باسقى بەت / عالىمنىڭ حاتى / «اكەڭ – ءسۇدىر، سەن – وراق، مامەدالى سودان-اق كورمەيسىڭ بە كەمدىگىڭدى»

«اكەڭ – ءسۇدىر، سەن – وراق، مامەدالى سودان-اق كورمەيسىڭ بە كەمدىگىڭدى»

2007 جىلى جارىق كورگەن «مادەلىقوجا» كىتابىندا باتىردىڭ بۇرىن تالاي مارتە جاريالانعان 12 شۋماقتان تۇراتىن مايلىقوجا اقىن ەكەۋىنىڭ اراسىندا بولعان ايتىستىڭ بۇرىن كەم تاراعان تاعى 4 شۋماعى العاش رەت باسىلعان بولاتىن. ول شۋماقتاردىڭ العاشقى ەكى ەكەۋى بۇرىننان بەلگىلى نۇسقاسىنداعى ءسوز جولدارىمەن ۇندەس كەلگەنىمەن، سوڭعى ەكى شۋماعىندا بار تىڭ دەرەكتەر ءبىراز وي تۋدىرعانى بار-دى. بۇل 2 شۋماق مىناداي بولىپ كەلەدى:

مادەلىقوجا:  

اقتابوز اتقا سالامىن تەرلىگىمدى،

دۇشپانعا قىلىپ ءجۇرمىن ەرلىگىمدى.

اكەم ءجۇسىپ ءتاۋىر-اق ادام بولسا

قاي جەرىمنەن كورەسىڭ كەمدىگىمدى؟

مايلىقوجا:

اقتابوز اتقا سالاسىڭ تەرلىگىڭدى،

دۇشپانعا قىلىپ ءجۇرسىڭ ەرلىگىڭدى.

اكەڭ – ءسۇدىر، سەن – وراق، مامەدالى

سونان-اق بىلمەيسىڭ با كەمدىگىڭدى؟!1

بۇل ءتورت شۋماقتى اتالمىش كىتاپتى باسپاعا دايىنداپ جاتقانىمدا، مادەلىقوجا مەن مايلىقوجانىڭ دۇنيەلەرىن جيناستىرۋدا الدىنا جان سالماعان جىرشى ءتۇرسىنالى اينابەكوۆتىڭ «قالىپ قالماسىن، ابدوللا قارىمەن حابارلاسىپ كىرگىز» دەپ سالەم ايتىپ جىبەرگەننەن كەيىن، ءىنىم سەرالىنى جىبەرىپ جازدىرتىپ العانمىن. وسى شۋماقتاردى جاتقا بىلەتىن ابدوللا جولداسوۆ ەلگە تانىمال ءدىندار عالىم، حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بۇقارداعى ايگىلى ءمىر-اراب مەدرەسەسىن بىتىرگەن العاشقى قازاق ەكەنىن، مۇنىڭ بارلىعىن كەيىندەرى ەسىتىپ بىلگەنمىن. كىتاپ شىققان سوڭ، بىرنەشە جىل تاستاپ وسى كىسىنىڭ وزىمەن جۇزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەندە، ابدوللا قارى وسىنداعى مايلىقوجا اقىننىڭ اۋىزعا العان «ءسۇدىر» مەن «وراق» سوزدەرىنىڭ نەنى بىلدىرەتىنىن، نەگە باتىردىڭ اتى «مامەدالى» بولىپ ايتىلعانى جونىندە اڭگىمەلەپ بەرگەن ەدى. اعامىزدىڭ ايتۋىنشا مامەدالى دەلىنەتىنى – ونىڭ بالا كەزىندە باباسى قوجاحاننان ەستىگەن، جادىندا وسىلاي ساقتالىپ قالعان باتىردىڭ ەسىمى بولىپ شىقتى. قوجاحاننىڭ اكەسى يمات يشان مايلىقوجا اقىنمەن تۋىستىق قاتىناستا بولعان، سول سەبەپتى باباسى ايگىلى اقىنمەن قارىن بولە بولامىن دەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن. ابدوللا قارى اڭگىمەسىندە بۇرىنعىنىڭ قاريالارى مادەلىقوجانى – مادەلى داتقا، ال مايلىقوجانى – مايلى اقىن دەپ ايتاتىن، قازىر ونىڭ ءبارى قالدى دەي وتىرىپ، قوجاحان باباسىنان ءسۇدىر مەن وراقتىڭ نە بىلدىرەتىنىن سۇراعانىندا، ول كىسى: «وراق – داتقا دەگەننىڭ قازاقشا ءتۇرى، ال ءسۇدىردى سول بويى بىلە المادىم» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى دەپ ەسىنە الدى. سودان ابدوللا اعامىز تالاي جىلدار بويى وسى مانسابتىڭ نە بىلدىرگەنىن، ونى يەمدەنگەن ادامنىڭ قانداي قۇقىقتارعا يەلىك ەتكەنىن بىلگىسى كەلىپ ءبىراز ۋاقىت ىزدەنىپتى. تومەندە ابدوللا قارىنىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى ديكتوفونعا ايتىپ بەرگەنىنەن ءۇزىندى كەلتىرەيىن:

«بىردە مەنىڭ قولىما ءابۋل حاسان-ات ءابدۋلحاي مارگۋلاني دەگەن عۇلاما عالىمنىڭ ءبىر كىتابى ءتيدى. كىتاپتىڭ ماڭدايىندا قاسقايتىپ «سادىر اعزام» دەپ جازىپ قويعان ەكەن. «سادىر» ءسوزى «ءسۇدىر» ءسوزىنىڭ جەكەشەسى دە، «ءسۇدىر» كوپشەسى. «سادىر» دەگەن، نەگىزى كوكىرەك دەگەن ءسوز. ادامنىڭ كەۋدەسى كورىنەدى عوي، سودان كوزگە كورىنەتىن، ايتۋلى كىسىلەردى وسى سوزبەن بەينەلەگەن. بىراق ءبارىبىر بۇل ءسوز انا ءسۇدىر دەگەنگە دالەل بولا المايدى…

ءامىر تەمىردىڭ «تۋزۋك-ي تيمۋر» دەگەن كىتابى بار، «ۋلوجەنيا تيمۋرا»، سول كىتاپتا ءسۇدىر بار ەكەن. سوندا ءسۇدىر – ول ۇلكەن مانساپ ەكەن. مەملەكەتتەگى ءمۇفتيى بار، قازي، سونداي كىسىلەردىڭ ورنىنا، ايتايىق ولار اۋىرىپ-سىرقاپ قالسا، كەيدە قاتەلەسىپ جاتسا، جەكە باسىندا كەمشىلىكتەرى بولسا سولاردى تەكسەرۋگە قاتىساتىن، اۋىستىرىپ وتىراتىن ادام بولعان ەكەن. ياعني سۇدىرلەر مەملەكەتتەگى ۇلكەن لاۋازىمدى كىسىلەر بولىپ، قازي، مۇفتيلەر ولارعا ەسەپ بەرەدى ەكەن. سونداي دارەجەدەگى ادامداردى ءسۇدىر دەيدى. ءجۇسىپ سونداي دارەجەگە جەتكەن ەكەن. كەيىن مايلىقوجانىڭ جولبارىس دەگەن بالاسىنىڭ ايتقان مىنا ءسوزىن ەستىدىم:

امالى مادەلىنىڭ ءسۇدىر بولدى،

شىلاۋىندا شىلتەن مەن قىدىر بولدى.

دەمەك كەيىن مادەلى دە سۇدىرگە قولى جەتكەن ەكەن دەگەن قورىتىندى شىعادى بۇل سوزدەن»2.

ءسوز سوڭىندا ابدوللا قارى «ءسۇدىر» اۋىر قىلمىس جاساعان كىسىنى جەكە ءوزىنىڭ شەشىمىمەن ولىمگە كەسۋگە قۇقىعى بولعان دەگەندى دە قوسىپ، بۇل مانساپ جايلى ارنايى ماقالا جازعانىن، ونىسىن قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءبىر عىلىمي جيىنىندا وقىپ، جيناققا ەنگىزگەنىن دە ايتتى.

مىنە، ەندى وسى، بۇگىندەرى ماعىناسى مۇلدەم ۇمىتىلعان جوعارى ەكى لاۋازىم تۋرالى ءسوز باستاماس الدىن، ءسۇدىردىڭ دە، وراقتىڭ دا قوقان حاندىعىندا قولدانىستا بولعان مانساپتاردىڭ قاتارىنا جاتپايتىنىن ەسكەرتىپ،3 ولاردىڭ تەك بۇقار امىرلىگىنە قاتىستى قاراستىرىلاتىنى جونىندە باسىپ ايتقىم كەلەدى. الايدا، ەسكىلىكتە، «وراق» دەگەندى بىلمەدىم، ال «ءسۇدىردىڭ» ورتا ازيا حاندىقتارىنان باسقا دا مۇسىلمان ەلدەرىندە ءار زامانداردا قولدانىستا بولعانى جونىندە مالىمەتتەر بار بولىپ شىقتى.

سونىمەن اكەلى-بالالى باتىرلار جۇسىپقوجا مەن مادەلىقوجاعا ايتىلعان وسى بۇقارلىق مانساپتارعا ورالساق، ولار جايلى مالىمەتتى 1948 جىلى شىققان «سوۆەتسكوە ۆوستوكوۆەدەنيە» جيناعىنىڭ V-تومىندا جارىق كورگەن «تراكتات و چيناح ي زۆانياح ي وب وبيازاننوستياح يح نوسيتەلەي يح ۆ سرەدنەۆەكوۆوي بۋحارە»4  – «ورتاعاسىرلىق بۇقارداعى لاۋازىمدار مەن مانساپتار جايلى، جانە ولارعا ارتىلاتىن مىندەتتەر حاقىندا جازبا» اتتى زەرتتەۋدەن وقىپ ءبىلۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. قولجازبانى اۋدارعان ورىس سوۆەت عالىمى ا.ا. سەمەنوۆ بۇل شىعارمانىڭ قاعازعا تۇسىرىلگەن كەزىن حح عاسىردىڭ باسى ەكەندىگىن بايانداي كەلىپ، ونى ءتۇرلى ەسكى قولجازبالاردان الىنعان بولىكتەر قۇراعانىن ارنايى اتاپ ءوتىپ، ءماتىننىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ جازىلعان ۋاقىتىن XVIII عاسىرمەن شەكتەۋدى دۇرىس كورىپتى.

وسىعان بايلانىستى، ابدوللا قارىنىڭ سۇيەنگەن «تۋزۋك-ي تيمۋر» كىتابىنداعى «ءسۇدىر» تۋرالى مالىمەتتىڭ بۇقارلىق قولجازبادا كەلتىرىلگەن دەرەكتەردەن كەمىندە 2-3 عاسىر ءبولىپ تۇرعانىن ەسكەرىپ، «تراكتات و چيناح ي زۆانياح ي وب وبيازاننوستياح يح نوسيتەلەي يح ۆ سرەدنەۆەكوۆوي بۋحارە» قولجازباسىنداعى مالىمەتتەردىڭ ءبىز ءۇشىن الدە-قايدا جاقىن جاتقانىن، ونداعى دەرەكتەردىڭ سالماعى الدەقايدا ماڭىزدىراق ەكەندىگىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ونىڭ ۇستىنە كەيبىر لاۋازىمداردىڭ ءمان-ماعىناسى زامان اعىمىنا قاراي بىرتىندەپ وزگەرىپ كەتىپ، كەيبىردە ءتىپتى مۇلدەم قولدانىستان شىعىپ كەتەتىنى تاريح بەتتەرىنەن بەلگىلى. الىسقا بارماي-اق، تۇرىك قاعاناتى، التىن وردا حاندىعى مەن وسمان سۇلتاندىعىندا ماعىناسى وتە جوعارى بولعان «حاتۋن» اتاۋىنىڭ قازىرگى كۇنى قازاق اراسىندا قانداي ايانىشتى كۇي كەشىپ جۇرگەنىن ەسىمىزگە الساق، سونىڭ ءوزى دە كوپ نارسەنى اڭعارتادى.

ەندى جوعارىدا اتالعان ەكى لاۋازىم جايلى بۇقار امىرلىگىنىڭ تاريحىندا سوڭعى بولىپ جوعارعى قازىلىق قىزمەت اتقارعان – كازي-كالان بولعان شاريفجان-ماعزۇمنىڭ ەسكى قولجازبالارعا سۇيەنە وتىرىپ جازعان ەڭبەگىندە نە دەلىنگەنىمەن جاقىن تانىسىپ شىعالىق.

بۇل قولجازبادا بۇقار امىرلىگىندە بيلىك باسىندا وتىرعانداردان كەيىن ەكىنشى قاتاردا ءتورت لاۋازىم، ولاردان ءبىر ساتى تومەن تۇرعان ءتورت-تورتكە بولىنگەن سەگىز لاۋازىم بولعان دەپ ايتىلعان ەكەن. وسى ەكىنشى ساتىداعى مانساپتاردىڭ العاشقى تورتەۋى ازىرەتى ءالىنىڭ ۇلى يمام قۇسايىننىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارىنا جاتاتىن سەيىت قوجالاردىڭ عانا مەنشىگىندە بولىپتى. سولاردىڭ ىشىندە ءۇشىنشى دارەجەدەگىسى «ۇلى وراق» دەپ اتالىنىپتى. ونىڭ مىندەتىنە – اسكەر قاتارىنداعى تەگى سەيىت جاۋىنگەرلەردى شاريعاتقا ساي باسقارۋ، سولاردىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارۋ جاتىپتى. استە، سەيىتتەردىڭ بۇل اسكەري توبى بۇقار امىرلىگىندە ەۋروپالىق «گۆارديا» ىسپەتتەس قاراستىرىلعان بولسا كەرەك. بۇدان بولەك اتالمىش قولجازبادا بۇقار امىرلىگىندە «كىشى وراق» دەگەن دە لاۋازىم بار بولىپ شىقتى. ونىڭ يەسى ءامىر مەن ونىڭ جانىنداعى باسقا دا ۇلىقتاردىڭ جەكە قىزمەتشىلەرىن (باس كيىمدەردى ساقتايتىن، اياق كيىمدەرگە جاۋاپتى، اتقوسشى، ت.ب.) باسقارعان ەكەن. جالپى وراق مانسابىن يەمدەنگەن مەملەكەتتىك قايراتكەرلەر حح عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى بۇقار امىرلىگى جويىلعانشا كەزدەسىپ وتىرعان. مىسالى، بۇقار امىرلىگى رەسەي يمپەرياسىنا تاۋەلدى بولعان سوڭ، 1893 جىلى سەيىت-ابدۋل-احاد-ءباھادۇر-حان سانكت-پەتەربۋرگكە بارعان كەزىندە جۇرگىزگەن كۇندەلىگىندە ونىڭ باس ۋازىرلەرىنىڭ قاتارىندا ابۋل-فەش-قوجا-وراق دەگەن كىسىنىڭ ەسىمى اتالادى.5

ال ەندى ەكىنشى ساتىداعى قالعان ءتورت مانساپتى بۇقار ءامىرى كەز-كەلگەن ادامعا – قوجاسى بولسىن، وزبەگى بولسىن، تاجىگى بولسىن، شىققان تەگىنە قاراماستان تاپسىرىپ وتىرىپتى. مىنە وسى ءتورت مانساپتىڭ ىشىنە «سادىر» دا، «ءسۇدىر» كىرەتىن بولىپ شىقتى. سادىرعا مەملەكەتتىڭ ىشكى ايماعى – قاسيەتتى بۇقار الىپ جاتقان كەڭىستىگىنىڭ ءاربىر فارساڭعا (8,5-9,5 شاقىرىم – ە.و.) تەڭ جەرىنىڭ ۋاكفتەرىن ء(ىس-قاعازدارىن) جازۋ، تىركەۋ مەن تەكسەرۋ جۇكتەلگەن بولسا، سۇدىرگە ونىڭ سىرتىندا جاتقان جەرلەردىڭ ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزۋ تاپسىرىلعان ەكەن. ءبىر قىزىعى، جوعارىداعى بۇقار ءامىرىنىڭ رەسەيدىڭ استاناسىنا جاساعان ساپارىنا قاتىستى كۇندەلىگىندە قاجى-ابۋل-فەيىز-قوجا-ءسۇدىر دەگەن ادامنىڭ دا ەسىمى ۇشىراسادى.6 بۇل سيرەك مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك مادەلىقوجانىڭ اكەسى جۇسىپقوجاعا بۇقار امىرلىگىنە باعىنىشتى قازاقتاردىڭ كوشىپ-قوناتىن دالاسى نەمەسە ونىڭ الدەبىر قوماقتى اۋماعى مىندەتتەلىپ، رۋلاردىڭ اراسىندا ورىن العان جەر داۋلارىنىڭ ءادىل شەشىمىن تاۋىپ، بۇقار ءامىرىنىڭ اتىنان ۇكىم شىعارۋ تاپسىرىلعان بولىپ شىعادى.

 

بۇل «ءسۇدىر» مەن «وراق»  جايلى ءبىزدىڭ كۇنگە جەتكەن تاريحي دەرەكتەر. ەندى مادەلىقوجانىڭ وزىنە قايتا ورالىپ ونىڭ «ۇلى وراق» پا، الدە «كىشى وراق» بولعان با، سونى انىقتاپ كورەلىك. باتىر 1858 جىلدىڭ كوكتەمىندە ورداباسى بوكتەرىندە زەكەتشى ءمىرزابيدى ءولتىرۋدى ۇيىمداستىرعان سوڭ بۇقار جاققا اۋىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعانى تۋرالى كوپ ايتىلادى. الايدا مادەلىقوجا ول جاقتا ۇزاق بولماستان بار-جوعى 2 ايدا قايتىپ ورالعانىن ءوزىنىڭ «تۇرمىسىڭ امان-ەسەن، ورداباسى» ولەڭىندە ايتىپ وتكەنى دە بەلگىلى. سول سەبەپتى ونىڭ وسىنداي قىسقا مەرزىمدە «كىشى وراق» بولىپ بۇقار ءامىرى مەن ونىڭ سوڭىنان ەرگەن ۋازىرلەرىنىڭ قىزمەتشىلەرىن باسقاردى دەۋگە اۋىز بارمايدى. شىنداپ كەلگەندە وسى ەكى ايدىڭ ىشىندە، بۇقارعا كەلە سالا ونىڭ «ۇلى وراق» بولىپ سايلانىپ، ۇستەرىنە شىنجىر ساۋىت كيگەن، بەلدەرىنە قىلىشىن ىلگەن، ساداق اسىنىپ قولدارىنا نايزا ۇستاعان سەيىتتەر توبىن باسقارىپ شىعا كەلۋى دە ەكىتالاي ماسەلە. جوق، ونداي اسكەري قۇرامدى باسقارۋ وعان تۇككە دە تۇرماعانىن ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. الايدا تۋرا سول جولى ونىڭ «ۇلى وراق» اتانعانىنا نانۋ قيىن. جوق، مادەلىقوجا ءۇشىن بۇقار امىرلىگى كوز كورمەگەن، قۇلاق ەستىمەگەن ەل ەمەس، ول وندا مەدرەسەدە وقىپ ءتالىم الىپ، ءدىني ساۋاتىن اشقانى بەلگىلى. بىراق 1858 جىلى باتىردىڭ ول جاققا كەتكەن شاعىندا جوعارى لاۋازىم الىپ، سوسىن ىلە-شالا ونداي ەكىنىڭ بىرىنە تاپسىراتىن قىزمەتتى اياق-استىنان تاستاپ كەتۋى كوڭىلگە قونبايدى.

مادەلى قوجانىڭ ساۋىتى

ءبىر قىزىعى وسى «وراق» ماسەلەسىنە قاتىستى حالىق مۇراسىن جيناۋدا وراسان ەڭبەك اتقارعان، بۇگىندەرى ەسىمى ءتىپتى ۇمىت بولىپ كەتۋگە جاقىن تۇرعان جەرلەسىمىز قىسىراۋبەك امانتاەۆتىڭ جازىپ العان اڭىز-اڭگىمەلەرىنىڭ ىشىندە مىناداي قىزىق مالىمەت بار بولىپ شىقتى.

«ءبىر كۇنى سىردىڭ ار جاعىندا جاۋ كورىنىپتى. ۇلىق:

– بۇل جاي كىم ەكەن، ءبىر ادامىن ۇستاپ اكەلىپ، ءتىل الىپ بەرەتىن ادام بولسا، سىيلىق بەرەم! – دەپتى.

بۇعان كەنجەحان اقتابوز دەگەن اتىن ءمىنىپ، سىردىڭ سۋىنىان ءوتىپ بارىپ، قالىڭ اسكەردەن بىرەۋىن الىپ تاقىمىنا باسىپ، سۋعا ءتۇسىرىپتى. ول دا مىقتى جاۋ ەكەن. سۋدا ءبىراز جۇرگەندە كەنجەحاندى اۋدارىپ تاستاپ، وڭگەرىپ الىپ، اتقا ءمىنىپتى. وسىلاي الماسىپ ءجۇرىپ جاعاعا شىعىپتى. ول جاۋ پاتشالىق رەسەيدىڭ اسكەرلەرى ەكەن، ءبىر ۇلكەن اسكەرباسىسىن الىپ كەلگەن ەكەن. باسشىسى جاۋعا تۇسكەن كەيىنگى جاۋ شەگىنىپ قاشىپ كەتىپتى. ۇلىق كەنجەحاندى شاقىرىپ:

– وراق امال دەگەن امال بەرەيىن، – دەپتى.

كەنجاحان:

– مەن كوكپارعا قۇمارمىن، ماعان امالدىڭ كەرەگى جوق، مىنا مادەلى اعامىزعا بەرىڭىز! – دەپتى. مادەلى ەكى بىردەي امالدار بوپ تۇرعان ەكەن».7

بۇل اڭىز-اڭگىمەدەگى اسىرەلەنىپ ايتىلعان كەنجەحاننىڭ ەرلىگىن شەتكە الىپ قويىپ، ءبىز ءۇشىن الدەعايدا ماڭىزدى ماسەلە – «وراق امال» دەگەنگە توقتالساق دەيمىن. سەبەبى، اڭگىمە جەلىسىنەن اتالمىش مانساپتىڭ ءوز زامانىندا راسىندا دا ەلەۋلى لاۋازىم بولعانىن كورە الامىز. ارينە، ءبىر ادامنىڭ باسىنا «ەكى بىردەي امالدار» مانسابىن تەلۋ ارتىقتاۋ بولار، الايدا اڭگىمەلەۋشى بۇل جەردە مادەلىقوجانىڭ بويىنا بىتكەن باتىرلىعىمەن قاتار ەلدى دە باسقارا الاتىن دارەجەسى بولعانىن كورسەتكىسى كەلگەنى انىق كورىنىپ تۇر. بۇل اڭگىمە بۇگىندەرى زەرتتەۋشىلەر سونىسىمەن عانا قۇندى. سەبەبى مۇندا «وراقتىڭ» جالپى نە بىلدىرەتىنى جايلى اڭگىمە ءتىپتى دە جوق.

سونىمەن، جۇسىپقوجا دالانى مەكەندەيتىن يلاتيا – كوشپەندى حالىقتار ىشىندە «ءسۇدىر» بولعاندىعى جانە ونىڭ بەل بالاسى مادەلىقوجانىڭ «وراق» قىزمەتىن اتقارعانى كۇمان تۋدىرمايدى دەپ قابىلدايتىن بولساق، وندا ول ەكەۋى قاي كەزدەرى جانە قالايشا بۇل مانساپتارعا قول جەتكىزدى ەكەن، ماسەلە وسىندا. مۇنىڭ جاۋابىن تابۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن بۇل ەكى لاۋازىمنىڭ دا تەك بۇقار امىرلىگىندە قولدانىستا بولعانىن ەسكە ۇستاعانىمىز دۇرىس. سەبەبى تەك سولاي بولعان جاعدايدا عانا اكەلى-بالالى باتىرلاردىڭ بۇل مانساپتارعا قول جەتكىزۋلەرىنە جاعداي تۋىندايدى. ماسەلە ەندى بۇل ارەكەتتەرىنىڭ قاي كەزدەرى ورىن الۋى مۇمكىن، سول باعىتتا ىزدەنسەك دەيمىن. ول ءۇشىن تاريح بەتتەرىنە قايتا ءۇڭىلۋىمىز قاجەت.

مادەلىقوجانىڭ شىڭدابىلى

بۇقار امىرلىگى مەن قوقان حاندىعى اراسىندا ۇنەمى ءتۇرلى سوعىس ارەكەتتەرى ءجۇرىپ وتىرعانى تاريح بەتتەرىنەن بەلگىلى. ول شيەلىنىستەردىڭ قاشان باستالىپ، قالاي وتكەنىن قازبالاپ جاتپاستان تەك مادەلىقوجانىڭ تۋعان 1816 جىلىنان باستاپ، ءاربىر جىگىتتىڭ جارقىراعان شاعى – 25 جاسپەن شەگەرىپ، ياعني 1843 جىلمەن شەكتەلسەك سونىڭ ءوزى دە كوپ نارسەنىڭ بەتىن اشىپ بەرەتىن سەكىلدى. سەبەبى، باتىردىڭ بۇل شاعى ونىڭ اكەسىنىڭ دە باقۋات، ابدەن تولىسقان كەزىنە ساي كەلەدى.

سونىمەن، 1816-1843 جىلدار ارالىعىندا بۇقار مەنەن قوقاننىڭ اراسىندا نە جاعدايلار ورىن الدى، سولارعا قىسقاشا توقتالىپ كورسەك، بۇل جىلدارى وسى ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا ۇرا-توبە، قاراتەگىن، كەرمەنە، شارحيسابز، سامارقان، ءزاامين، جىزاق ءۇشىن كوپتەگەن سوعىس ارەكەتتەرى مەن ءىرى شايقاستار ورىن العاندىعىنان حاباردار بولامىز. ءتىپتى بۇقار امىرلىگى 1842 جىلى قوقان حاندىعىنىڭ استاناسىن جاۋلاپ الىپ، تاشكەنتتى دە وزىنە قاراتۋعا شەيىن بارعان ەكەن. مىنە، وسى اتالعان ۇلكەندى-كىشىلى شاھارلاردىڭ ىشىندە جىزاقتىڭ الاتىن ورىنى ءبىز ءۇشىن ەرەكشە ەكەندىگىن باسىپ ايتۋىمىز كەرەك. سەبەبى بۇل قامال اشىق دالادا، قوڭىرات ەلىنىڭ، جالپى كوشپەلى قازاق قاۋىمىنىڭ اتام-زاماننان قونىستانعان جەرى ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە جىزاق قىستاعى تالاي عاسىرلار بۇقار امىرلىگىنىڭ ەنشىسىندە بولىپ، قوقاندىقتار ونى جاۋلاپ الۋ ءۇشىن جاساعان كوپتەگەن ارەكەتتەرىنەن ماردىمدى ەشنارسە وندىرە الماعانى تاريح بەتتەرىنەن بەلگىلى. ءسوزدىڭ رەتى كەلىپ تۇرعان سوڭ ايتا كەتەيىن – جىزاق ءوڭىرى 1956 جىلى ماسكەۋدىڭ شەشىمىمەن ءبىرجولاتا وزبەك سسر-نىڭ قۇرامىنا كىرگەنىنشە قازاقستانعا قاراستى «گولودنايا ستەپ» (جالاڭاش دالا) اۋدانىنىڭ اۋقىمدى بولىگى بولعان. وسىنىڭ ءوزى دە كوپ نارسەنى اڭعارتادى. مىنە، وسى قالىڭ قوڭىرات ەلى اتام زاماننان مەكەندەگەن، كەيىنگى كەزدەرى بۇقار امىرلىگىنە قاراستى ايماق اكەلى-بالالى جۇسىپقوجا مەن مادەلىقوجا ءۇشىن تابان تىرەپ، «ءسۇدىر» مەن «وراق» سەكىلدى مانساپتارعا قول جەتكىزە الاتىن ورتاعا اينالعان دەۋگە تولىق نەگىز بار. اسىرەسە جىزاق ءوڭىرى بۇقار اسكەرىنىڭ 1842 جىلى تاشكەنتتى جاۋلاپ العان كەزىندە 25-كە قاراعان مادەلىقوجانىڭ ناعىز باتىر اتانىپ، داڭقىنىڭ ەل ىشىنە جايىلا باستاعان ۋاعىندا وعان قىران قۇستىڭ قوناقتايتىن تۇعىرى ىسپەتتەس بولعان دەپ قاراستىرسا بولادى.

ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، مادەلىقوجا سول جىلدارى بۇقار اسكەرىنىڭ قوقان مەن تاشكەنتتى جاۋلاپ العان جورىعىنا قاتىسقان بولسا، وندا ونىڭ سەيىت قوجالاردان قۇرالعان اسكەري جاساقتى باسقارعانى كوڭىلگە قونادى. ولاي بولسا باتىر سول جولى «ۇلى وراق» مانسابىنا يە بولعانى دا اقيقاتقا سايادى. ەگەر بۇل تۇجىرىمدى قابىلداساق، وندا مادەلىقوجانىڭ كەيىندەرى، تالاي جىلدار بويى قوقاندىقتاردان قۋدالاۋ كورىپ، كەيبىردە اجال اۋزىنان سوڭعى ساتتە عانا سىتىلىپ شىققانى جايلى باياندايتىن «ءوزىم دە ادىلەت ءۇشىن قىزمەت ەتتىم»، «مادەلى مەن بايتاق اقىن» ولەڭدەرىنىڭ تامىرى وسى جەردە جاتقان بولىپ شىعادى. Cول سەبەپتى دە سىر ءوڭىرىنىڭ تاريحىن تەرەڭ بىلەتىن جازۋشى ءادىھام شىلتەرحانوۆ ءوزىنىڭ «مادەلىقوجا» اتتى زەرتتەۋىندە جۇسىپقوجا بۇقارلىقتار جاعىندا قوقان حاندىعىنا قارسى كوپ سوعىسقانىن اۋىزعا الىپ، «بۇقار ءامىرى تاشكەنت قالاسىن باسىپ الىپ، جەر-جەرگە اكىم تاعايىنداعاندا، جۇسىپقوجانىڭ بالاسىن – جاس جولبارىستاي نازارعا ىلىگىپ ۇلگىرگەن مادەلىقوجانى جىزاققا اسكەرباسى ەتىپ بەكىتەدى»8 دەپ جازادى.

ال ەندى مادەلىقوجانىڭ اكەسى جۇسىپقوجانىڭ قاي جىلدارى «ءسۇدىر» بولعان دەگەن ساۋالعا جاۋاپتى ناقتى قۇجاتتاردان تابۋ قيىندىق تۋدىرسا دا، ونى جىزاق قامالىنىڭ تاريحىنا قاتىستى مالىمەتتەر ارقىلى انىقتاپ كورۋگە بولاتىن سەكىلدى.

شىنبادىل 2

مىسالى، ت.ك. بەيسەمبيەۆتىڭ «كوكاندسكايا يستوريوگرافيا» كىتابىندا كەلتىرىلگەن قوقان حاندىعىنىڭ جىلناماسىندا (حرونولوگيا) بەرىلگەن مىنا ءبىر دەرەكتەر، وسى ماسەلەگە قاتىستى ءبىراز وي تاستايتىنداي بولىپ كورەنەدى. وندا:

«پوەزدكا اتالىك-بەكا ۆ بۋحارۋ. سوگلاشەنيە و پەرەداچە يم دجيزاكا بۋحارە نا ۋسلوۆياح بۋحارسكوي پوموششي پروتيۆ كوكاندا (سوگلاشەنيە وتۆەرگنۋتوگو سوپلەمەننيكامي اتالىك-بەكا – يۋزامي ي كىركامي). ۆزياتيە ۋرا-تيۋبە مۋحامماد-الي-حانوم»9 دەگەن دەرەك كەلتىرىلگەن ەكەن. بۇل وقيعا 1828-1829 جىلدارى ورىن العان دەلىنىپ، بۇدان كەيىن جىزاق قامالى جونىندەگى كەلەسى دەرەك 1839 جىلدىڭ 20 شىلدەسىمەن بەلگىلەنىپ، وندا:

«پوحود مۋحامماد-الي-حانا نا دجيزاك ي زاكلادكا يم (ۆ نارۋشەنيە دوگوۆورا س بۋحاروي) كرەپوستي پشاگار س گارنيزونوم ۆ 1.000 چەل.»10 – دەپ جازىلىپتى.

مۇنداعى ەكى وقيعانىڭ اراسىن باتتاي 10 جىلدان استام ۋاقىت الىپ جاتقانىمەن، جىزاق دالاسى مەن شاردارا ءوڭىرى باياعىدان قوڭىرات رۋلارىنىڭ اتا قونىسى ەكەنىن قايتادان ەسىمىزگە الساق، وندا ولارعا كۇيەۋ بولىپ كەلەتىن جۇسىپقوجانىڭ وسى ارالىقتا «ءسۇدىر» بولعان دەۋگە تولىق نەگىز بار بولىپ شىعادى. ون جىل بولماي-اق قويسىن، سونشاما ۇزاق ۋاقىتتىڭ جارتى مەرزىمىنىڭ ءوزى دە ونىڭ قازاق اراسىندا مارتەبەسىن اسپانعا دەيىن شارىقتاتىپ، داڭقى جەر جارىپ شىعا كەلەتىنى ءسوزسىز. ولاي بولسا اكەلى-بالالى قوس باتىر جۇسىپقوجا مەن مادەلىقوجاعا قاتىستى بىزگە جەتكەن اۋىز ادەبيەت ۇلگەرىنىڭ تۇبىندە شىندىق جاتقانى انىق كورىنەدى.

ءسوز سوڭىنا جوعارىدا ابدوللا قارىنىڭ ءوز اڭگىمەسىندە ايتقان:

«كەيىن مايلىقوجانىڭ جولبارىس دەگەن بالاسىنىڭ ايتقان مىنا ءسوزىن ەستىدىم:

امالى مادەلىنىڭ ءسۇدىر بولدى،

شىلاۋىندا شىلتەن مەن قىدىر بولدى.

دەمەك كەيىن مادەلى دە سۇدىرگە قولى جەتكەن ەكەن دەگەن قورىتىندى شىعادى بۇل سوزدەن» – دەگەن سوزدەرىنە قىسقاشا توقتالىپ كەتپەسەم مۇنىم دۇرىس بولماس. بۇل ءسوز جولبارىس اقىننىڭ «ءۇش داڭدار» ولەڭىندە كەزدەسەتىن مالىمەت جانە وندا ولار جولدار ءسال باسقاشا باياندالادى. دۇرىسى:

مادەلىنىڭ امالى ءسۇدىر بولدى،

شىلاۋىندا شىلتەن مەن قىدىر بولدى، – دەپ كەلەدى.

ال ەندى ابدوللا قارىنىڭ 2009 جىلى بەرگەن مالىمەتىنىڭ قانشالىقتى شىندىققا جاناساتىنى جونىندە بار ايتارىم – العاشقىدا مەنىڭ ويىما بىردەن ورالا كەتكەنى: نە سەبەپتى مايلىقوجا ءوزىنىڭ تۋعان ناعاشىسى مادەلىقوجانىڭ قارتايىپ، دەنساۋلىعىنان قالعان شاعىندا ارنايى كەلىپ كوڭىلىن سۇراپ ايتقان «مادەلى باتىر اعامىز»11 ولەڭىندە، باتىردىڭ «ءسۇدىر» بولعانى جايلى ءبىر ءسوز ايتپايدى، ماسەلە وسىندا بولدى. سول سەبەپتى كەزىندە مۇندا ءبىر اقتاڭداق ورىن العان شىعار دەپ، قازبالاماي-اق قويا سالعانىم بار. ءسويتىپ جۇرگەنىمدە «مادەلى باتىر اعامىز» اتتى شىعارمانىڭ تىڭ، تولىعىراق نۇسقاسى سارىاعاشتىق قالقوجاۇلى جۇسىپقوجانىڭ قولجازباسىنان تابىلىپ، ونى سەيىت-ومار ساتتاروۆ 2010 جىلى جاريالاپ، بۇرىننان بەلگىلى بۇل ولەڭنىڭ مىنە وسى جاڭا ۇلگىندە بۇرىنعى نۇسقاسىندا كەزدەسپەيتىن:

امالىڭ جەتىپ سۇدىرگە

بۇقاردىڭ ەلى ماقتاستى,12 – دەگەن ەكى جول بار بولىپ شىقتى.

مۇنى ازسىنساق سول جۇسىپقوجا قالقوجاۇلىنىڭ قولجازباسىنان تابىلعان مايلىقوجانىڭ باتىر ناعاشىسى قايتىس بولىپ، ونىڭ جاقىندارىن كوپ قوڭىراتتىڭ بي-بولىستارى «قوجالار كىشكەنتاي اۋلەت، ولارعا اۋىلناي سايلاۋعا ءۇي سانى جەتپەيدى» دەگەن جەلەۋمەن شەتتەتىپ جىبەرگەندە، امالسىزدان ورىس ۇلىقتارىنىڭ شەشىمىمەن بۇقار امىرلىگىنە قىزمەتكە اۋىسقان سەيىتجاپپار تورەگە جازعان ولەڭ-حاتىنداعى:

ون مىڭ ءۇيلى قوڭىراتقا باسشى ەدىك

قوقان، بۇقار مۇسىلمان ۋاعىندا، – دەگەن سوزدەر بار بولىپ شىقتى.

ارينە، مايلىقوجانىڭ مۇندا ايتقاندارى (اسىرەسە سەيىتجاپپار تورەگە جازعانى) ونىڭ بالاسى جولبارىستان قالعان سوزدەن الدە-قايدا قۇندى مالىمەت بولىپ تابىلادى. ويتكەنى اقىن مادەلىقوجانىڭ زامانداسى، ءىزباسار ءىنىسى. سول سەبەپتى بۇل ماسەلەگە تاعى ورالعانىمىز ءجون. مەنىڭ ويىمشا، مادەلىقوجانىڭ «وراق» مانسابىنان كەيىن «ءسۇدىر» لاۋازىمىنا دا يە بولعان ۋاقىتىن – بۇقار امىرلىگىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنا بودان بولا باستاعان 1868 جىلمەن، اسىرەسە 1873 جىلى ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا قابىلدانعان كەلىسىم-شارتقا ساي، دۇرىسى بۇقار امىرلىگىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنا تولىق تاۋەلدى بولۋىمەن تىكەلەي بايلانىستا قاراستىرۋىمىز كەرەك سەكىلدى. مىنە، وسى تاريحي قۇجاتتىڭ ءبىرىنشى بابىندا ەكى ەلدىڭ شەكاراسى وزگەرىسسىز قالسىن دەپ كورسەتىلگەن ەكەن. ولاي بولسا جىزاق دالاسى مەن شاردارا ءوڭىرىن الىپ جاتقان كەڭىستىك بۇقارلىقتاردىڭ ەنشىسىندە قالىپ، مادەلىقوجا باتىر قىسقا مەرزىم بولسا دا وسى جەرلەرگە «ءسۇدىر» رەتىندە باس بولۋى ابدەن مۇمكىن جاي. سەبەبى بۇقار امىرلىگى اتتى «قۋىرشاق» مەملەكەتتىڭ استاناسىن 1920 جىلى قىزىلداردىڭ اسكەرلەرى جاۋلاپ الىپ جاڭا بۇقار حالىق سوۆەت رەسپۋبليكاسى ەتىپ جارياعانىنشا بۇل ورتا ازيانىڭ ەسكى حاندىعى ءوزىنىڭ قوعامدىق باسقارۋ جۇيەسىن جوعالتپاستان، وزدەرىنە تۇسىنىكتى كۇن كەشۋ قالپىمەن كەلە جاتقان بولاتىن.

سونىمەن، «ءسۇدىر» مەن «وراق» جايلى بار تاپقانىم، تۇيگەنىم وسى بولىپ تۇر.

 

1 مادەلىقوجا. شىعارمالار. وسپانۇلى ءا.، اينابەكۇلى ت. الماتى، 2009. 94-95 بەتتەر

2 ابدوللا قارى جولداسوۆتىڭ سۇقباتى 2014 جىلى جازىلىپ الىندى.

3 ت.ك. بەيسەمبيەۆتىڭ «كوكاندسكايا يستوريوگرافيا». يسسلەدوۆانيە پو يستوچنيكوۆەدەنيۋ سرەدنەي ازي ءحVىىى-ءحىح ۆەكوۆ. الماتى: توو «Print-S»، 2009. – 1263 ستر. كىتاپتا «وراق» لاۋازىمى كەزدەسپەيدى، ال «سۋدۋر» بولسا بۇقار امىرلىگىنىڭ لاۋازىمى دەپ كورسەتىلگەن. 43-بەتتە

4 «بۋحارسكي تراكتات و چيناح ي زۆانياح ي وب وبيازاننوستياح يح نوسيتەلەي يح ۆ سرەدنەۆەكوۆوي بۋحارە» // سوۆەتسكوە ۆوستوكوۆەدەنيە (پەرەۆود ا.ا. سەمەنوۆا). توم V. م.-ل. 1948

5 «توچنىي پەرەۆود دنەۆنيكا ەگو سۆەتلوستي ەميرا بۋحارسكوگو. كازان، 1894. پەرەۆود ي. گاسپرينسكوگو

6 «توچنىي پەرەۆود دنەۆنيكا ەگو سۆەتلوستي ەميرا بۋحارسكوگو. كازان، 1894. پەرەۆود ي. گاسپرينسكوگو

7 قازىنالى وڭتۇستىك، «تۇركىستان كىتاپحاناسى»، 72 تومى – مادەلىقوجا جۇسىپقوجاۇلى. شىعارمالارى. «نۇرلى الەم»، الماتى. 2012

ءا. شىلتەرحانوۆ. شىعارمالارى، ءىى-توم. زەرتتەۋلەر مەن ماقالالار. 45-بەت. شىمكەنت، «ورداباسى». 2007

9  ت.ك. بەيسەمبيەۆ، «كوكاندسكايا يستوريوگرافيا». 150-بەت

10  ت.ك. بەيسەمبيەۆ، «كوكاندسكايا يستوريوگرافيا». 514-بەت

11 «مايلىقوجا»، شىعارمالار. وسپانۇلى ءا. الماتى، 2005. 98-101 بەتتەر

12 «تەرمە-ارناۋ»، مايلىقوجا سۇلتانقوجاۇلى. الماتى، «اتامۇرا». قۇراستىرعان س. ساتتارۇلى. 2010. 220-بەت

 

ەرالى ءاسىلحانۇلى وسپانوۆ

سۋرەتشى، شىمكەنت قالاسى

 

 

سونداي-اق، وقىڭىز

قوس عاسىردىڭ قازىناسى

زامان مەن زار قازاق ادەبيەتىنىڭ اسا كورنەكتى وكى­لى، ايگىلى جىر جۇيرىگى شورتانباي قانايۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىن ەل …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان