Basqı bet / Ğalımnıñ hatı / Mädeliqojanıñ möri

Mädeliqojanıñ möri

Mädeliqoja Jüsipqojawlınıñ ömirine qatıstı soñğı jıldarı jariya körgen mälimetterdiñ işinde eñ eleulisi dep batırdıñ jeke möri basılğan qwjattı aytsa boladı. Bwl sirek dokument «Qazaq wlt-azattıq qozğalısı» toptamasınıñ tek Kenesarı hannıñ äuletine qatıstı qwjattar men türli derekközder jinaqtalğan 5-tomında basılğan. Meniñ qolıma bwl kitaptıñ PDF-formatındağı nwsqası bir tanısım arqılı tüsken bolatın jäne onda tomnıñ tek mwqabasınıñ fotosureti ğana keltirilgen sebepti şıqqan jılı men baspasın anıqtau qiınğa soqtı. Al endi tiyanaqtı Mädeliqoja aqınğa qatıstı qwjatqa keletin bolsaq ol dokument Özbekstan Respublikasınıñ ortalıq memlekettik mwrağatında saqtaulı. Onıñ mätinin batırdıñ öz auzınan jazıp alınğan kuägerlik äñgimesi qwraydı1. Onı orıstıñ bir ştabs-kapitanı arnayı tapsırıs boyınşa aqınmen kezdesip, barlıq aytqandarın qağaz betine tüsirip, soñında öziniñ qolın qoyıp, batırdan da körip-bilgenin rastauın ötinip jeke mörin bastırıp alğan eken. Al endi batırdıñ ne jaylı mälimet bergenine toqtalsaq, onda onıñ qayınağası Kenesarı hannıñ bäybişesi Künimjannan tuğan, jolı ülken wlı Jappar swltannıñ orıstıñ qamauınan sıtılıp şığıp, Türkistan öñirine qaşıp kelgeni turalı ne esitip-bilgeni, onı öz közimen körgen-körmegeni jöninde bayan etkeni bolıp tabıladı.

Mädeli qoja men Maylıqojanıñ kesenesi

Mädeliqoja qwjatta Jappardı jas kezinde eki märte körgenin, ekinşi ret kezdeskeninde 17 jasar bozbala qaynısınıñ oğan qwnı 80 dillä twratın burıl säygüligin sıyğa tartqanın, biraq ol attı almağanın aytadı. Keyin Jappar swltan orıstarğa qarsı jorıqqa attanıp ketip sol jaqta qolğa tüskenin estigenin äñgimelep, wzaq jıldar boyı onıñ tağdırınan habarsız bolıp, bwdan 7 jılday bwrın qaynısınıñ Türkistan jaqqa kelgenin estigen soñ arnayı barıp körgenin söz etedi. Bwl jolı Jappardı körgeninde alğaşqıda tanımağanın, tipti Kenesarınıñ äyeli, şeşesi onı balam degenimen öziniñ sonda da seniñkiremegin qosıp, tek qaynısımen jüzdeskende qaşqınnıñ: «Siz nege sol jolı jorıqqa attanarımnıñ aldında meniñ burılımdı alğıñız kelmedi, älde meni balasındıñız ba?» dep aytqanınan keyin ğana barıp, swltannıñ naq özi ekenine közi jetkenin auızğa aladı. Sosın Jappar twtqındalğanında onıñ tuğan inisi Ahmettiñ jası 12-ler şamasında bolsa, onda swltan qazir 45-46 jasta boluı kerek degen joramal jasaydı.

Osı bir orıs qwjatında keltirilgen bar-joğı 15 joldı qwraytın jazudıñ işinde birtalay qwndı mälimettiñ bası jatır desek boladı. Mısalı, Mädeliqojanıñ öziniñ ekinşi äyeli, Kenesarı hannıñ qarındası Qalipanı qalıñmalsız alğanı turalı jii aytılıp jürgenimen, onıñ öziniñ qayın jwrtımen ara-qatınası jöninde derekter joqtıñ qası bolıp keletini bar. Tek qaynısı Ahmet töreni öziniñ ötinuimen ayamay minegen öleñi jäne qartayğan şağında Qalipağa bergen jigittik serti «toqal dep aytpaysıñ» degen şarttı abaysızda bwzıp alğanında ekinşi äyeli namısqa salıp suğa batıp ölmek bolğanında onı batırdıñ Kenjehan degen bauırı aman qalıp, sol jaydan habardar bolğan Ahmet swltannan arnayı hat kelip, soğan bergen öleñ-jauabı ğana birşama qwdandalıq ara-qatınastarı jaylı birşama mağlwmat beretin. Bwdan bölek Kenesarı Taşkentte qamauda jatqanında onı bosatıp aluğa atsalısqandardıñ biri Mädeliqoja edi degen añızğa aynalıp ketken äñgime de bar bolatın. Al endi mına qwjattıñ arqasında batır öziniñ qayın jwrtı – Qasım hannıñ äuletimen tığız aralasıp twrğanına közimizdi jetkizip otır. Onıñ üstine orıs wlıqtarınıñ da bwl mäselege qanıq bolğanın añğaramız. Tağı bir köñil audaratın jay, ol Jappar swltannıñ Mädeliqojağa öziniñ süyikti säygüligin sıyğa tartqısı kelgendigi. Bwl da öz aldına köp närseni bildiredi. Swltannıñ bwlay etui, birinşiden, onıñ Kenesarınıñ jolı ülken wlı bolğandıqtan jezdesine öziniñ bükil äulettiñ aldı ekenin körsetkisi kelgendiginen bolsa, ekinşiden, Mädeliqoja sındı jezdesiniñ batır retinde qoğam aldında atqarğan qızmetterin sıylap, qwrmet körsetkeni bolıp tabıladı.

Al endi Jappar swltannıñ şeşesiniñ közinşe Mädeliqojağa nelikten qolımdı qaytardıñız dep ökpeleuiniñ sırın orıs otarşıları jazğan basqa da qwjattarmen tanısıp şıqqanda ğana anıqtaudıñ jolı tüsir twr. Alayda bwl jaylı äñgime qozğamas bwrın Kenesarı han qırğızdardıñ qolınan 1847 jılı qaza bolğan soñ onıñ äuleti nendey küy keşkeni jöninde qısqaşa bayandap ötkenim dwrıs.

Ahmet Kenesarinniñ kömegimen orıs tarihşısı E.T. Smirnovtıñ Sızdıq töreniñ auzınan jazıp alğan estelik kitabında: «Posle smerti hana oni so vsem narodom perekoçevali na nizov'ya r. Çu, v gorı Karatau, i v g. Turkestan»2 dep aytılatın jeri bar. Bwl kitaptıñ köp jıl tastap jazılğanı belgili jäne onda orıs otarşılarınıñ Qazaqstannıñ küngeyin jaulap alu barısında jürgizgen barlau materialdarı qarastırılmağan. Al endi mine solarğa nazar audarsaq, onda Kenesarınıñ öliminen keyin hannıñ ürim-bwtağı jaylı jinalğan derek közderiniñ işinde alğaşqıları 1849 jılmen belgilengen eken. Onda marqwm hannıñ bauırı Köşek swltan, jesiri Künimjan men wlı Jappar atınan Batıs Sibir general-gubernatorı Gorçakov mırzanıñ atına3 jäne Quandıq bolıstığınıñ basşıları Qoñırqwlja swltan men sol eldiñ bileri, batırları, bayları men bolıstarına jazılğan4 hattar bar bolıp şıqtı. Onıñ alğaşqısında Kenesarınıñ äuleti orıs wlığına keñpeyil boluın ötinip, ötken arazdıqtı birjolata wmıtudı, mümkin bolsa eski qonıstarına qaytıp kelgileri keletinderin bildirgen bolsa, ekinşi hatta qazaq jaqsılarınan olardıñ elge oraluına kömektesulerin, orıs wlıqtarınıñ aldında bwlar üşin atsalısuların, köşip-qonatın jerlerin swrap aldırıp, bekitip berulerin aytıp keledi de, Sarıbay bidiñ tama Ahun Toğalaqtıñ 100 jılqısın barımtalap ketkenin habarlap, sol mal qaytarılmasa onda olardıñ bwl äreketi bwrınğı Kenesarınıñ zamanında orın alğan öreskel isterdiñ äli de wmıtpağandarın körsetedi dep, jaylap ses körsetip ötedi. Bwl hattarmen tanısqan soñ Ombıda otırğan orıs wlıqtarı Kenesarınıñ balaları jöninde mälimet jinauğa birden kirisip ketedi5. Bwdan keyin 1847 jıldıñ 27 tamızı künimen belgilengen qwjatta korpus generalı Spiridonov degen polkovnikke osığan qatıstı berilgen tapsırıstardıñ tizimi keltiriledi. Onda Kenesarınıñ tuıstarına qay rular bağınıştı, hannıñ wlı Jappardıñ jası neşede, minez-qwlqı qanday, töñiregindegi qazaqtardıñ aldında bedeli qanşalıqtı jäne bwl swltannan bölek Kenesarı men Sarjannan qalğan wrpaqtarı bar ma, olar kimder jäne qay jerlerde köşip-qonıp jürgenderi jöninde anıqtaudı bölip-bölip jazıp, şegelep qoyğan eken. Bwl mälimetter orıs otarşılarınıñ Kenesarınıñ köterilisin basıp-janşu oñayğa tüspegenin, bolaşaqta onıñ wrpaqtarı qazaqtarğa qaytadan tu bola ma dep iştey seskengenderin aşıp körsetedi.

 

Aqırı, köp keşikpey orıs wlıqtarınıñ oylağandarınday Kenesarınıñ wrpaqtarı özderiniñ ör minezderin de körsetuge kirisedi. Sarıbay bi sekildi bi-bolıstar jaraqtağan barımtaşılardan ketken esesin qaytarmaq bolıp Jappar swltan bastağan jigitter birneşe jorıq jasaydı. Solardıñ birinde, swltannıñ aytuınşa törtinşi ret attanğanında, Aqtau jaqtağı qaqtığısta onı astındağı atı alıp ketip ol jalğız özi ğana jau qolına tüsedi. Mine sol jolı Jappardıñ tağdırın şeşken januar – bayağı Mädeliqojanıñ alğısı kelmegen burıl säygüligi bolsa kerek. Mwnı, ol ekeui talay jıl tastap Türkistanda qayta jüzdeskende swltannıñ jezdesine qarap, jüreginiñ tübinde qalğan ökpesin jayıp, şerin tarqata aytqan sözi bildiredi. Osı sözden, kezinde eki seriniñ birin-biri sınasqanı köp wzamay solardıñ bireui üşin orını tolmas ökinişke aynalğanına kuä bolamız.

Söz orayı kelgen soñ Jappar swltan turalı orıs qwjattarında kezdesetin mına bir qızıq mälimetke toqtap ötpesem jäne bolmas. Kenesarınıñ bel balası qolğa tüskende, orıstar onı bolsa da tergeuge saladı.  Sonda onıñ bergen jauaptarınıñ negizinde qwrastırılğan tüsiniktemede:

«Djapar (sın) vo vremya gibeli otca svoego nahodilsya pri svoih rodstvennikah, v gorah Karatau (çto severnee Turkestana); emu bıl togda let sem'. On bıl provozglaşen hanom i utverjden v etom zvanii Kokanskim hanom, kotorıy poslal emu znamya. Posle smerti Kenesarı, volneniya v stepi prodoljalis'. Rodstvenniki ego, so svoimi priverjencami, delali napadeniya na vrajdevnıe im roda, prodoljali grabeji. Kirgizı eti, vo vremya svoih nabegov brali s soboy i Djapara. Pri çetvertom nabege svoem on, Djapar, bıl shvaçen russkim otryadom vışedşim s Sibirskoy linii i otvezen v ukreplenie Akkala. Eto sluçilos' spustya şest' let posle smerti ego otca, emu bılo togda let 13-ti,6 degen sözder bar bolıp şıqtı.

Osı jerde Jappar swltannıñ aytqanı ras bolsa, onda Qazaq handığınıñ tarihına eleuli özgeris engizuge tolıq negiz payda boladı. Ol – qazaqtıñ soñğı hanı, 1847 jılı qırğızdar Kenesarını öltirip orıs otarşılarına jığıp bergen tuımızdı qayta kötergen dep osı Jappar töreni atağanımız dwrıs bolar edi. Ärine, Qoqan hanınıñ, el işinde «Äzireyil barda janım bar deme, Aq jalau barda malım ber deme» degen mätel sözge aynalğan tuın da qatar wstağan şığar, alayda mäsele bwl jerde onı qazaq jaqsılarınıñ eşkimnen swramay-aq özderine han saylağanında bolıp twr. Artınan tartu-taralğılar kelip jatsa, onıñ qadiri tek arta tüskeni emes pe.

Bir qızığı Jappar qolğa tüskeninde äli jas bozbala bolsa da, ata-babalarınan darığan qaysarlığın boyında saqtap qalğanın körsetetin mınaday sözder saqtalıptı:

«…okrujennıy so vseh storon i izranennıy ştıkami i pikami, shvaçen... Pri otobranii ot sego sultana pokazaniya on soznalsya, çto ezdil na barantu v Akmolinskiy okrug, gde i bıl zahvaçen…, no po vrojdennomu emu uporstvu ne hotel ob'yasnit', u kogo iz naşih kirgizov imel pristanişe, çto hotya ne podlejit somneniyu».7

Orıs wlıqtarı da kimdi qolğa tüsirgenin birden wqqanın «Sam on Djafar nikogda na vernopoddanstvo Rossiy ne prisyagal8 degen sözderden wğıp, jas swltanğa dwrıs bağa bere bilgenderin mınaday joldar rastay tüsedi:

…Posemu ne nahodya nujnım uderjivat' Djafara v Omske, otpravlyayu ego na jitel'stvo v g. Berezov, prinimaya v soobrajenie, çto sultan sey neodnokratno proizvodivşiy v naşey stepi bespo-ryadki, po svoey predpriimçivosti, naezdniçestvu, rastoropnosti i vpeçatleniyu, ostavlennomu otcom ego Kenisarı v umah naşih kirgizov, mojet sdelat'sya so vremenem opasnım dlya obşego v stepi spokoystviya»9.

Jasıratını joq, keyin, 18 jıl tastap Jappar swltan esebin tauıp qamaudan qaşıp kelgeninde küngey öñirinde soñğı jıldarı orın alğan ülken tarihi özgerister bar, densaulığınıñ naşarlağanı, osınıñ barlığı onıñ sağın sındırıp, bwrınğı qauqarınan ayırıp tastağanın kelesi qwjattardan oñay bayqaladı. Ol fort Perovskiyde (Aqmeşit) tağı da twtqınğa alınıp, biraz uaqıt ötken soñ qaytadan qaşıp ketip Qiua handığında jürgen bauırı Sızdıq swltandı jağalaydı. Alayda ol jerde de wzaq twraqtamay Bwqar ämirligine ötip, aqır soñında Şımkentegi tuğan inisi Ahmet törege tığılıp kelip orıs ükimetine qayta bağınuğa mäjbür boladı. Sol kezderi jürgizilgen tergeulerde Jappar öziniñ Aqmeşitte esinen ayırılğanı jöninde aytıp, endi Ahmettiñ qasında qalıp tınış ömir sürgisi keletinin bildiredi. Aqırı onıñ qara basına qatıstı qılmıs ister birjolata toqtatıladı. Jappar swltan turalı 1879 jılı jazılğan qwjattardıñ birinde ol özi turalı «neskol'ko let nazad tomu po vole Gosudarya Imperatora ya nahodilsya v ssılke, a po osvobojdenii ottuda ya jenilsya i sdelalsya detnım»9 – dep mälimet berip ketkenine qarağanda, onıñ esi bütin bolğanı añğarıladı.

Bir qızığı Jappar qolğa tüsken 1851 jıldıñ ayağında Qoqan handığına qarastı Taşkentti bilep twrğan Nar-Mwhammed qwsbegi Ombığa elşiler jiberip onı twtqınnan bosatuın ötinedi. Biraq, Batıs Sibir general-gubernatorı swltandı qaraqşılıq jasadı dep bas bostandığın qaytıp beruge könbey qoyıptı.

Sözdiñ reti kelgen soñ tağı ayta ketetin jay – Jappar swltanğa qatıstı Türkistan öñirinde jinalğan qwjattardıñ işinde Mädeliqojanıñ dosı ataqtı Sapaq datqanıñ balası Imanberdiniñ de körsetken kuäligi saqtalğan eken. Onıñ esimin orıs oficeri «Imanberdı Şafakov» dep jazıp ketipti. Imanberdi bwl kezderi qoqannıñ datqa lauazımın bolıstıqqa almastırıp jaña tärtipke say qızmet artqarıp jürgen bolsa kerek. Sebebi 1880 jıldıñ 21 aqpanında jarıqqa şıqqan «Türkistan ualayatınıñ gazetiniñ» 3-sanında Sırdariya oblısınıñ uaennıy gubernatorınıñ jarlığında onıñ esimi Sarıköl bolısına jwrttıñ saylauımen bolıs basqaruşı qılıp qoyılğanı jaylı habardar etetin mälimet10 bar. Osığan qarağanda orıs wlıqtarı oñtüstik öñirin özderine qaratqan soñ bilik tizginin bwrınnan halıq basqarğan kisilerge wstata saludı dwrıs körgen sekildi. Jalpı Imanberdiniñ esimi Maylıqojanıñ birneşe şığarmasında auızğa alınıp onda «Imanberdi, Mädeli – egiz qozı sekildi», «Imanberdi, Mädeli – jarasıp tuğan wl ediñ»»11 degen sözder kezdesedi. Al äygili aqınnıñ «Kelmes pe ediñ» degen öleñi tügelimen osı datqağa arnalğanı jäne bar.

Söz soñına Jappar töre jaylı bir qiyali añız-äñgime äygili halıq mwrasın jinauşı Mäşhür-Jüsip Köpeywlınıñ da jiğan-tergenderinde wşırasatının da aytıp ketkenim abzal.12

Jalpı, tarihi qwjattarda izi sayrap jatqan qazaqtıñ soñğı hanı atanğan swltan Jappar turalı öz aldına bir eñbek jazuğa boladı. Bwl bolaşaqtıñ isi, jas ğalımdardıñ parızı.

 

1 CGA RU. F. 17. D. 12953. L. 32 s oborotom. (http://kitap.kz/book/1531-qazaq_ult_azattyq_qozhalysy_v_kitap/1531-qazaq_ult_azattyq_qozhalysy_v_kitap)

2 Ahmet Kenesarin. Kenesarı i Sadık. Ural'sk, «Dialog», 1992,  28-bet

3 CGA RK. F. 374. Op. 1. D. 1922. L. 2 s ob.

4 CG RK. F.374. Op. 1 D. 1922. L.3-4.

5 IGL RK. F. 374. Op. 1. D. 1922. L. 8 s ob.

6 CGA RU. F. 17. Op. 1. D. 12953. L. 85-86.

7 Turkestanskiy kray. Sbornik materialov dlya istorii ego zavoevaniya. 1851 i 1852 godı. Sobral polkovnik A.G. Serebrennikov. – Taşkent, 1915. 127-bet

8 CGA RUF. 17. Op. 1D. 12953 L. 4-6 s ob.

9 CGA RU. F.1. Op. 11. D.81. L.4.)

10 «Türkistan ualayatınıñ gazeti». Almatı, «Ğılım», 2003. 462-bet

11 «Maylıqoja», Şığarmalar. Ospanwlı Ä. Almatı, 2005. 98-99 better

12 Ortalıq ğılımi kitaphananıñ qoljazbalar qorı. Mäşhür-Jüsip Köpeywlınıñ qoljazbaları. 1645-şi papka. 152-bet

 

№106

Pokazaniya kirgiza Basrıkumskoy volosti

Madali hodja YUsup Hodjina.

 

Djapara Kenesarina jivşego v Turkestanskom uezde, ya videl dva raza, v pervıy raz v g. Turkestane, kogda emu bılo 15 let, vtoroy, kogda emu bılo 17 let ot rodu, v etot raz on mne predlojil vzyat' ego lyubimuyu buruyu loşad', kotoraya stoila emu 80 tilley. YA otkazalsya ot predlojeniya. Posle etogo çerez neskol'ko vremeni ya slışal, çto v barante on, Djapar, poyman russkimi i uvezen. Djapar nesmotrya na svoyu molodost' bıl vısokogo rosta, na nosu imel sledı natural'noy ospı i blondin. Sem' let tomu nazad, ya slışal, çto priehal k svoim rodnım v Turkestanskiy uezd sın Kenesarı – Djapar, ya poehal ego posmotret'. Deystvitel'no çelovek nazıvavşiy sebya Djaparom bıl pohoj nastoyaşemu Djaparu, hotya jena Kenesarina (mat' Djapara) priznala ego za rodnogo sına, no vse taki ya somnevalsya, kogda je on obratilsya ko mne s slovami: «Zaçem Vı pered moim otpravleniem v pohod otkazalis' ot moego predlojeniya vzyat' moyu buruyu loşad' ili pojaleli menya?». Togda moe somnenie izçezlo i ya ego priznayu za Djapara. Kogda Djapar bıl vzyat russkimi, togda doljno bıt' bılo Ahmedu 12 let, ot rodu. Djapar teper' doljno bıt' 45-46 let ot rodu.

Çto pokazal verno, v tom i prilojil svoyu peçat'.

Pokazanie otbiral ştabs kapitan (podpis')

CGA RU. F. 17. D. 12953. L. 32 s ob.

 

№105

Pokazanie Sarıkul'skogo volostnogo upravitelya

Imanberdı Şafakova.

 

Nazad tomu 27 let ya videl v g. Turkestane sına Kenesarı Djapara Kenesarina, togda emu bılo 17 let ot rodu. On na odin god moloje menya, mne ispolnilos' v nıneşnem godu 46 let. U Kenesarı bılo 6 sınovey imenno: Omar, Djapar, Osman, Ahmet, Djakey i Sıddık. Djapar Kenesarin, kak ya slışal, çto nazad tomu 24 goda s mnogimi kirgizami otpravilsya na barantu, a potom bıl poyman russkimi i uvezen vo vnutrennie goroda Rossii. YA tak je slıhal, çto budto-bı rodnıe Djapara, snaçala poluçali ot nego pis'ma, a potom slışali, çto budto-bı Djapar umer, i posle ot nego pisem ne poluçali. Çeloveka, kotorıy v nastoyaşee vremya jivet v aule sultana Ahmeda pod imenem Djapara Kenesarina, ya ne uznayu i ne mogu o nem skazat' niçego polojitel'no, potomu çto, kak ya Djapara videl, proşlo uje tomu 27 let. Vse rodnıe Kenesarina jili, nıne jivut v Turkestanskom uezde i krome togo kak mne izvestno, Djapar po smerti svoego otca jil rostoçitel'no, vel bol'şe znakomstvo s poçetnımi sartami g. Turkestana kak: Şayhul'-islam, Nakıp Djamanbaevskoy volosti kirgiz, Djanbay datha Il'kundin, Mangutay Sangil'bekoy volosti kirgiz, Dusenbe Sauranbaev.

Çto pokazal verno, v tom i podpisuyus'.

 

Pokazanie otbiral ştabe kapitan (podpis')

CGA RU. F. 17. D. 12953. L. 31 s ob.

 

Sonday-aq, oqıñız

Qanay datqağa aytqan öleñniñ soñğı tabılğan nwsqası

Qazaq handığınıñ tarihında Ordabası tauınıñ alatın orını erekşe ekeni belgili. Öytkeni bwl jerde Aqtaban şwbırındı-Alqaköl …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan