81. ل.4.)

10 «تۇركىستان ۋالاياتىنىڭ گازەتى». الماتى، «عىلىم»، 2003. 462-بەت

11 «مايلىقوجا»، شىعارمالار. وسپانۇلى ءا. الماتى، 2005. 98-99 بەتتەر

12 ورتالىق عىلىمي كىتاپحانانىڭ قولجازبالار قورى. ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ قولجازبالارى. 1645-ءشى پاپكا. 152-بەت

 

№106

پوكازانيا كيرگيزا باسرىكۋمسكوي ۆولوستي

مادالي حودجا يۋسۋپ حودجينا.

 

دجاپارا كەنەسارينا جيۆشەگو ۆ تۋركەستانسكوم ۋەزدە، يا ۆيدەل دۆا رازا، ۆ پەرۆىي راز ۆ گ. تۋركەستانە، كوگدا ەمۋ بىلو 15 لەت، ۆتوروي، كوگدا ەمۋ بىلو 17 لەت وت رودۋ، ۆ ەتوت راز ون منە پرەدلوجيل ۆزيات ەگو ليۋبيمۋيۋ بۋرۋيۋ لوشاد، كوتورايا ستويلا ەمۋ 80 تيللەي. يا وتكازالسيا وت پرەدلوجەنيا. پوسلە ەتوگو چەرەز نەسكولكو ۆرەمەني يا سلىشال، چتو ۆ بارانتە ون، دجاپار، پويمان رۋسسكيمي ي ۋۆەزەن. دجاپار نەسموتريا نا سۆويۋ مولودوست بىل ۆىسوكوگو روستا، نا نوسۋ يمەل سلەدى ناتۋرالنوي وسپى ي بلوندين. سەم لەت تومۋ نازاد، يا سلىشال، چتو پريەحال ك سۆويم رودنىم ۆ تۋركەستانسكي ۋەزد سىن كەنەسارى – دجاپار، يا پوەحال ەگو پوسموترەت. دەيستۆيتەلنو چەلوۆەك نازىۆاۆشي سەبيا دجاپاروم بىل پوحوج ناستوياششەمۋ دجاپارۋ، حوتيا جەنا كەنەسارينا (مات دجاپارا) پريزنالا ەگو زا رودنوگو سىنا، نو ۆسە تاكي يا سومنەۆالسيا، كوگدا جە ون وبراتيلسيا كو منە س سلوۆامي: «زاچەم ۆى پەرەد مويم وتپراۆلەنيەم ۆ پوحود وتكازاليس وت موەگو پرەدلوجەنيا ۆزيات مويۋ بۋرۋيۋ لوشاد يلي پوجالەلي مەنيا؟». توگدا موە سومنەنيە يزچەزلو ي يا ەگو پريزنايۋ زا دجاپارا. كوگدا دجاپار بىل ۆزيات رۋسسكيمي، توگدا دولجنو بىت بىلو احمەدۋ 12 لەت، وت رودۋ. دجاپار تەپەر دولجنو بىت 45-46 لەت وت رودۋ.

چتو پوكازال ۆەرنو، ۆ توم ي پريلوجيل سۆويۋ پەچات.

پوكازانيە وتبيرال شتابس كاپيتان (پودپيس)

تسگا رۋ. ف. 17. د. 12953. ل. 32 س وب.

 

№105

پوكازانيە سارىكۋلسكوگو ۆولوستنوگو ۋپراۆيتەليا

يمانبەردى شافاكوۆا.

 

نازاد تومۋ 27 لەت يا ۆيدەل ۆ گ. تۋركەستانە سىنا كەنەسارى دجاپارا كەنەسارينا، توگدا ەمۋ بىلو 17 لەت وت رودۋ. ون نا ودين گود مولوجە مەنيا، منە يسپولنيلوس ۆ نىنەشنەم گودۋ 46 لەت. ۋ كەنەسارى بىلو 6 سىنوۆەي يمەننو: ومار، دجاپار، وسمان، احمەت، دجاكەي ي سىددىك. دجاپار كەنەسارين، كاك يا سلىشال، چتو نازاد تومۋ 24 گودا س منوگيمي كيرگيزامي وتپراۆيلسيا نا بارانتۋ، ا پوتوم بىل پويمان رۋسسكيمي ي ۋۆەزەن ۆو ۆنۋترەننيە گورودا روسسي. يا تاك جە سلىحال، چتو بۋدتو-بى رودنىە دجاپارا، سناچالا پولۋچالي وت نەگو پيسما، ا پوتوم سلىشالي، چتو بۋدتو-بى دجاپار ۋمەر، ي پوسلە وت نەگو پيسەم نە پولۋچالي. چەلوۆەكا، كوتورىي ۆ ناستوياششەە ۆرەميا جيۆەت ۆ اۋلە سۋلتانا احمەدا پود يمەنەم دجاپارا كەنەسارينا، يا نە ۋزنايۋ ي نە موگۋ و نەم سكازات نيچەگو پولوجيتەلنو، پوتومۋ چتو، كاك يا دجاپارا ۆيدەل، پروشلو ۋجە تومۋ 27 لەت. ۆسە رودنىە كەنەسارينا جيلي، نىنە جيۆۋت ۆ تۋركەستانسكوم ۋەزدە ي كرومە توگو كاك منە يزۆەستنو، دجاپار پو سمەرتي سۆوەگو وتتسا جيل روستوچيتەلنو، ۆەل بولشە زناكومستۆو س پوچەتنىمي سارتامي گ. تۋركەستانا كاك: شايحۋل-يسلام، ناكىپ دجامانباەۆسكوي ۆولوستي كيرگيز، دجانباي داتحا يلكۋندين، مانگۋتاي سانگيلبەكوي ۆولوستي كيرگيز، دۋسەنبە ساۋرانباەۆ.

چتو پوكازال ۆەرنو، ۆ توم ي پودپيسۋيۋس.

 

پوكازانيە وتبيرال شتابە كاپيتان (پودپيس)

تسگا رۋ. ف. 17. د. 12953. ل. 31 س وب.

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان