Şortanbay (Äli Mwhammed) Qanaywlı

Şortanbaydıñ şın atı kim?

Biıl 200 jıldığın atap ötkeli otırğan Şortanbay Qanaywlı şığarmaşılığı turalı akademik İsmet Keñesbaev: «Abay orıstıñ Puşkinin körse, Şortanbay patşanıñ puşkasın kördi» degen sözi jıraudıñ şığarmaşılığınıñ däl bağasın beredi. Jaqında halqınıñ bola­şağına qayğırıp, zamannıñ zarın jetkizgen aqınnıñ qoltañbası qolımızğa tigenin aytqımız keledi. Qasterli twmar-dwğanı saq­tap kelgen Astana qalasınıñ twrğını, bel­gili qoğam qayratkeri Qabılsayat Äbişev re­dakciyamızğa kelip, jädigerdiñ jayın äñgi­melep bergen edi.

Qabılsayat Äbişev

Şortanbay Qanaywlınıñ dünieden öterinde el-jwrtımen qayırlasqan jırında bizdiñ el turalı «Tağı da sälem aytayın, Qalıñ jatqan Sarımğa» dep qayıradı. Eger naqtıraq aytqanda, bwl jädiger Semey oblısı Qarqaralı uezi Älteke Sarım bolısınıñ belgili twlğası Ötemis Toqsarıdan taraytın Täñirqwl atasınıñ aqsaqalı Qıstaubay nemeresi Janıbay balası Jwmannıñ esimimen baylanıstı. Äulette aytılıp jürgen añız boyınşa 1870 jılı küz ayında dosı Şortanbay Qanaywlı kelip qonadı. Sol küni tañ ata Jwmannıñ äyeli bosanıp, wl tuadı. Şañıraq iesi dünie esigin aşıp, quanışqa şattanğan Jwman Şortanbayğa: «atın qoyıñız» dep qolqa saladı. Şortekeñ Ibrahim dep säbidiñ atın qoyğan eken. Biraq ösken soñ Ibrahim atı atalmay, «Ibış», «Ibıray» dep atalıp ketedi. Sol jolı säbige osı dwğanı jazıp qaldırıp, onıñ aqısına kök qoşqar bergen eken degen de söz bar.
– Odan beri de talay jıl ötti. Dwğa kimniñ qolında, qalay saqtalıp kelgen?
– Şortekeñ jazğan dwğa Jwmannıñ üyinde Ibrahimniñ besigine baylaulı twrğan. Bala ösken soñ tolğaq qısqan jükti äyelderdiñ tolğağın jeñildetu üşin jäne säbiler nauqastanğanda osı dwğamen wşıqtaytın bolğan. «Keyde at şaptırıp alıs jerden ağayındar dwğanı alğızuşı edi» dep otıratın meniñ anam Şayza. Meniñ şeşem Şayza – osı Ibrahimniñ tuğan qızı, 2000 jılı dünieden ötti. Al dwğa äkeden balağa ötip, Ibrahim (Ibıray-Ibış) şañırağında, onıñ wlı Mwsaqannıñ qolında 1993 jılğa deyin saqtalıp keldi.
1993 jıldıñ qaraşasında Qaratalda Zeynolla Qwdaşbaev ekeumiz Mwsekeñe sälem berip bara qaldıq. Nağaşım kelini Aytkülge: «Älgi dwğanı äkelşi» dep aldırdı da: «Endi sen saqta, qadirin bilesiñ ğoy, Ibıştıñ wrpağısıñ, Şortekeñniñ dwğası şañırağımızdıñ qasietti zatı edi» dep tabıstadı. Meniñ anamnıñ tuğan ağası Mwsekeñ osıdan keyin bir jıldan soñ, 1994 jılı 93 jasında dünieden ötti. Sodan beri bwl dwğa mende.
– Şortanbaydıñ atına qatıstı jädiger retinde zert­teuşilerge körsetu oyıñızda bolmadı ma?
– Marqwm Aqseleu Slanwlı ekeumiz 1994 jılı Joğarğı Keñestiñ deputatı bolıp jür­genimizde, Ädebiet jäne öner institutınıñ qoljazba qorına arnayı aparıp, belgili köne jazu tanuşı Maqswt Şapiğovqa oqıttıq. Ol kisi: «Eski qadimmen jazılğan klassikalıq dwğa» dedi. «Qoljazba qorına tapsırmaysıñ ba?» dep Aqañ qolqa saldı, könbedim. Mwhtar Äuezov muzey üyine Twrsın Jwrtbaevqa 1996 jılı ädemi jasalğan kserokopiya­sına tüsinik jazıp berdim. Osığan deyin qalıñ bwqarağa jetkizbege­ni­mizdiñ bir se­bebi bar. Al­ğaş ret Maqswt Şa­piğov dw­ğanı oqıp şı­ğıp «mwnda Şortanbay degen söz joq» degen pikiri de äser etti me, dwğanı öz otbasımnıñ qımbattı jä­digeri re­tinde saqtap, zeyinimiz bas­qa närsege au­ğanday boldı.
– Eger dwğada Şortanbay atı jazılmasa, onda qalayşa aqınnıñ atımen baylanıs­tırıp jürsiz­der?
– Bertin kele onıñ bir jauabı mätinde şığar degen oy­men ötken jılı Aydarjan Qasenovke audaruğa ber­dim. «Üşbu (twmar) dwğa Jwmanğa mübärak bolsın. Dwğamızdı Alla qabıl qıl­sın. Bwl düniyada aman qılsın, Ahirette iman üşin. Mwnı jazğuşı – Ğali qoja. Oqı­ğandardan iman dwğa üşin. Şın atım Molla Ğali Mw­hammed» dep jazılğan. Osı joldardan tağı bir jañalıq tauıp otırmın. Demek, ilimdi qojalar dwğa jazğanda laqap atımen emes, şın atın jazadı. Demek, «Şortanbay» – aqınnıñ laqap atı.
– Şınımen de, qwpiyasın işine bükken twmar! Nelikten Molla Ğali Mwhammed atı wmıtılıp, Şortanbay ataldı eken?
– Bwl swraq meni de mazaladı. Mağan anığı, dwğanıñ Şortanbay aqınnıñ jazğanı. Eldegi belgili qojalardan swrastıra jürip, mına bir närsege qanıqtım. Olar eger adamnıñ din isimen emes, düniyaui tirlikpen atı şığıp jatsa, onda Mwhammed atı auır boladı dep basqaşa ataydı eken. Bwl, bälkim, payğambarımızdıñ esimin qwrmettegennen şıqqan bolar. Sodan Şortanbay aqınnıñ mwrasın jinaqtap jürgen jazuşı Kämel Jünistegimen habarlastım. Ol kisi de aqınnıñ şın atınan habardar eken. «Äkem Şortanbaydıñ şın atı Ğali deuşi edi. Biraq qolımda dälel bolmağan soñ tek özim ğana bilip jürip edim» dep aqınnıñ mereytoyı qarsañında tabılğan jaña derekke quanıp qaldı. Sodan tağı bir jayt esime tüsip, dosım Ğalım Qojahmetwlına telefon şaldım. Öytkeni toqsanınşı jıldarı äkesiniñ: «balama Şortanbaydıñ atın berip edim» dep aytqan sözi esimde qalıptı. Kezinde Şortanbay qayda, Ğalım qayda dep män bermesem kerek. Ötkende tağı da Ğalımmen habarlasıp, anıqtap aldım. Ol da «Ğali» atı aqınnıñ qwrmetine qoyılğanın, keyin tuu turalı kuälik alğanda «m» ärpin qosıp jazıp jiberip, Ğalım atandırğanın rastadı. Mine, osı derekter Şortanbaydıñ şın atın anıqtap twr.
Ne bolğanda da, bwl – Şortanbay mwrasın zertteuşiler üşin tosın jañalıq. Mümkin bügingi jas tolqın ğalımdar arasınan izdenuşiler tabılıp, tağı da zar zaman jırauınıñ beymälim qwpiyaları aşıla jatar.

Swhbattasqan 
Aygül UAYSOVA 
Astana aqşamı gazeti
19 naurız 2018 jıl

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan