Basqı bet / Ğalımnıñ hatı / «Äkeñ – südir, sen – oraq, Mämedäli Sodan-aq körmeysiñ be kemdigiñdi»

«Äkeñ – südir, sen – oraq, Mämedäli Sodan-aq körmeysiñ be kemdigiñdi»

2007 jılı jarıq körgen «Mädeliqoja» kitabında batırdıñ bwrın talay märte jariyalanğan 12 şumaqtan twratın Maylıqoja aqın ekeuiniñ arasında bolğan aytıstıñ bwrın kem tarağan tağı 4 şumağı alğaş ret basılğan bolatın. Ol şumaqtardıñ alğaşqı eki ekeui bwrınnan belgili nwsqasındağı söz joldarımen ündes kelgenimen, soñğı eki şumağında bar tıñ derekter biraz oy tudırğanı bar-dı. Bwl 2 şumaq mınaday bolıp keledi:

Mädeliqoja:  

Aqtaboz atqa salamın terligimdi,

Dwşpanğa qılıp jürmin erligimdi.

Äkem Jüsip täuir-aq adam bolsa

Qay jerimnen köresiñ kemdigimdi?

Maylıqoja:

Aqtaboz atqa salasıñ terligiñdi,

Dwşpanğa qılıp jürsiñ erligiñdi.

Äkeñ – südir, sen – oraq, Mämedäli

Sonan-aq bilmeysiñ ba kemdigiñdi?!1

Bwl tört şumaqtı atalmış kitaptı baspağa dayındap jatqanımda, Mädeliqoja men Maylıqojanıñ dünielerin jinastıruda aldına jan salmağan jırşı Twrsınäli Aynabekovtıñ «qalıp qalmasın, Abdolla qarımen habarlasıp kirgiz» dep sälem aytıp jibergennen keyin, inim Seralını jiberip jazdırtıp alğanmın. Osı şumaqtardı jatqa biletin Abdolla Joldasov elge tanımal dindar ğalım, HH ğasırdıñ ekinşi jartısında Bwqardağı äygili Mir-Arab medresesin bitirgen alğaşqı qazaq ekenin, mwnıñ barlığın keyinderi esitip bilgenmin. Kitap şıqqan soñ, birneşe jıl tastap osı kisiniñ özimen jüzdesudiñ säti tüskende, Abdolla qarı osındağı Maylıqoja aqınnıñ auızğa alğan «südir» men «oraq» sözderiniñ neni bildiretinin, nege batırdıñ atı «Mämedäli» bolıp aytılğanı jöninde äñgimelep bergen edi. Ağamızdıñ aytuınşa Mämedäli delinetini – onıñ bala kezinde babası Qojahannan estigen, jadında osılay saqtalıp qalğan batırdıñ esimi bolıp şıqtı. Qojahannıñ äkesi Imat işan Maylıqoja aqınmen tuıstıq qatınasta bolğan, sol sebepti babası äygili aqınmen qarın böle bolamın dep aytıp otıradı eken. Abdolla qarı äñgimesinde bwrınğınıñ qariyaları Mädeliqojanı – Mädeli datqa, al Maylıqojanı – Maylı aqın dep aytatın, qazir onıñ bäri qaldı dey otırıp, Qojahan babasınan südir men oraqtıñ ne bildiretinin swrağanında, ol kisi: «Oraq – datqa degenniñ qazaqşa türi, al südirdi sol boyı bile almadım» dep jauap bergen edi dep esine aldı. Sodan Abdolla ağamız talay jıldar boyı osı mansabtıñ ne bildirgenin, onı iemdengen adamnıñ qanday qwqıqtarğa ielik etkenin bilgisi kelip biraz uaqıt izdenipti. Tömende Abdolla qarınıñ osı mäselege qatıstı diktofonğa aytıp bergeninen üzindi keltireyin:

«Birde meniñ qolıma Äbul Hasan-at Äbdulhay Margulani degen ğwlama ğalımnıñ bir kitabı tidi. Kitaptıñ mañdayında qasqaytıp «Sadır Ağzam» dep jazıp qoyğan eken. «Sadır» sözi «südir» söziniñ jekeşesi de, «südir» köpşesi. «Sadır» degen, negizi kökirek degen söz. Adamnıñ keudesi körinedi ğoy, sodan közge körinetin, aytulı kisilerdi osı sözben beynelegen. Biraq bäribir bwl söz ana südir degenge dälel bola almaydı…

Ämir Temirdiñ «Tuzuk-i Timur» degen kitabı bar, «Ulojeniya Timura», sol kitapta südir bar eken. Sonda südir – ol ülken mansap eken. Memlekettegi müftii bar, qazi, sonday kisilerdiñ ornına, aytayıq olar auırıp-sırqap qalsa, keyde qatelesip jatsa, jeke basında kemşilikteri bolsa solardı tekseruge qatısatın, auıstırıp otıratın adam bolğan eken. YAğni südirler memlekettegi ülken lauazımdı kisiler bolıp, qazi, müftiler olarğa esep beredi eken. Sonday därejedegi adamdardı südir deydi. Jüsip sonday därejege jetken eken. Keyin Maylıqojanıñ Jolbarıs degen balasınıñ aytqan mına sözin estidim:

Amalı Mädeliniñ südir boldı,

Şılauında şilten men qıdır boldı.

Demek keyin Mädeli de südirge qolı jetken eken degen qorıtındı şığadı bwl sözden»2.

Söz soñında Abdolla qarı «südir» auır qılmıs jasağan kisini jeke öziniñ şeşimimen ölimge kesuge qwqığı bolğan degendi de qosıp, bwl mansap jaylı arnayı maqala jazğanın, onısın Qazaq Ğılım Akademiyasınıñ bir ğılımi jiınında oqıp, jinaqqa engizgenin de ayttı.

Mine, endi osı, büginderi mağınası müldem wmıtılğan joğarı eki lauazım turalı söz bastamas aldın, südirdiñ de, oraqtıñ da Qoqan handığında qoldanısta bolğan mansaptardıñ qatarına jatpaytının eskertip,3 olardıñ tek Bwqar ämirligine qatıstı qarastırılatını jöninde basıp aytqım keledi. Alayda, eskilikte, «oraq» degendi bilmedim, al «südirdiñ» Orta Aziya handıqtarınan basqa da mwsılman elderinde är zamandarda qoldanısta bolğanı jöninde mälimetter bar bolıp şıqtı.

Sonımen äkeli-balalı batırlar Jüsipqoja men Mädeliqojağa aytılğan osı bwqarlıq mansaptarğa oralsaq, olar jaylı mälimetti 1948 jılı şıqqan «Sovetskoe vostokovedenie» jinağınıñ V-tomında jarıq körgen «Traktat o çinah i zvaniyah i ob obyazannostyah ih nositeley ih v srednevekovoy Buhare»4  – «Ortağasırlıq Bwqardağı lauazımdar men mansaptar jaylı, jäne olarğa artılatın mindetter haqında jazba» attı zertteuden oqıp biludiñ säti tüsti. Qoljazbanı audarğan orıs sovet ğalımı A.A. Semenov bwl şığarmanıñ qağazğa tüsirilgen kezin HH ğasırdıñ bası ekendigin bayanday kelip, onı türli eski qoljazbalardan alınğan bölikter qwrağanın arnayı atap ötip, mätinniñ negizgi böliginiñ jazılğan uaqıtın XVIII ğasırmen şekteudi dwrıs köripti.

Osığan baylanıstı, Abdolla qarınıñ süyengen «Tuzuk-i Timur» kitabındağı «südir» turalı mälimettiñ bwqarlıq qoljazbada keltirilgen derekterden keminde 2-3 ğasır bölip twrğanın eskerip, «Traktat o çinah i zvaniyah i ob obyazannostyah ih nositeley ih v srednevekovoy Buhare» qoljazbasındağı mälimetterdiñ biz üşin älde-qayda jaqın jatqanın, ondağı derekterdiñ salmağı äldeqayda mañızdıraq ekendigin moyındauımız kerek. Onıñ üstine keybir lauazımdardıñ män-mağınası zaman ağımına qaray birtindep özgerip ketip, keybirde tipti müldem qoldanıstan şığıp ketetini tarih betterinen belgili. Alısqa barmay-aq, Türik Qağanatı, Altın Orda handığı men Osman swltandığında mağınası öte joğarı bolğan «hatun» atauınıñ qazirgi küni qazaq arasında qanday ayanıştı küy keşip jürgenin esimizge alsaq, sonıñ özi de köp närseni añğartadı.

Endi joğarıda atalğan eki lauazım jaylı Bwqar ämirliginiñ tarihında soñğı bolıp joğarğı qazılıq qızmet atqarğan – kazi-kälan bolğan Şarifjan-mağzwmnıñ eski qoljazbalarğa süyene otırıp jazğan eñbeginde ne delingenimen jaqın tanısıp şığalıq.

Bwl qoljazbada Bwqar ämirliginde bilik basında otırğandardan keyin ekinşi qatarda tört lauazım, olardan bir satı tömen twrğan tört-törtke bölingen segiz lauazım bolğan dep aytılğan eken. Osı ekinşi satıdağı mansaptardıñ alğaşqı törteui Äzireti Äliniñ wlı imam Qwsayınnıñ tikeley wrpaqtarına jatatın seyit qojalardıñ ğana menşiginde bolıptı. Solardıñ işinde üşinşi därejedegisi «wlı oraq» dep atalınıptı. Onıñ mindetine – äsker qatarındağı tegi seyit jauıngerlerdi şariğatqa say basqaru, solardıñ basşısı qızmetin atqaru jatıptı. Äste, seyitterdiñ bwl äskeri tobı Bwqar ämirliginde europalıq «gvardiya» ispettes qarastırılğan bolsa kerek. Bwdan bölek atalmış qoljazbada Bwqar ämirliginde «kişi oraq» degen de lauazım bar bolıp şıqtı. Onıñ iesi ämir men onıñ janındağı basqa da wlıqtardıñ jeke qızmetşilerin (bas kiimderdi saqtaytın, ayaq kiimderge jauaptı, atqosşı, t.b.) basqarğan eken. Jalpı oraq mansabın iemdengen memlekettik qayratkerler HH ğasırdıñ 20-şı jıldarı Bwqar ämirligi joyılğanşa kezdesip otırğan. Mısalı, Bwqar ämirligi Resey imperiyasına täueldi bolğan soñ, 1893 jılı Seyit-Abdul-Ahad-Bahadür-han Sankt-Peterburgke barğan kezinde jürgizgen kündeliginde onıñ bas uäzirleriniñ qatarında Abul-Feş-Qoja-Oraq degen kisiniñ esimi ataladı.5

Al endi ekinşi satıdağı qalğan tört mansaptı Bwqar ämiri kez-kelgen adamğa – qojası bolsın, özbegi bolsın, täjigi bolsın, şıqqan tegine qaramastan tapsırıp otırıptı. Mine osı tört mansaptıñ işine «sadır» da, «südir» kiretin bolıp şıqtı. Sadırğa memlekettiñ işki aymağı – Qasietti Bwqar alıp jatqan keñistiginiñ ärbir farsañğa (8,5-9,5 şaqırım – E.O.) teñ jeriniñ uäkfterin (is-qağazdarın) jazu, tirkeu men tekseru jüktelgen bolsa, südirge onıñ sırtında jatqan jerlerdiñ is-qağazdarın jürgizu tapsırılğan eken. Bir qızığı, joğarıdağı Bwqar ämiriniñ Reseydiñ astanasına jasağan saparına qatıstı kündeliginde Qajı-Abul-Feyiz-Qoja-Südir degen adamnıñ da esimi wşırasadı.6 Bwl sirek mälimetterge süyensek Mädeliqojanıñ äkesi Jüsipqojağa Bwqar ämirligine bağınıştı qazaqtardıñ köşip-qonatın dalası nemese onıñ äldebir qomaqtı aumağı mindettelip, rulardıñ arasında orın alğan jer daularınıñ ädil şeşimin tauıp, Bwqar ämiriniñ atınan ükim şığaru tapsırılğan bolıp şığadı.

 

Bwl «südir» men «oraq»  jaylı bizdiñ künge jetken tarihi derekter. Endi Mädeliqojanıñ özine qayta oralıp onıñ «wlı oraq» pa, älde «kişi oraq» bolğan ba, sonı anıqtap körelik. Batır 1858 jıldıñ kökteminde Ordabası bökterinde zeketşi Mırzabidi öltirudi wyımdastırğan soñ Bwqar jaqqa auıp ketuge mäjbür bolğanı turalı köp aytıladı. Alayda Mädeliqoja ol jaqta wzaq bolmastan bar-joğı 2 ayda qaytıp oralğanın öziniñ «Twrmısıñ aman-esen, Ordabası» öleñinde aytıp ötkeni de belgili. Sol sebepti onıñ osınday qısqa merzimde «kişi oraq» bolıp Bwqar ämiri men onıñ soñınan ergen uäzirleriniñ qızmetşilerin basqardı deuge auız barmaydı. Şındap kelgende osı eki aydıñ işinde, Bwqarğa kele sala onıñ «wlı oraq» bolıp saylanıp, üsterine şınjır sauıt kigen, belderine qılışın ilgen, sadaq asınıp qoldarına nayza wstağan seyitter tobın basqarıp şığa kelui de ekitalay mäsele. Joq, onday äskeri qwramdı basqaru oğan tükke de twrmağanın aytpasa da tüsinikti. Alayda tura sol jolı onıñ «wlı oraq» atanğanına nanu qiın. Joq, Mädeliqoja üşin Bwqar ämirligi köz körmegen, qwlaq estimegen el emes, ol onda medresede oqıp tälim alıp, dini sauatın aşqanı belgili. Biraq 1858 jılı batırdıñ ol jaqqa ketken şağında joğarı lauazım alıp, sosın ile-şala onday ekiniñ birine tapsıratın qızmetti ayaq-astınan tastap ketui köñilge qonbaydı.

Mädeli qojanıñ sauıtı

Bir qızığı osı «oraq» mäselesine qatıstı halıq mwrasın jinauda orasan eñbek atqarğan, büginderi esimi tipti wmıt bolıp ketuge jaqın twrğan jerlesimiz Qısıraubek Amantaevtıñ jazıp alğan añız-äñgimeleriniñ işinde mınaday qızıq mälimet bar bolıp şıqtı.

«Bir küni Sırdıñ ar jağında jau körinipti. Wlıq:

– Bwl jay kim eken, bir adamın wstap äkelip, til alıp beretin adam bolsa, sıylıq berem! – depti.

Bwğan Kenjehan Aqtaboz degen atın minip, Sırdıñ suınıan ötip barıp, qalıñ äskerden bireuin alıp taqımına basıp, suğa tüsiripti. Ol da mıqtı jau eken. Suda biraz jürgende Kenjehandı audarıp tastap, öñgerip alıp, atqa minipti. Osılay almasıp jürip jağağa şığıptı. Ol jau Patşalıq Reseydiñ äskerleri eken, bir ülken äskerbasısın alıp kelgen eken. Basşısı jauğa tüsken keyingi jau şeginip qaşıp ketipti. Wlıq Kenjehandı şaqırıp:

– Oraq amal degen amal bereyin, – depti.

Kenjahan:

– Men kökparğa qwmarmın, mağan amaldıñ keregi joq, mına Mädeli ağamızğa beriñiz! – depti. Mädeli eki birdey amaldar bop twrğan eken».7

Bwl añız-äñgimedegi äsirelenip aytılğan Kenjehannıñ erligin şetke alıp qoyıp, biz üşin äldeğayda mañızdı mäsele – «oraq amal» degenge toqtalsaq deymin. Sebebi, äñgime jelisinen atalmış mansaptıñ öz zamanında rasında da eleuli lauazım bolğanın köre alamız. Ärine, bir adamnıñ basına «eki birdey amaldar» mansabın telu artıqtau bolar, alayda äñgimeleuşi bwl jerde Mädeliqojanıñ boyına bitken batırlığımen qatar eldi de basqara alatın därejesi bolğanın körsetkisi kelgeni anıq körinip twr. Bwl äñgime büginderi zertteuşiler sonısımen ğana qwndı. Sebebi mwnda «oraqtıñ» jalpı ne bildiretini jaylı äñgime tipti de joq.

Sonımen, Jüsipqoja dalanı mekendeytin ilatiya – köşpendi halıqtar işinde «südir» bolğandığı jäne onıñ bel balası Mädeliqojanıñ «oraq» qızmetin atqarğanı kümän tudırmaydı dep qabıldaytın bolsaq, onda ol ekeui qay kezderi jäne qalayşa bwl mansaptarğa qol jetkizdi eken, mäsele osında. Mwnıñ jauabın tabu üşin eñ aldımen bwl eki lauazımnıñ da tek Bwqar ämirliginde qoldanısta bolğanın eske wstağanımız dwrıs. Sebebi tek solay bolğan jağdayda ğana äkeli-balalı batırlardıñ bwl mansaptarğa qol jetkizulerine jağday tuındaydı. Mäsele endi bwl äreketteriniñ qay kezderi orın aluı mümkin, sol bağıtta izdensek deymin. Ol üşin tarih betterine qayta üñiluimiz qajet.

Mädeliqojanıñ şıñdabılı

Bwqar ämirligi men Qoqan handığı arasında ünemi türli soğıs äreketteri jürip otırğanı tarih betterinen belgili. Ol şielinisterdiñ qaşan bastalıp, qalay ötkenin qazbalap jatpastan tek Mädeliqojanıñ tuğan 1816 jılınan bastap, ärbir jigittiñ jarqırağan şağı – 25 jaspen şegerip, yağni 1843 jılmen şektelsek sonıñ özi de köp närseniñ betin aşıp beretin sekildi. Sebebi, batırdıñ bwl şağı onıñ äkesiniñ de baquat, äbden tolısqan kezine say keledi.

Sonımen, 1816-1843 jıldar aralığında Bwqar menen Qoqannıñ arasında ne jağdaylar orın aldı, solarğa qısqaşa toqtalıp körsek, bwl jıldarı osı eki memlekettiñ arasında Wra-Töbe, Qarategin, Kermene, Şarhisabz, Samarqan, Zäamin, Jızaq üşin köptegen soğıs äreketteri men iri şayqastar orın alğandığınan habardar bolamız. Tipti Bwqar ämirligi 1842 jılı Qoqan handığınıñ astanasın jaulap alıp, Taşkentti de özine qaratuğa şeyin barğan eken. Mine, osı atalğan ülkendi-kişili şaharlardıñ işinde Jızaqtıñ alatın orını biz üşin erekşe ekendigin basıp aytuımız kerek. Sebebi bwl qamal aşıq dalada, qoñırat eliniñ, jalpı köşpeli qazaq qauımınıñ atam-zamannan qonıstanğan jeri ekeni belgili. Onıñ üstine Jızaq qıstağı talay ğasırlar Bwqar ämirliginiñ enşisinde bolıp, qoqandıqtar onı jaulap alu üşin jasağan köptegen äreketterinen mardımdı eşnärse öndire almağanı tarih betterinen belgili. Sözdiñ reti kelip twrğan soñ ayta keteyin – Jızaq öñiri 1956 jılı Mäskeudiñ şeşimimen birjolata Özbek SSR-nıñ qwramına kirgeninşe Qazaqstanğa qarastı «Golodnaya step'» (Jalañaş dala) audanınıñ auqımdı böligi bolğan. Osınıñ özi de köp närseni añğartadı. Mine, osı qalıñ qoñırat eli atam zamannan mekendegen, keyingi kezderi Bwqar ämirligine qarastı aymaq äkeli-balalı Jüsipqoja men Mädeliqoja üşin taban tirep, «südir» men «oraq» sekildi mansaptarğa qol jetkize alatın ortağa aynalğan deuge tolıq negiz bar. Äsirese Jızaq öñiri bwqar äskeriniñ 1842 jılı Taşkentti jaulap alğan kezinde 25-ke qarağan Mädeliqojanıñ nağız batır atanıp, dañqınıñ el işine jayıla bastağan uağında oğan qıran qwstıñ qonaqtaytın twğırı ispettes bolğan dep qarastırsa boladı.

Wzın sözdiñ qısqası, Mädeliqoja sol jıldarı bwqar äskeriniñ Qoqan men Taşkentti jaulap alğan jorığına qatısqan bolsa, onda onıñ seyit qojalardan qwralğan äskeri jasaqtı basqarğanı köñilge qonadı. Olay bolsa batır sol jolı «wlı oraq» mansabına ie bolğanı da aqiqatqa sayadı. Eger bwl twjırımdı qabıldasaq, onda Mädeliqojanıñ keyinderi, talay jıldar boyı qoqandıqtardan qudalau körip, keybirde ajal auzınan soñğı sätte ğana sıtılıp şıqqanı jaylı bayandaytın «Özim de ädilet üşin qızmet ettim», «Mädeli men Baytaq aqın» öleñderiniñ tamırı osı jerde jatqan bolıp şığadı. Col sebepti de Sır öñiriniñ tarihın tereñ biletin jazuşı Ädiham Şilterhanov öziniñ «Mädeliqoja» attı zertteuinde Jüsipqoja bwqarlıqtar jağında Qoqan handığına qarsı köp soğısqanın auızğa alıp, «Bwqar ämiri Taşkent qalasın basıp alıp, jer-jerge äkim tağayındağanda, Jüsipqojanıñ balasın – jas jolbarıstay nazarğa iligip ülgirgen Mädeliqojanı Jızaqqa äskerbası etip bekitedi»8 dep jazadı.

Al endi Mädeliqojanıñ äkesi Jüsipqojanıñ qay jıldarı «südir» bolğan degen saualğa jauaptı naqtı qwjattardan tabu qiındıq tudırsa da, onı Jızaq qamalınıñ tarihına qatıstı mälimetter arqılı anıqtap köruge bolatın sekildi.

Şınbadıl 2

Mısalı, T.K. Beysembievtiñ «Kokandskaya istoriografiya» kitabında keltirilgen Qoqan handığınıñ jılnamasında (hronologiya) berilgen mına bir derekter, osı mäselege qatıstı biraz oy tastaytınday bolıp körenedi. Onda:

«Poezdka Atalık-beka v Buharu. Soglaşenie o peredaçe im Djizaka Buhare na usloviyah buharskoy pomoşi protiv Kokanda (soglaşenie otvergnutogo soplemennikami Atalık-beka – yuzami i kırkami). Vzyatie Ura-Tyube Muhammad-Ali-hanom»9 degen derek keltirilgen eken. Bwl oqiğa 1828-1829 jıldarı orın alğan delinip, bwdan keyin Jızaq qamalı jönindegi kelesi derek 1839 jıldıñ 20 şildesimen belgilenip, onda:

«Pohod Muhammad-Ali-hana na Djizak i zakladka im (v naruşenie dogovora s Buharoy) kreposti Pşagar s garnizonom v 1.000 çel.»10 – dep jazılıptı.

Mwndağı eki oqiğanıñ arasın battay 10 jıldan astam uaqıt alıp jatqanımen, Jızaq dalası men Şardara öñiri bayağıdan qoñırat rularınıñ ata qonısı ekenin qaytadan esimizge alsaq, onda olarğa küyeu bolıp keletin Jüsipqojanıñ osı aralıqta «südir» bolğan deuge tolıq negiz bar bolıp şığadı. On jıl bolmay-aq qoysın, sonşama wzaq uaqıttıñ jartı merziminiñ özi de onıñ qazaq arasında märtebesin aspanğa deyin şarıqtatıp, dañqı jer jarıp şığa keletini sözsiz. Olay bolsa äkeli-balalı qos batır Jüsipqoja men Mädeliqojağa qatıstı bizge jetken auız ädebiet ülgeriniñ tübinde şındıq jatqanı anıq körinedi.

Söz soñına joğarıda Abdolla qarınıñ öz äñgimesinde aytqan:

«Keyin Maylıqojanıñ Jolbarıs degen balasınıñ aytqan mına sözin estidim:

Amalı Mädeliniñ südir boldı,

Şılauında şilten men Qıdır boldı.

Demek keyin Mädeli de südirge qolı jetken eken degen qorıtındı şığadı bwl sözden» – degen sözderine qısqaşa toqtalıp ketpesem mwnım dwrıs bolmas. Bwl söz Jolbarıs aqınnıñ «Üş dañdar» öleñinde kezdesetin mälimet jäne onda olar joldar säl basqaşa bayandaladı. Dwrısı:

Mädeliniñ amalı südir boldı,

Şılauında şilten men Qıdır boldı, – dep keledi.

Al endi Abdolla qarınıñ 2009 jılı bergen mälimetiniñ qanşalıqtı şındıqqa janasatını jöninde bar aytarım – alğaşqıda meniñ oyıma birden orala ketkeni: ne sebepti Maylıqoja öziniñ tuğan nağaşısı Mädeliqojanıñ qartayıp, densaulığınan qalğan şağında arnayı kelip köñilin swrap aytqan «Mädeli batır ağamız»11 öleñinde, batırdıñ «südir» bolğanı jaylı bir söz aytpaydı, mäsele osında boldı. Sol sebepti kezinde mwnda bir aqtañdaq orın alğan şığar dep, qazbalamay-aq qoya salğanım bar. Söytip jürgenimde «Mädeli batır ağamız» attı şığarmanıñ tıñ, tolığıraq nwsqası sarıağaştıq Qalqojawlı Jüsipqojanıñ qoljazbasınan tabılıp, onı Seyit-Omar Sattarov 2010 jılı jariyalap, bwrınnan belgili bwl öleñniñ mine osı jaña ülginde bwrınğı nwsqasında kezdespeytin:

Amalıñ jetip südirge

Bwqardıñ eli maqtastı,12 – degen eki jol bar bolıp şıqtı.

Mwnı azsınsaq sol Jüsipqoja Qalqojawlınıñ qoljazbasınan tabılğan Maylıqojanıñ batır nağaşısı qaytıs bolıp, onıñ jaqındarın köp qoñırattıñ bi-bolıstarı «qojalar kişkentay äulet, olarğa auılnay saylauğa üy sanı jetpeydi» degen jeleumen şettetip jibergende, amalsızdan orıs wlıqtarınıñ şeşimimen Bwqar ämirligine qızmetke auısqan Seyitjappar törege jazğan öleñ-hatındağı:

On mıñ üyli qoñıratqa basşı edik

Qoqan, Bwqar mwsılman uağında, – degen sözder bar bolıp şıqtı.

Ärine, Maylıqojanıñ mwnda aytqandarı (äsirese Seyitjappar törege jazğanı) onıñ balası Jolbarıstan qalğan sözden älde-qayda qwndı mälimet bolıp tabıladı. Öytkeni aqın Mädeliqojanıñ zamandası, izbasar inisi. Sol sebepti bwl mäselege tağı oralğanımız jön. Meniñ oyımşa, Mädeliqojanıñ «oraq» mansabınan keyin «südir» lauazımına da ie bolğan uaqıtın – Bwqar ämirliginiñ Resey imperiyasına bodan bola bastağan 1868 jılmen, äsirese 1873 jılı eki memlekettiñ arasında qabıldanğan kelisim-şartqa say, dwrısı Bwqar ämirliginiñ Resey imperiyasına tolıq täueldi boluımen tikeley baylanısta qarastıruımız kerek sekildi. Mine, osı tarihi qwjattıñ birinşi babında eki eldiñ şekarası özgerissiz qalsın dep körsetilgen eken. Olay bolsa Jızaq dalası men Şardara öñirin alıp jatqan keñistik bwqarlıqtardıñ enşisinde qalıp, Mädeliqoja batır qısqa merzim bolsa da osı jerlerge «südir» retinde bas boluı äbden mümkin jay. Sebebi Bwqar ämirligi attı «quırşaq» memlekettiñ astanasın 1920 jılı qızıldardıñ äskerleri jaulap alıp jaña Bwqar Halıq Sovet respublikası etip jariyağanınşa bwl Orta Aziyanıñ eski handığı öziniñ qoğamdıq basqaru jüyesin joğaltpastan, özderine tüsinikti kün keşu qalpımen kele jatqan bolatın.

Sonımen, «südir» men «oraq» jaylı bar tapqanım, tüygenim osı bolıp twr.

 

1 Mädeliqoja. Şığarmalar. Ospanwlı Ä., Aynabekwlı T. Almatı, 2009. 94-95 better

2 Abdolla qarı Joldasovtıñ swqbatı 2014 jılı jazılıp alındı.

3 T.K. Beysembievtiñ «Kokandskaya istoriografiya». Issledovanie po istoçnikovedeniyu Sredney Azii HVİİİ-HİH vekov. Almatı: TOO «Print-S», 2009. – 1263 str. Kitapta «oraq» lauazımı kezdespeydi, al «sudur» bolsa Bwqar ämirliginiñ lauazımı dep körsetilgen. 43-bette

4 «Buharskiy traktat o çinah i zvaniyah i ob obyazannostyah ih nositeley ih v srednevekovoy Buhare» // Sovetskoe vostokovedenie (perevod A.A. Semenova). Tom V. M.-L. 1948

5 «Toçnıy perevod dnevnika ego svetlosti emira Buharskogo. Kazan', 1894. perevod I. Gasprinskogo

6 «Toçnıy perevod dnevnika ego svetlosti emira Buharskogo. Kazan', 1894. perevod I. Gasprinskogo

7 Qazınalı Oñtüstik, «Türkistan kitaphanası», 72 tomı – Mädeliqoja Jüsipqojawlı. Şığarmaları. «Nwrlı älem», Almatı. 2012

Ä. Şilterhanov. Şığarmaları, İİ-tom. Zertteuler men maqalalar. 45-bet. Şımkent, «Ordabası». 2007

9  T.K. Beysembiev, «Kokandskaya istoriografiya». 150-bet

10  T.K. Beysembiev, «Kokandskaya istoriografiya». 514-bet

11 «Maylıqoja», Şığarmalar. Ospanwlı Ä. Almatı, 2005. 98-101 better

12 «Terme-arnau», Maylıqoja Swltanqojawlı. Almatı, «Atamwra». Qwrastırğan S. Sattarwlı. 2010. 220-bet

 

Eralı Äsilhanwlı OSPANOV

suretşi, Şımkent qalası

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Qanay datqağa aytqan öleñniñ soñğı tabılğan nwsqası

Qazaq handığınıñ tarihında Ordabası tauınıñ alatın orını erekşe ekeni belgili. Öytkeni bwl jerde Aqtaban şwbırındı-Alqaköl …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan