عالىمنىڭ حاتى

قاناي داتقاعا ايتقان ولەڭنىڭ سوڭعى تابىلعان نۇسقاسى

قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا ورداباسى تاۋىنىڭ الاتىن ورىنى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى بۇل جەردە اقتابان شۇبىرىندى-القاكول سۇلاما تراگەدياسىن باسىنان وتكەرگەن حالقىمىزدىڭ بەتكە ۇستارلارى 1726 جىلى ءبىر تۋدىڭ استىندا باس قوسىپ، تىزە بىرىكتىرىپ جوڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى اتتانۋعا انت ىشكەن. سول جولعى جيىننىڭ باستى جەمىسى – ەل باسىنا كۇن تۋعاندا قازاقتاردىڭ جۇزگە، رۋ-رۋعا بولىنبەي جۇمىلا الاتىندىعىن كورسەتىپ، 1727 جىلى جوڭعارلارمەن بولعان بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاسى مەن 1729-1730 جىلدارداعى اڭىراقاي شايقاستارىندا جەڭىستەرگە قول جەتكىزگەنى بولدى. بۇگىندەرى باسقا وڭىرلەردىڭ قازاقتارى ءۇشىن ورداباسى تاۋىنىڭ اتى وسى ايگىلى جيىنمەن تىكەلەي بايلانىستا بولسا، كۇنگەي قازاقتارى ءۇشىن بۇل تاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تاعى دا ءبىر ەلەۋلى تاريحي وقيعامەن ەرەكشەلەنەدى. ول – مىرزابي وقيعاسى.

ورداباسى باسىندا وتكەن العاشقى جيىننان 132 جىل وتكەن سوڭ، 1858 جىلدىڭ كوكتەمىندە قوتىربۇلاق دەگەن جەردە ورىن العان بۇل وقيعا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك بولىگىن الىپ جاتقان قىزىلوردا، تۇركىستان، شىمكەنت، تاراز، جەتىسۋ وڭىرلەرىنىڭ ءحىح عاسىردىڭ باسىنان قوقان حاندىعىنىڭ ەزگىسىنە ۇشىراپ، ەلدىگىنەن ايرىلىپ، حالىقتىڭ ءال-احۋالى بارىنشا تومەندەپ، ابدەن كەدەيلەنگەن كەزىمەن تىكەلەي بايلانىستى. العاشقىدا كوشپەندى قازاقتارمەن ءتىل تابىسىپ، ولارمەن ساناسا ءجۇرىپ بيلەگەن قوقان بەكتەرى بىرتىندەپ ەلدى قىسپاققا الىپ، ويلارىنا كەلگەن سانسىز سالىقتارمەن ماتاپ تاستاپ، اقىرى كامەلەتكە كەلگەن قىزدارعا دەيىن «كۇيەۋگە تيەر» دەگەن سالىق كوزىن شىعارىپ، كەيبىر زەكەتشىلەرى ءتىپتى بويجەتكەن ارۋلاردى قۋالاپ ءناپسىنىڭ جەتەگىنە سالىنىپ كەتكەن سوڭ قازاق قاۋىمى جاپپاي كوتەرىلىسكە شىعۋعا بەل بۋادى. شىمكەنت وڭىرىندە بۇل ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ باسىنا ساپاق، اسقار سەكىلدى بەدەلدى داتقالار، جابەك بي، مادەلىقوجا، مۇسابەك، ىرىسقۇلبەك، تانەن، بايباق، جاقىپبەك سىندى باتىرلار تۇرعان. كوتەرىلىس بارىسىندا اشىنعان قازاق جىگىتتەرى قوقان حاندىعىنىڭ زەكەتشىسى ءمىرزابيدى جاساقشىلارىمەن قوسا قىرىپ سالىپ، تۇركىستان قالاسىن الۋعا ۇمتىلادى. الايدا ولار بىرنەشە دۇركىن شابۋىل جاساپ، قالانىڭ قاقپاسىن بۇزىپ كىرمەك بولعانىمەن ىشتەگى زەڭبىرەكتەر ولاردىڭ باسىنا وق جاۋدىرىپ بۇل ارەكەتتەرىنەن ەشتەڭە ونبەيدى. ءسويتىپ جۇرگەندەرىندە قوقان مەن تاشكەنتتەن شىققان شابدان قوجا، ماللابەك، مىرزااحمەت باستاعان اۋىر اسكەر كوتەرىلىسشىلەر شوعىرلانعان جەرگە بەت الادى. بۇدان حاباردار بولعان، جەڭىل-جەلپى قارۋلانعان، اربالى زەڭبىرەكتەرگە توتەپ بەرە الاتىن مۇرساتى جوق، ونىڭ ۇستىنە ارتىنان ەرگەن كەمپىر-شالى، قاتىن-قالاشى، بالا-شاعالارى، جايىلىپ جۇرگەن مالى بار قازاق ساربازدارى امالسىزدان جاپپاي كوتەرىلىپ ورىستار ورنىققان اقمەشىتتەن دە ارى اسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. كوپ ۇزاماي كاپىرلەردىڭ كۇشەيىپ كەتۋىنەن سەسكەنگەن قوقان حانى قۇديار كوتەرىلىسكە شىققان قازاق رۋلارىنا كەڭشىلىك جاساپ، ولاردىڭ كەرى، ەسكى قونىستارىنا قايتىپ كوشىپ كەلۋلەرىنە بارىن سالادى. سول كەزدە دۋلات پەن قوڭىرات رۋلارىنىڭ ەلشىلەرى حان ورداسىنا بارىپ وزدەرىنىڭ نەلىكتەن قولدارىنا قارۋ الىپ شىققاندارىن ايتىپ بەرىپ بىتىمگە كەلمەك بولادى. مىنە وسى كەزدەسۋدە مادەلىقوجانىڭ ەسىمىن بۇكىل ەلگە پاش ەتكەن ايگىلى «قوقان حانىنا ايتقانى» ولەڭى دۇنيەگە كەلەدى. سول جولى باتىردىڭ قاسقايىپ تۇرىپ ايتقان ۋاجىنە قۇديار حان ەشتەڭە ايتا الماي، بۇدان ءارى كوشپەندى قازاق قاۋىمىنا ارتىق سالىق سالماۋعا، ولاردىڭ داتقالارىمەن اقىلداسا وتىرىپ بيلىك جۇرگىزۋگە ۋادە بەرەدى. الايدا ول كەزدە قوقان حاندىعىنىڭ ءوزى دە كوپ ۇزاماي ورىس وتارشىلارىنا بودان بولاتىنىن ەشكىم دە بىلمەگەن ەدى…

مىرزابي وقيعاسىنان كەيىن بار-جوعى التى-اق جىل وتكەن سوڭ ورداباسى تاۋى رەسەي قاراماعىنا ءوتىپ، تۇركىستان ءوڭىرىن مەكەندەگەن كۇنگەي قازاقتارى بۇدان بىلاي ورىس ۇلىقتارىنىڭ ورناتقان تارتىبىنە ساي ءومىر سۇرۋگە ماجبۇرلەنەدى. ال بۇل جاڭا ءتارتىپتىڭ تۇبىندە قازاقتاردى رۋ-رۋعا ءبولىپ ءبىرىن-بىرىنە ايداپ سالۋ ماقساتى كوزدەلگەن بولاتىن. مۇنى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ورىس اكىمشىلىگى حالىققا ادال، اقىسىز قىزمەت ەتكەن بۇرىنعى بيلەردى بيلىكتەن شەتتەتىپ، ولاردىڭ ورنىنا بولىستىق سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزەدى. سونىڭ سالدارىنان ءاربىر رۋ ءوزىنىڭ ادامىن بيلىككە وتكىزبەك ماقساتىندا الدىمەن جيعان مالىن ساتىپ، دۇنيەسىن شاشىپ سايلاۋدا جەڭىسكە جەتىپ، ارتىنان پاراعا بەرگەن، باسقا دا شىعىندارىنىڭ ورنىن تولتىرىپ ۇستىنەن مول پايدا كورۋ جولىندا كورشى وتىرعان رۋلاردى تالان-تاراجعا ۇشىراتادى. وسىلاي ەل ءىشىن رۋشىلدىق سانا-سەزىم جايلاپ، قازاق بالاسىنىڭ بايىرعى دۇنيەتانىمى ۋلانا باستادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 1726 جانە 1858 جىلدارى بۇكىل قازاقتىڭ باسىن قوسقان، ۇرپاقتارى ماقتان تۇتارلىق بىرلىگى مەن ىنتىماعىنىڭ شىرقى بۇزىلىپ، بىرتىندەپ جەلگە ۇشا بەرەدى…

مۇنىڭ بىردەن-ءبىر جارقىن دالەلى رەتىندە مادەلىقوجانىڭ سول، ورىس ۇلىقتارى جاڭا ءتارتىپ ورناتقان جىلدارى قاناي داتقاعا ارناپ شىعارعان ولەڭىن كەلتىرسەك، وسىنىڭ ءوزى-اق جەتىپ جاتىر. ال بۇل ولەڭنىڭ شىعۋ تاريحى مىناداي بولىپ كەلەدى:

تۇركىستان ءوڭىرى ورىس وتارشىلارىنىڭ تابانىنىڭ استىندا قالىپ، جاڭا اكىمشىلىك ورناعان سوڭ رەسەي جاندايشاپتارىنىڭ جاعىنا ءالدا-قاشان ءوتىپ كەتكەن جاپپاس رۋىنىڭ بەدەلدى ادامدارى كەنەسارى حاننىڭ زامانىندا، قايناعاسىنا بولىسىپ ولارعا قارسى شىققان مادەلىقوجادان (باتىردىڭ ەكىنشى ايەلى قاليپا – قاسىم حاننىڭ قىزى) ءوشىن قايتارىپ الۋعا بارىن سالادى. باتىردىڭ ۇستىنەن قايتا-قايتا ارىز جازىپ، داۋلاسىپ، مادەلىقوجاعا قۇن تولەتىپ سوڭىنان قالمايدى. ءسويتىپ ول سەرگەلدەڭ بولىپ جۇرگەنىندە ءوزىنىڭ بىردەن-ءبىر سەنگەن ادامى، ناعاشى جۇرتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان قاناي داتقا دا جاپپاستار جاعىنا ساتىلىپ كەتىپ جەلكەسىن كورسەتەدى. بۇل كەلەڭسىز جاعداي ءبىرتالاي جىلعا سوزىلىپ، ونى تەك شىمكەنت ويازىنىڭ كومەكشىسى احمەت تورە كەنەسارين مەن تۇركىستان ويازىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى فون كاۋفماننىڭ قاسىندا تىلماشتىق قىزمەت اتقارعان سۇلتان سەيىتجاپپار اسفەندياروۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن عانا ءبىرجولاتا تيىلادى.

مىنە، سول جىلدارى مادەلىقوجا باتىر كوڭىلىندەگى بار شەرىن اقتارىپ قاناي داتقانىڭ ارسىز ىستەرىن اشكەرەلەگەن ولەڭىن شىعارادى. ەل ىشىندە بۇل شىعارمانىڭ بىرنەشە نۇسقاسى ساقتالىنىپ ولاردى كەزىندە بەلگىلى عالىم ءاسىلحان وسپانۇلى جاريالاپ كەتكەن بولاتىن. بۇلاردىڭ ءبارى ءبىر سارىندا جازىلعانىمەن ىشىندە ەلەۋلى ايىرماشىلىقتارى دا كەزدەسىپ وتىرادى. كەيبىرى قىسقا قايىرىلىپ، تاعى بىرەۋلەرى ۇزاق بولىپ كەلەدى. ەڭ كولەمدىسى 33 شۋماقتى قۇرايدى. ەندى مىنە سول شىعارمانىڭ تاعى ءبىر 32 شۋماقتان تۇراتىن تاعى ءبىر نۇسقاسى تابىلدى. ونى، بار عۇمىرى وتىرار اۋىلىندا وتكەن اقىن بالتاباي تەبەيۇلى جازىپ قالدىرىپتى. اقىننىڭ قولجازبالارىن «رۋحانيات – ءابۋ ءناسىر ءال-فارابي» مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى ابدۋللا جۇماشەۆ ۇرپاقتارىنان سۇراپ الىپ، زەرتتەپ، اراب ارپىنەن بۇگىنگى قازاق الىپبيىنە اۋدارتىپ، «بالتاباي اقىن»1 اتتى كىتاپ ەتىپ 2010 جىلى شىمكەنت قالاسىندا جاريالاپتى. الايدا وندا بۇل ولەڭ بالتاباي تەبەيۇلىنىڭ ءوزى قويعان «مايلىقوجانىڭ داتقاعا ايتقانى» ايدارى استىندا باسىلىپ، مادەلىقوجانىڭ تۋعان جيەنىنە تەلىنىپ كەتىپتى. وسىلاي، عاسىردان استام ۋاقىت تاستاپ مايلىقوجا ءوزىنىڭ تۋعان ناعاشىسىنا تاعى دا ءبىر «جيەندىگىن» جاساعان ەكەن. مەن بۇل ولەڭنىڭ العاشقى جولدارىن وقي باستاعاننان-اق ونىڭ مادەلىقوجانىڭ قاناي داتقاعا ايتىلعان ولەڭىنىڭ تاعى ءبىر نۇسقاسى ەكەنىن ءتۇسىنىپ، بىردەن كوشىرىپ العان بولاتىنمىن. سودان بەرى قولىم ءبىر تيگەندە تالداپ جاريالارمىن دەپ جۇرگەنىمدە باقانداي بەس جىل ءوتىپ كەتىپتى… ەندى مىنە سول اعاتتىعىمنىڭ ورنىن تولتىرۋدىڭ رەتى كەلگەن سەكىلدى.

وسى جەردە بالتاباي اقىن تۋرالى دا كەڭىرەك بايانداپ وتكەنىم دۇرىس بولار. بالتاباي تەبەيۇلى 1892 جىلى قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، وتىرار اۋدانىنىڭ وتىرار اۋىلىندا تۋىلىپ، 1968 جىلى سوندا دۇنيە سالعان. رۋى – قوڭىراتتىڭ ىشىندەگى بوجبان، سونىڭ يتەمگەن تارماعى. اقىن ەسكىشە حات تانىعان، قاجىمۇقاننىڭ جان جولداسى بولعان. 1931 جىلدىڭ ناۋرىزىندا «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپپەن تۇرمەگە ءتۇسىپ، 1932 جىلدىڭ قازانىندا اقتالىپ شىققان. بالتاباي تەبەيۇلى قازاقتىڭ قىرشىن كەتكەن دارىندى جازۋشىسى ساتتار ەرۋباەۆتىڭ جاقىن تۋىسى – نەمەرە اعاسى بولىپ كەلەدى. جازۋشىنىڭ اكەسى اسقار اۋىلدا ستارشىن بولعان سەبەپتى كەڭەس داۋىرىندە ساتتاردىڭ (دۇرىسى ساتتارحان) ۇستىنەن قايتا-قايتا باي-شونجارلاردىڭ تۇقىمى دەگەن ارىزدار تۇسە بەرىپ، ول الماتىدا وقۋىن جالعاستىرا المايتىن كۇيگە ۇشىرايدى. سول كەزدە بالتاباي كوكەسى وعان «اسقاروۆ» دەگەن فاميلياسى اتاسىنىڭ ەسىمىمەن «ەرۋباەۆ»2 دەپ وزگەرتىلگەن جاڭا قۇجات جازدىرتىپ اكەلىپ، شەت جەرگە، لەنينگراد قالاسىنا وقۋعا اتتاندىرىپ جىبەرەدى. اقىننىڭ وسى جۇرەكجۇتتى ءىسىنىڭ ارقاسىندا كوپ ۇزاماي قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالىق شىعارماسىنا اينالعان «مەنىڭ قۇرداستارىم» رومانى دۇنيەگە كەلەدى.

بالتاباي اقىن

ال ەندى وسى ءبىرتۋار ازامات بالتاباي تەبەيۇلى جازىپ العان قانايعا ايتىلعان ارىز-ولەڭنىڭ وسى جاڭا نۇسقاسى جايلى اڭگىمەنى ءارى جالعاستىرايىن. بۇل نۇسقادا وزگەلەرىنە قاراعاندا بۇگىنگە دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن جايلاردىڭ بەتىن اشىپ الۋعا جاعداي جاسايتىن ءبىراز مالىمەت بار بولىپ شىقتى. الايدا ولار تۋرالى ءسوز قوزعاماس بۇرىن مادەلىقوجانىڭ ءوزىنىڭ تەگىنە قاتىستى توقتاپ كەتسەم دەيمىن.

قوجا اۋلەتىنىڭ سەيىت توبىنان شىققان مادەلىقوجانىڭ ونەرى مەن ءومىرىن زەرتتەۋشىلەر ونىڭ اناسى – قويقان اپانىڭ قوڭىراتتىڭ قىزى، باتىردىڭ وسى رۋعا جيەن بولىپ كەلەتىنىن جاقسى بىلەدى. سول سەبەپتى باتىر ساناۋلى عانا، ەر ازاماتتارى كوبىنشە شاريعات قاعيدالارىن ۋاعىزداۋدى، پىرلىك ەتۋدى كۇنكورىس كوزىنە اينالدىرعان قوجا اۋلەتىنەن كوزگە كورىنەر قارۋلى توپ شىقپايتىن بولعان سوڭ، ءوزىنىڭ قالىڭ ناعاشى جۇرتى – قوڭىراتتاردىڭ اسكەري قولباسشىلارىنىڭ بىرىنە اينالادى. ءوزى سەكىلدى جاۋجۇرەك مۇسابەك، تانەن، بايباق سەكىلدى قوڭىراتتاردىڭ قايسار ۇلدارىنا قوسىلىپ ەل تىنىشتىعىن تورۋىلداپ، تالاي جورىقتارعا باس بولىپ، قازاقشالاپ ايتساق – ناعاشى جۇرتىنىڭ سويىلىن سوعىپ، باتىرلىق ونەرىن شىڭدايدى. سول كەزدەرى ونىڭ كورسەتكەن ەرلىكتەرىنىڭ ىشىندە شوقتىعى ەڭ بيىگى – ءمىرزابيدىڭ باسى شابىلعان، ونىڭ سوڭىنا ەرگەن قالشالاردىڭ كوزدەرى جويىلعان ىسكە بەلسەنە ارالاسقانى جانە سوڭىنان قۇديار حاننىڭ الدىنا بارىپ جاساعان ەرلىگىن قاسقايىپ تۇرىپ ايتقانى بولىپ تابىلادى. الايدا ۋاقىت وزىپ قازاقتىڭ كۇنى ورىسقا قاراعان زامان ورناعان سوڭ، ويدا جوقتا، تالاي مارتە «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامىن» ۇمىتقان ناعاشىسى قانايدىڭ ەسكى جاۋىنان پارا الىپ ساتىپ كەتكەنى باتىردىڭ جانىنا قاتتى باتادى. سول كەزدە ورىس ۇلىقتارىنا سۇيەنگەن جاپپاس ستارشىندارى مادەلىقوجانىڭ جاعاسىنا جارماسسا، قاناي داتقا جيەنىنىڭ ەتەگىنەن تارتىپ، شالىپ ءتۇسىرىپ، ەسكى جاۋىنا ءوز قولىمەن جىعىپ بەرۋگە بارعانى ونى شىنداپ ەسەڭگىرەتىپ جىبەرەدى. بۇل كەلەڭسىز وقيعانىڭ تامىرى ىلگەرىدە جاتقانىن جوعارىدا ءتۇرتىپ ايتىپ كەتكەن بولاتىنمىن. ال ەندى سولارعا تەرەڭىرەك قاراستىرىپ اقيقاتتىڭ بەتىن اشىپ كەتسەم دەيمىن.

قازاقتىڭ سوڭعى ۇلى حانى كەنەسارى قاسىمۇلى ورىس وتارشىلارىمەن اتىسىپ-شابىسىپ جۇرگەن زاماندا جاپپاستاردىڭ ءبىر بولىگىن باسقاراتىن التىباي كوبەكوۆ پەن زاۋرياد حورۋنجي جانعابىل تولەگەنوۆ دەگەندەر ونىڭ جىگىتتەرىن قادىرلى قوناق ەتىپ كۇتىپ، ءتۇن جارىمدا ۇيقىعا كەتكەندەرىندە 95-ءىن قىرىپ سالىپ، وسى «ەرلىكتەرىنە» ورىس ۇلىقتارىنان ءسۇيىنشى العان جايى تاريحتان بەلگىلى. سول جولى جالعىز ناۋرىزباي باتىردىڭ عانا جۇلدىزى جانىپ امان قالسا، كەنەسارىنىڭ سۇيىكتى باتىرى بايتابىن قازاعا ۇشىرايدى. وسىنىڭ كەگىن قايتارماق بولعان قاھارلى حان جاۋ جاعىنا شىققان جاپپاس اۋىلدارىن اياماي قىرىپ، مەيىرىمسىز جازالاۋعا كىرىسەدى. بۇل وقيعا 1844 جىلى بولعان.3 سول كەزدەرى مادەلىقوجا جاۋجۇرەك قايناعاسىنا بولىسىپ جاپپاستاردى ءبىر ەمەس، ەكى شاپقان دەگەن ءسوز4 ەل اۋزىندا ساقتالعان.

قوقان حانى قۇديار

مۇنىڭ ارتى، كەنەسارى قازا بولعان سوڭ، الما-كەزەك بارىمتاعا اۋىسادى. ءتىپتى جاپپاستاردىڭ سويىلىن بەلىنە بايلاعان الشىننىڭ ەر شويىن دەگەن باتىرى مادەلىقوجانىڭ اۋىلىن شاۋىپ، قارىنداسى مومىندى الىپ كەتەدى. ونى قايتارماق بولعان باتىر قارىمتا ارەكەتكە بارادى. ءسويتىپ بۇل داۋ ۇزاق جىلدارعا سوزىلىپ، كۇنگەي قازاقتارىنىڭ قوقان ەزگىسىنەن قۇتىلىپ ورىسقا تۇتىلعان زاماندا، جاڭادان ورنىققان ۇلىقتارعا ارقا تىرەگەن جاپپاس رۋىنىڭ ستارشىندارىنىڭ باس كوتەرۋىمەن جاڭادان ءورشيدى. ولار مادەلىقوجانىڭ ۇستىنەن قايتا-قايتا ارىز ءتۇسىرىپ، كەتكەن قۇندارىن بارىنشا «سەمىرتىپ»، از ءۇيلى قوجالاردى ابدەن توزدىرىپ جىبەرەدى. وسى كەزدە قاناي داتقا جاپپاستىڭ داۋگەرلەرىنەن العان پاراسىنا ماسايىپ، قارسى جاقتىڭ ءسوزىن سويلەپ شىعا كەلەدى. مۇنىسىن باتىر:

قۋدالاپ، قاناي ىستەپ سۇرقيالىق،

ىسىڭە قارابەتتىڭ جۇرت ۇيالىپ،

قاشاندا ءوز ۇپايىڭ تۇگەلدەيسىڭ،

پارەگە ءۇش ءجۇز ءدىلدا پۇل شىعارىپ, – دەپ اشكەرەلەپ، ناعاشىسىنىڭ بۇلايشا قۇبىلاتىنىن كۇتپەگەندىكتەن ىشدەگى كۇيىگىن وسى ارىز-ولەڭى ارقىلى سىرتقا شىعارادى.

ال ەندى قاناي داتقانىڭ بۇرىنعى جولداس-جورالىق، تۋىستىق جولىنان وڭاي اينىپ، ءوزىنىڭ باتىر جيەنىن جاپپاستارعا شىمىرىكپەستەن ساتىپ جىبەرۋىن نەمەن تۇسىندىرسە بولادى؟ ونىڭ جاۋابىن اقىننىڭ وسى ولەڭىندە اۋىزعا الاتىن ساپاق پەن اسقار داتقالاردىڭ دۇنيەدەن وزىپ كەتكەنىمەن، سودان ەلدىڭ تىزگىنى قاناي داتقانىڭ جالعىز ءوزىنىڭ قولىندا قالعانىمەن دەسەك اقيقاتتى اياققا باسپايمىز. باتىردىڭ جانىنا اسىرەسە قوڭىراتتىڭ شىن بايتەرەگى بولعان ساپاق داتقادان ايرىلعانى ەرەكشە باتىپ، ونى ول قايتا-قايتا اۋىزعا الۋدان شارشامايدى:

ايىرىپ الار ەدى ساپاق بولسا،

قايتەيىن قارا كۇنىم تايعاق بولسا،

اعاڭنىڭ بار قىلعانى ەسىمىزدە،

شىقپايدى بۇرىن قوڭىرات ايعاق بولسا…

 …حالقىمنىڭ ساپاق داتقا اعاسىنداي،

جەسىر مەنەن جەتىمنىڭ پاناسىنداي.

ەي، داتقا! مەنى نەعىپ قاماپ كەتتىڭ،

كورمەستەن ءبىر توقتىنىڭ بالاسىنداي؟

 …كەتىردىڭ بايلار-جاندار بەرەكەسىن،

ەر ساپاق ەل قىپ ەدى زورعا جاماپ.

 …باسىما قيىنشىلىق ءىس تۇسكەندە

قۇتقارىپ ساپاق داتقا ەرلىك ەتتى.

وسى جەردە بۇكىل سانالى عۇمىرىن كۇنگەي اقىندارىنىڭ ونەرى مەن ءومىر جولدارىن زەرتتەۋگە ارناعان بەلگىلى ادەبيەتشى ءاسىلحان وسپانۇلىنىڭ ساپاق پەن قاناي داتقالارعا بەرگەن مىنەزدەمەلەرىمەن تانىسىپ شىقساق ارتىق بولماس دەيمىن. قوڭىراتتىڭ بۇل ەكى ءبيى تۋرالى عالىم ءوزىنىڭ 2005 جىلى جارىق كورگەن سوڭعى «مايلىقوجا» كىتابىندا «قاناي داتقا – قوڭىرات ەلىنىڭ بايلار-جاندار رۋىنىڭ كوبەك اتاسىنان شىققان بەلگىلى بي. قوقان حانىنان داتقا اتاعىن العان ول، وڭتۇستىك قازاقستان حالقىنىڭ 1857-1858 جىلدارى قوقان حاندىعىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن باسۋعا اتسالىسقان. كەيىن رەسەي قىزمەتىندە بولعان»5 جانە «ساپاق – قوڭىرات ەلىنىڭ بايلار-جاندار توبىنىڭ ادامى. قوقان حانىنان داتقا اتاعىن العانىنا قاراماستان حاندىققا قارسى حالىق قوزعالىسىن قولداعان»5 دەپ جازىپ كەتىپتى. بۇل مالىمەتتەر مادەلىقوجانىڭ «قانايعا» اتتى ولەڭىنىڭ مىنا سوڭعى نۇسقاسىنداعى وسى ەكى داتقا جايلى ايتقاندارىمەن تولىق ۇيلەسەدى جانە باسقاداي كەرى پىكىر تۋدىرمايدى.

بۇل ولەڭنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – باتىردىڭ ءوزىنىڭ ناعاشى جۇرتىنا جاساعان ەرلىكتەرىنىڭ زايا كەتكەنىنە، قايىرىمى بولماعانىنا جانىنىڭ كۇيگەنىن، ارىنىڭ كۇيزەلگەنىن كورسەتەدى. مىسالى، ولەڭنىڭ باسقا نۇسقالارىندا ارا-كىدىك ۇشىراساتىن «سەن قوڭىراتتىڭ بالاسىن قورعايمىن دەپ، ساۋىت جىرتىپ وق ءتيدى قارىنىمنان»، «قوڭىراتتىڭ بوزبالاسىن بەرمەيمىن» – دەپ»، «جاۋىمەن كوك ۇلىنىڭ ۇرىسقاندا»، «قوڭىراتتان كىسى ولتىرگەن جەرىم بار ما؟!» سەكىلدى وكپە-نازعا تولى سوزدەرى سوڭعى نۇسقادا ناعىز وزەگىن ورتەگەن جازىلماس جاراعا اينالادى. سەبەبى، قانايدان كورگەن قورلىعىنا كۋا بولعان، كەزىندە ۇزەڭگىلەس بولىپ جاۋعا بىرگە شاپقان، شەتىنەن سەن تۇر، مەن اتايىن دەگەن ناعىز جۇرەك جۇتقان باتىر دوستارى – مۇسابەك، تانەن، بايباق، يمانبەردىلەردىڭ ءوز رۋلاسىنىڭ جاعىنا اشىق شىقپاسا دا، مادەلىقوجادان شەتتەپ كەتكەندەرى اڭعارىلادى. ارينە، ولاردىڭ كەيبىرى بۇل كەزدەرى باقيلىق بولىپ كەتۋى دە مۇمكىن، الايدا اقىننىڭ وسى داۋعا قاتىستى تانەنگە شاعىنعان ولەڭىنىڭ بىزگە جەتۋى، ساپاق داتقانىڭ بالاسى يمانبەردىنىڭ سول كەزدەرى كوزى ءتىرى بولعانىن انىقتاپ بەرەتىن بىرنەشە قۇجاتتىڭ ساقتالۋى، كەمىندە وسى ەكەۋىنىڭ ول كەزدە امان-ساۋ جۇرگەنىن كورسەتەدى. اسىرەسە، مايلىقوجا اقىننىڭ يمانبەردى مەن مادەلىقوجا ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ءارى دوستىق، ءارى قۇدالىق ارا-قاتىناستارى جونىندە:

يمانبەردى، مادەلى – ەگىز قوزى سەكىلدى،

جاراسۋشى ەدىڭ قاتارىڭ،

 ء…ارى قۇدا، ءارى دوس،

ىقىلاس كوڭىلىڭ ءبىر ەدىڭ»،

… يمانبەردى، مادەلى – جاراسىپ تۋعان ۇل ەدىڭ»7 – سىندى سوزدەرىن ەسىمىزگە الساق، باتىردىڭ كوڭىلىنىڭ قالاي كۇيرەگەنىن تەرەڭىنەن ۇعامىز.

ءسوز ورايى كەلگەن سوڭ مايلىقوجا اقىننىڭ يمانبەردى داتقانى كەزىندە ماقتاي دا، داتتاي بىلگەنىن ايتىپ كەتكەنىم ابزال. مۇنىسى قازاقتىڭ «جاۋ كۇلدىرىپ ايتادى، دوس جىلاتىپ ايتادى» دەگەن تەرەڭ ماعىنالى سوزىنە ساي كەلەدى. مىسالى، اقىن كەزىندە ءوزى «قارانىڭ حانىنا» تەڭەگەن يمانبەردىنى دە اعات كەتكەن جەرىندە ەل الدىنداعى بەدەلىنە جاراسپايتىن ءىسىن ءوزىنىڭ «كەلمەس پە ەدىڭ؟» دەگەن ولەڭىندە بەتىنە باسادى. ونىسى ءوزى ۇزاق ۋاقىت اۋىرىپ جاتقانىندا تاۋدىڭ دا، دالانىڭ دا قازاعى، ونىڭ ىشىندە دۋلاتى بار، قوڭىراتى بار دەگەندەي، بۇكىل ەل جاقسىلارىنىڭ ءبىرى قالماي كوڭىلىن سۇراپ كەلىپ-كەتكەنىن، ءتىپتى تاشكەنتتەگى گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ كومەكشىسى، «وياز» بوپ تۇرعان اتاقتى سەيىتجاپپار تورەنىڭ (سانجار اسفەندياروۆتىڭ اكەسى) ارنايى ات باسىن بۇرىپ كەلگەنىن بايانداپ، مىنا قوڭسى وتىرعان سەن كەلمەدىڭ دەپ، باسقا دا جاراسپايتىن وسال كەتكەن تۇستارىن ءتىزىپ ءوتىپ، ونىڭ ىشىندە «ساراڭدىعىڭ بەلگىلى بۇرىننان-اق، ساپاقتى وراپ كومگەنسىڭ قامىسپەنەن» دەپ اكەسىن سوڭعى ساپارعا قالاي شىعارىپ سالعانىنا شەيىن اقتارىپ شىعادى. ءبىر قىزىعى، اقىن وسى ولەڭىندە مادەلىقوجانىڭ باسىن سەرگەلدەڭگە سالعان قاناي داتقانىڭ دا بولىمسىز بالاسى جايلى «سەن قۇساپ وقىرايىپ كەلمەي كەتتى، بالاسى كەشە جۇرگەن قانايىڭنىڭ»8 دەپ ايتىپ كەتۋدى دۇرىس دەپ ساناپتى. الايدا مايلىقوجا قانشالىقتى اشىنىپ، شانشىپ تيىسسە دە ءسوزىنىڭ اراسىندا يمانبەردىنىڭ شىن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن جوققا شىعارماي:

الىمنەن التى اي جاتتىم، حابار الماي،

سان قىلعان جاقسىلىعىڭ كەتتى سەلگە, – دەپ، تەك وسى ءبىر جولى ونىڭ اتا جولدان تايعانىن ەل تىزگىنىن ۇستاعان بولىسقا بولاشاقتا ساباق بولسىن دەگەن نيەتپەن ايتىپ وتەدى.9

ال ەندى ءسوزدى مادەلىقوجانىڭ ناعاشى جۇرتىنا شامدانىپ قاناي داتقاعا اشۋلانىپ ايتقان سوزدەرىمەن جالعاستىرار بولساق، وندا باتىر:

  قورعاۋمەن قوڭىرات ەلىن كىردىم وتقا،

بولماعان سوڭ قوقاننان ەلگە تىنىش.

 

…قوڭىراتتى جاۋعا بەرمەي قويداي قورشاپ،

 

…قوڭىراتقا ۇلكەن ولجا الىپ بەردىم،

ۇرىسىپ بەس ءجۇز كىسى اعىبايمەن.

 

… داتقا-ەكە، قوڭىراتتى جوقتايمىن دەپ،

وتكىزدىم قيىنشىلىق تالاي باستان.

 

… قاناي دەپ شابۋىلمەن ءوتتى جاسىم،

 

… قوڭىراتتان كىسى ولتىرگەن جەرىم بار ما؟

داتقا-ەكە، ەستىپ پە ەدىڭ، ءجۇزىڭ سۋىق.

 

… اعىباي ارعىن شاپتى قوڭىرات ەلىن،

تالقانداپ قاراتاۋدىڭ تالاي جەرىن،

شىداماي بەس ءجۇز قويىن اعىبايعا

قوڭىراتتىڭ كورمەپ پە ەدىڭ تولەگەنىن؟

 

ءسىز ءۇشىن باستى ولىمگە تالاي تىكتىك،

جالعان جوق، قيىندىقتىڭ ءبارىن كوردىك،

 

… جانىڭا ارا ءتۇسىپ جۇرمەپ پە ەدىم،

جەرىڭدە امال تاپپاي، نەشە ساسقان؟

 

… سونداعى مەن ەمەس پە ەم اتقا مىنگەن،

كوكتىڭ ۇلى، كوتەنشىگە قايرات بەرگەن!

جالتاقتاپ جالپى قوڭىرات جان-جاعىنا،

شىعا الماي قالماپ پا ەدىڭ ەردەي ءوزىڭ؟

 

كەنجەحان، ءۋاليحاندار قابات تۇرىپ،

سىزدەردەن الدىق باتا بەتتى بۇرىپ.

قاسىما قىرىق جىگىت قوسىپ بەردىڭ،

قالىپ ەڭ شۋلاپ-جىلاپ ءبارىڭ تۇگەل! – دەگەن سوزدەردى اشىنا ايتىپ كەتەدى.

وسى جەردە اۋىزعا الىپ كەتەتىن تاعى ءبىر نارسە بار. ول مىنا سوڭعى شۋماقتاعى اتتارى اتالعان مادەلىقوجانىڭ ەكى بىردەي ەت باۋىرى – كەنجەحان مەن ءۋاليحان تۋرالى بولماق. بۇعان دەيىن بۇل ىنىلەرى جايلى، اسىرەسە كەنجەحانى تۋراسىندا، باتىردىڭ اعىبايمەن نايزا تىرەسكەنىنە قاتىستى اڭگىمەلەردە قارا سوزبەن بولسا دا ءبىراۋىز ايتىلىپ جۇرسە، ءۋاليحاننىڭ ەسىمى تەك مايلىقوجانىڭ مادەلىقوجا ناعاشىسىنىڭ قارتايىپ، كەسەل قىسا باستاعان شاعىندا كوڭىلىن سۇراپ كەلگەندەگى ولەڭىندەگى:

قابىرعاڭنىڭ سۇيەۋى –

ءۋالىحان ەدى قالاڭىز،

قاسىڭنان قالاڭ كەتكەن سوڭ

بولىپتى قاتتى نالاڭىز» دەگەن جولداردا عانا ۇشىراساتىن. ەندى بولسا ول قوس باتىردىڭ ەسىمدەرى مەن جاساعان ەرلىكتەرى ۇرپاقتارىنىڭ ماقتانا ايتىپ جۇرەتىندەي ۇلگىدە – مادەلىقوجا اقىننىڭ ءوز اۋزىنان شىعىپ وتىر. بۇل راسىندا دا قۋانارلىق جاي جانە ناعىز تىڭ مالىمەتتەردىڭ قاتارىنا جاتاتىن دەرەك.

ءسوز سوڭىنا تاعى ءبىر اشىپ ايتىپ كەتەتىن ماسەلە، ول سوڭعى جىلدارى ەتەك العان 1858 جىلعى كۇنگەي قازاقتارىنىڭ جۇمىلىپ باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس بارىسىندا قوقاننىڭ زەكەتشىسى ءمىرزابيدىڭ ولىمىنە بايلانىستى مادەلىقوجاعا كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ بەرىپ جۇرگەن باعاسى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا باتىر ءوزىنىڭ شىققان تەگىنە ساي سول كوتەرىلىستىڭ رۋحاني باسشىسى عانا بولدى دەپ كەلىپ، مۇسابەك باتىردى باس قولباسشى ەتىپ كورسەتۋگە بارىنشا تىرىسىپ باعادى. الايدا بۇل اقيقاتقا ءتىپتى دە ساي كەلمەيدى. سەبەبى بىزگە جەتكەن تاريحي قۇجاتتاردىڭ بىرىندە دە كوتەرىلىسكە بۇل باتىر، نەمەس باسقا بىرەۋ قولباسشىلىق ەتتى دەگەن ناقتى دەرەك جوق. ال ەندى بۇگىنگى اۋەسقوي زەرتتەۋشىلەرىمىزدىڭ قايتا-قايتا سىلتەمە جاسايتىن ت. وتارباەۆتىڭ «مىرزابي وقيعاسى» اتتى جازباسىنا كەلەتىن بولساق ول جونىندە اۆتوردىڭ ءوزى «كوركەم اڭگىمە»، ياعني قيالدان تۋعان دەپ جازىپ كەتكەنىن ءتىپتى دە اۋىزدارىنا العىلارى كەلمەيدى. سونىمەن قاتار بۇل شىعارمامەن قوسارلانا اتالاتىن ءا. جىلقىشيەۆتىڭ جازباسى دا تازا ادەبي شىعارما ەكەنى قۇپيا ەمەس. ءبىر قىزىعى تاريح قويناۋىن اقتارۋدان جالىقپايتىن بۇل اۆتورلار باستى دالەل رەتىندە وقىرمان الدىنا تارتاتىن مايلىقوجانىڭ «قارانىڭ ءوتتى حاندارى» تولعاۋىنداعى مۇسابەككە قاتىستى:

سار دالانى شاڭ قىلعان،

قوقاننان ولجا مال قىلعان،

ءمىرزابيدى ءولتىرىپ

باتىرلىعىن داڭ قىلعان،

مۇسابەك باتىر جانداردان، – دەگەن جولدارىن دا بۇرمالاپ بەرەدى. سەبەبى بۇل «سىلتەمە» ولەڭ جولدارى ءبىرتۇتاس كەلەتىن سويلەمنىڭ «قيىپ» العان بولىگى عانا، ال ونى تولىق بەرسە اتالمىش شۋماق مىناداي بولىپ كەلەدى:

داۋرەنبەك بيمەن شانشىسىپ،

ءۇي ارا جاۋ بوپ اڭدىسىپ

مۇسابەك ءوتتى جانداردان،

سار دالانى شاڭ قىلعان،

قوقاننان ولجا مال قىلعان،

ءمىرزابيدى ءولتىرىپ

باتىرلىعىن داڭ قىلعان،

مۇسابەك باتىر جانداردان،

قۇلشىعاشتا ەر تانەن،

بايباق ءوتتى العيدان…

بايقاساڭىزدار بۇل جەردە مۇسابەك جاۋمەن دە، اعايىنمەن دە (داۋرەنبەك بي دە قوڭىراتتىڭ بالاسى) سوعىسىپ وتكەن باتىر بولعانى ءبىر بولەك، ءمىرزابيدى جالعىز ءوزى ەمەس، ەر تانەن مەن بايباق تا ولتىرگەن بولىپ شىعادى. ءبىر قىزىعى ۇشەۋى دە قوڭىراتتىڭ بالالارى ەكەن، الايدا بۇل باتىرلاردىڭ اتقارعان ەڭبەگىن دارىپتەۋ ەشكىمنىڭ دە ويىنا كەلمەيدى. قىزىقتىرمايدى. سوعان قاراعاندا ولار استە «توقالدان تۋعان» بولسا كەرەك. ال ونىڭ ەسەسىنە، مومبەك ابداكىمۇلى دەگەن جازۋشى ءوزىنىڭ «ءمىرزابيدى ولتىرگەن كىم؟ – نەمەسە تاريحي تۇلعالاردىڭ شىنايى بەلگىسى نەگە بۇرمالانادى؟» اتتى ماقالاسىندا مادەلىقوجانىڭ قادىرىن ءتۇسىرۋ ماقساتىندا باتىردىڭ «قوقانعا حانىنا ايتقانى» ولەڭىن حانعا ەمەس ونىڭ قاراشاسىنا – قۇسبەگى مىرزاحمەتكە ايتقان ەتىپ كورسەتەدى. سول ءسوزى ارقىلى مادەلىقوجانىڭ قۇديار حاندى قاتارداعى كوپ بەكتەن اجىرا الماعان، «ماقتانشاق» ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسىپ، ونىڭ ەل الدىنداعى بەدەل-دارەجەسىن جايلاپ، سەزدىرمەستەن، بىلدىرمەستەن تومەندەتۋگە تىرىسىپ باعادى… ال ول جازۋشىنىڭ ماقالاسىنىڭ وزەگىن قۇرايتىن ءبىر-اق نارسە، ول «تاعى دا ايتامىز، ءمىرزابيدى ولتىرگەن مۇسابەك باتىر ەكەنى حاق» دەگەن باياعى تالاستىڭ تات باسقان سارىنى. وسى سەكىلدى ارەكەتتەردەن مۇنداي زەرتتەۋشىلەردىڭ نەنى كوزدەپ، نەندەي ماقساتقا جەتكىسى كەلىپ، نەلىكتەن كەنەتتەن قالام تەربەي شىعا كەلگەنىن ءتۇسىنۋ قيىنعا سوقپايدى. سەبەبى ولاردىڭ بار كوكسەيتىنى – تەك تياناقتى بىرەۋلەردىڭ عانا باباسىن باسقا باتىرلاردان وق الدى وزدىرىپ قازاق تاريحىنا ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. ال بۇل ارەكەتتەرى ءوز كەزەگىندە ناعىز رۋشىلدىق سانا-سەزىمنىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى ەكەندىگىن ولار ءتىپتى دە قاپەرىنە المايدى.

شىنداپ كەلسەندە – 1858 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ باسشىسى رەتىندە تەك قازاقتاردىڭ تۇركىستان قالاسىن قورشاپ العانىندا الەكەن (اليكەن كارابىشەۆ) دەگەن تورەنىڭ10 حان سايلاعانى جايلى عانا دەرەكتەر ساقتالعان. مۇنىڭ ۇستىنە قولىندا تالاي ادامنىڭ قانى بار مادەلىقوجانى شىققان تەگىنە ساي كوتەرىلىستىڭ رۋحاني باسشىسى – ءپىرى بولدى دەپ ايتۋ ءتىپتى دە كوڭىلگە قونبايدى. قازاق قاۋىمىندا ادام ولتىرگەن كىسىنىڭ ارتىنان مولدا دەپ نامازعا تۇرۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل حالىق ۇعىمىنا قاراما-قايشى كەلەدى. ال مادەلىقوجانىڭ قىلىشىنان قان تامعان ناعىز باتىر بولعانىن وسى «قاناي داتقاعا» دەگەن شىعارمانىڭ سوڭعى نۇسقاسىنان كەلتىرىلگەن ولەڭ جولدارىنان-اق وڭاي بايقايمىز. ايتپەسە، قوڭىراتتاردىڭ مالىن قايتارعاندا ول جاۋجۇرەك باتىر بولىپ شىعىپ، ال ەندى مىرزابيلەردى قوتىربۇلاق باسىندا قويداي قىرعاندا توبەسىنە قۇران كوتەرگەن مولدا بولىپ كەتۋى ءتىپتى دە ادام كۇلەتىن كورىنىسكە جاتادى. اشىپ ايتسام مۇسابەكتى، نە باسقا ءبىر باتىردى ءۇيتىپ-ءبۇيتىپ 1858 جىلعى كوتەرىلىستىڭ قولباسشىسى ەتۋ ناعىز وتكەن تاريحىمىزدى قولدان ءپىشۋ بولىپ تابىلادى. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، بۇگىنگى ىزدەنۋشىلەرگە بار ايتارىم – رۋلىق سانا-سەزىمنىڭ جەتەگىندە كەتە بەرمەي، ونسىزدا كوبىنشە اۋىز ادەبيەتىمىزگە ارقا سۇيەگەن تاريحىمىزدى ەنشىلەي بەرمەستەن، ءبىر باتىردى تورگە شىعارىپ، ءبىر باتىردى كورگە اپارىپ جاتپاستان، ەلدىڭ بىرلىگىن كورسەتەتىن «بولار ەلدىڭ بالاسى – ءبىرىن-ءبىرى باتىر دەيدى، بولماس ەلدىڭ بالاسى – ءبىرىن ءبىرى قاتىن دەيدى» سياقتى قاعيدالى سوزدەردى بارىنشا بەتكە ۇستاۋعا تىرىسىپ باققانىمىز دۇرىس بولار.

«اۋىز ادەبيەتىمىزگە ارقا سۇيەگەن» دەگەنىم جوعارىدا ءمىرزابيدىڭ ولىمىنە قاتىستى ولەڭدەر مەن اڭىز-اڭگىمەلەردە اتتارى اتالعان مۇسابەگى بولسىن، تانەنى بولسىن، بايباعى بولسىن، تاڭىربەرگەن وتارباەۆتان باسقا ەشكىم اۋزىنا المايتىن قۇلشىعاش جامانعاراسى بولسىن، قىسىراۋبەك امانتاەۆتىڭ قولجازبالارىندا11 اتى اتالاتىن قىپشاق كەرىمبەگى بولسىن، ءتىپتى العاش رەت مادەلىقوجانىڭ وسى ولەڭىنىڭ ارقاسىندا كوپشىلىككە بەلگىلى بولىپ وتىرعان كەنجەحانى مەن ءۋاليحانى بولسىن، بارلىعىنىڭ دا اسىل ەسىمدەرى ەل اۋزىندا ساقتالىپ قالعانى وسى بالتاباي تەبەيۇلى سەكىلدى كوكىرەگى اشىق اقىندارىمىزدىڭ دەر كەزىندە ءتۇسىرىپ العان ولەڭ سوزدەرىنىڭ ارقاسىندا عانا تاريحىمىزعا ەنىپ وتىرعانى وتىرىك ەمەس. ونىڭ وزىندە دە كوبىسىنىڭ جاساعان ەرلىك ىستەرى ەمەس، قۇر عانا اتتارى اتالعانىنا شۇكىرشىلىك ەتۋىمىز كەرەك.

ءاسىلحان وسپانۇلى مەن ءتۇرسىنالى اينابەكۇلى

ءسوز سوڭىنا

وڭتۇستىك قازاقستان ءوڭىرىنىڭ بەلگىلى اقىندارى، ولاردىڭ ىشىندە قوڭىرات رۋىنان شىققان قۇلىنشاق، مولدا مۇسا، ەرگوبەك سىندى ءسوز شەبەرلەرىن كەزىندە مەنىڭ اكەم، عالىم ءاسىلحان وسپانۇلى جان-جاقتى زەرتتەپ، شىعارمالارىن جەكە-جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارىپ كەتكەنىن زيالى قاۋىم جاقسى بىلەدى. بۇگىندەرى اكەمنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە تۋرا 15 جىل بولىپتى. وسى ۋاقىت ىشىندە اقپارات كوزدەرىندە ءمىرزابيدىڭ ءولىمى توڭىرەگىندە بىرنەشە رەت ماقالا جاريالانىپ، ونىڭ كىم ولتىرگەنىنە قاتىستى تالاس (شىنىن ايتقاندا تەك قوڭىراتتىڭ مۇسابەك باتىرى جەكە ءوزى باسىن شاپقانىن تايعا تاڭبا باسقانداي دالەلدەۋ ناۋقانى) ءالى دە ءوز جالعاسىن تابۋدا. وسىعان وراي مەنىڭ ءبىر نارسەگە تاڭىم بار – وسى 15 جىل ىشىندە قوڭىراتتىڭ بىردە-ءبىر زيالى ازاماتى جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان ءۇش اقىننىڭ مۇراسىن ىزدەپ ءبىزدىڭ ۇيگە ات باسىن بۇرعان ەمەس… سوندا كىسى ولتىرگەندەردى كوككە كوتەرىپ، ال ادامعا ادامگەرشىلىك قاسيەتتى دارىتاتىن رۋحاني مۇرانىڭ ەشكىمدى دە قىزىقتىرماعانى ما؟

وسى ماسەلە توڭىرەگىندە كوبىرەك ويلانعانىمىز ءجون سەكىلدى، دوستار.

____________________________________________________________________________________________

1 «بالتاباي اقىن»، شىعارمالارى مەن قولجازبالارى. شىمكەنت، «كىتاپ». 2010, 233-238 بەتتەر

2 ءا. شىلتەرحانوۆ. شىعارمالارى، ءىى-توم. زەرتتەۋلەر مەن ماقالالار، شىمكەنت. «ورداباسى» باسپاسى، 2007. 178-بەت

3 قازاق سسر-ى تاريحىنىڭ ءى تومى، 340-بەت

4 ءا. شىلتەرحانوۆ. شىعارمالارى، ءىى-توم. زەرتتەۋلەر مەن ماقالالار، شىمكەنت. «ورداباسى» باسپاسى، 2007. 58-بەت

«مايلىقوجا»، شىعارمالار. وسپانۇلى ءا. الماتى، 2005. 831-بەت

سوندا. 834-بەت

7 سوندا. 98-99 بەتتەر

8 سوندا. 575-بەت

9 سوندا. 574-بەت

10 ت.ك. بەيسەمبيەۆ «كوكاندسكايا يستوريوگرافيا». يسسلەدوۆانيە پو يستوچنيكوۆەدەنيۋ سرەدنەي ازي ءحVىىى-ءحىح ۆەكوۆ. الماتى: توو «Print-S»، 2009. 274-بەت.

11 قازىنالى وڭتۇستىك «تۇركىستان كىتاپحاناسى»، 72 تومى – مادەلىقوجا جۇسىپقوجاۇلى. شىعارمالارى. «نۇرلى الەم». الماتى، 2012. 291-292 بەتتەر

 

ەرالى ءاسىلحانۇلى وسپانوۆ

 سۋرەتشى، شىمكەنت قالاسى

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان