عالىمنىڭ حاتى

ماناپ وتەباەۆ – جەتىمدى جەبەگەن جان

2018 جىلى 14 كوكەك كۇنى وڭتۇستىك قازاقستان ءوڭىرىنىڭ تۋماسى، بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، مارقۇم ماناپ وتەباەۆتىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولۋىنا وراي شىمكەنت قالاسىندا، ءوزى 29 جىل بويى باسشىلىق ەتكەن شىمكەنت گيدرومەليوراتيۆتىك-قۇرىلىس تەحنيكۋمىندا (قازىرگى جوعارعى جاڭا تەحنولوگيالار كوللەدجى) ونى ەسكە الۋ شارالارى وتكىزىلدى. كوپتەگەن قالا تۇرعىندارى مەن ارنايى شاقىرىلعان جيىن ماناپ اعانىڭ ءمۇسىنى سومدالعان ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىمەن باستالىپ، «ماناپ وتەباەۆ – 80 جىل» اتتى تاريحي-تانىمدىق حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا ۇلاستى. كونفەرەنتسيا سوڭىنان ماناپ وتەباەۆتىڭ ارۋاعىنا باعىشتالعان اس بەرىلىپ، قۇران باعىشتالدى.

ماناپ اعا تۋرالى، ول كىسىنىڭ يماندىلىعىن اۋىزعا العان، اقىل-پاراساتىنا باعا بەرگەن، جاساعان يگىلىكتى ىستەرى جايلى ءالى دە كوپتەگەن ەستەلىكتەر، باسقا دا ءتۇرلى ماقالالار جازىلار دەپ ويلاپ، تومەندە ونىڭ ءومىربايانىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ وتسەم دەيمىن.

ماناپ وتەباەۆ 1938 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، سارىاعاش اۋدانى، «كراسنىي ۆوستوك» كولحوزىندا دۇنيەگە كەلدى. 1955 جىلى سارىاعاش اۋدانىنداعى لەرمونتوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە ءبىلىم الدى. 1960 جىلى تاشكەنت قالاسىنداعى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ، ەڭبەك جولىن تاشكەنت وبلىسى، سىرداريا اۋدانىندا №43 ورتا مەكتەپتە حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ باستادى. 1961-1969 جىلدارى شىمكەنت پوليتەحنيكۋمىندا حيميا ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى بولا ءجۇرىپ، تەحنيكۋمنىڭ كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارادى. قاجىرلى ەڭبەك پەن قايتپاس ىزدەنىمپازدىعىنىڭ ارقاسىندا ول تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە باسشىلىق قىزمەتىنە كوتەرىلەدى. كوپ ۇزاماي ماناپ اعا باسشىلىق ەتكەن وقۋ ورىنى وبلىسقا عانا ەمەس، رەسپۋبليكا دەڭگەيىنە دە تانىمال بولادى.

ماناپ وتەباەۆ 1969-1975 جىلدارى شىمكەنت گيدرومەليوراتيۆتىك-قۇرىلىس تەحنيكۋمى ديرەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى، 1975 جىلدان ديرەكتورى بولىپ، ال 1994 جىلى وقۋ ورنىنىڭ اتاۋى «شىمكەنت ەكونوميكا جانە قۇقىق كوللەدجى» بولىپ وزگەرگەننەن باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ونىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتتەرىن ۇلكەن ابىرويمەن اتقارادى. ونىڭ تەك قانا وقۋ ورنىندا عانا ەمەس وبلىستىڭ بىرنەشە سالاسىنا دا سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەن. مۇنىڭ ايعاعى – 35 جىلداي ءوزى جەتەكشىلىك ەتكەن كوللەدجدى وبلىسقا عانا ەمەس، رەسپۋبليكاداعى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىنان كوشباسشىسىنا اينالدىرا العانى. وبلىس تۇرعىندارى ماناپ اعاداي ۇلكەن جۇرەكتى قۇرمەتتى ازامات ەكەنىن ەسكەرىپ وسى وقۋ ورىنىن، ول كىسىنىڭ كوزى تىرىسىندە دە، قازىرگى كۇنى دە «ماناپ وتەباەۆ كوللەدجى» دەپ اتاپ كەلەدى.

ماناپ وتەباەۆ 1979 جىلى جامبىل گيدرومەليوراتيۆتىك-قۇرىلىس ينستيتۋتىن «گيدرومەليوراتسيا» ماماندىعى بويىنشا سىرتتاي ءبىتىرىپ شىقتى. 1997 جىلى «وڭتۇستىك قازاقستانداعى سۋارمالى جەرلەردى قولدانۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى» تاقىرىبى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ، ەكونوميكا عىلىمىنىڭ كانديداتى اتاعىن الدى.

ماناپ اعانىڭ حالىق شارۋاشىلىعى ءۇشىن مامان دايىنداۋداعى ەرەن ەڭبەگى مەن ءبىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى مەملەكەت تاراپىنان جوعارى باعالانىپ، ول «قۇرمەت بەلگىسى»، «پاراسات» وردەندەرى، «تىڭ جەرلەردى يگەرگەنى ءۇشىن»، «استانا» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتا ارناۋلى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» جانە «قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى» اتاعىن بەرىلدى.

ماناپ وتەباەۆتىڭ تىكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن 1976 جىلى تەحنيكۋم جانىنان قۇرىلعان «مەليوراتور» فۋتبول كومانداسى كسرو-نىڭ ءىى ليگاسىندا ويناپ، ەلىمىزدىڭ نامىسىن قورعادى.

1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىز الىپ، سول جىلدارى ۇلكەن الەۋمەتتىك داعدارىسقا ۇشىراعان كەزدە، ماناپ اعا شىمكەنتتەگى ورتالىق ستاديوندى كوللەدجدىڭ بالانسىنا الىپ، حالىق يگىلىگى ءۇشىن ساقتاپ قالىپ، سپورت سالاسىنا قامقورلىق جاساعانىن وبلىس حالقى ءالى ۇمىتا قويعان جوق.

ماناپ وتەباەۆ سالاۋاتتى ءومىردىڭ ناسيحاتشىسى رەتىندە جاستار اراسىندا سپورت جانە قوعامدىق دەنەتاربيەسى جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ، كوپتەگەن ءىس-شارالاردىڭ ۇيىتقىسى بولا ءبىلدى. وسى قىزمەتتەرى باعالانىپ، وعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورتتى دامىتۋداعى ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى تاپسىرىلدى.

1995 جىلى 14 ءساۋىر كۇنى ەلباسىمىز ن.ءا. نازارباەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا ىسساپارمەن كەلگەندە ماناپ وتەباەۆ باسقاراتىن كوللەدجگە ارنايى كەلىپ، ۇجىمنىڭ جۇمىسىنا جوعارى باعا بەرگەن بولاتىن. سول جولى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسىندە سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت بارلىق ورتا ارناۋلى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارىن، مەكتەپ ديرەكتورلارىن وسى وقۋ ورىنىنىڭ ءىس-تاجىريبەسىمەن تانىسىپ، جۇمىس ىستەۋ ءپرينتسيپىن ۇلگى ەتىپ الۋعا شاقىرعانى بەلگىلى.

ماناپ اعا ەكى مارتە وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولىپ، وبلىس تۇرعىندارى مەن سايلاۋشىلارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋدە دە بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى.

ماناپ وتەباەۆتىڭ مەتسەناتتىعى، وقۋ ورىنىنىڭ باسشىسى جانە ازامات رەتىندە جاساعان قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارى ونىڭ ومىرىندە ەرەكشە ورىن الدى. كوللەدج ۇجىمىنىڭ قامقورلىعىندا وبلىستىڭ 5 بىردەي جەتىمحانا – بالالار ءۇيى بولدى. ماناپ اعا وسى بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەن جاستار بولاشاقتا ماماندىق الۋ ءۇشىن كوللەدجدە وقۋىنا بارىنشا مۇمكىندىك جاسادى. ول ءوزىنىڭ جەكە قارجىسى ەسەبىنەن №3 بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ جاتقان ۇل بالالارعا جىل سايىن سۇندەت تويىن وتكىزىپ وتىردى، ءارى 7 جەتىم بالانىڭ وكىل اكەسى اتانىپ، وسى بالالاردىڭ بارلىعىنا دا بانكتەن جەكە ەسەپشوت اشىپ بەرىپ جەكە تابىسىمەن ءبولىسىپ تۇردى.

ماناپ وتەباەۆ ەلىمىزدەگى ءتۇرلى قايىرىمدىلىق ءىس-شارالاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى دەمەۋشىسى رەتىندە بۇكىل رەسپۋبليكاعا كەڭىنەن تانىلىپ، 1999 جىلى يۋنەسكو تاراپىنان جوعارى باعالانىپ، وسى حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ «التىن مەدالىمەن» ماراپاتتالدى.

ماناپ اعا – شىمكەنت، تۇركىستان، ارىس قالالارى مەن ورداباسى، وتىرار، سارىاعاش اۋداندارىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى».

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ول وقۋ-تاربيە ىسىندە وزىندىك قولتاڭباسى ارقىلى شىمكەنتتە «ماناپ مەكتەبىن» قالىپتاستىرعان ابزال دا قۇرمەتتى ازامات بولا ءبىلدى. قازاق «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى، عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەيدى. ماناپ اعا ارتىندا توم-توم كىتاپ قالدىرماسا دا، ەل اڭىز ەتىپ ايتاتىنداي ولمەس ىستەرى قالدى. سونىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ №162 2017 جىلعى 3 ساۋىردەگى قاۋلىسىمەن «جوعارى جاڭا تەحنولوگيا كوللەدجىنە»، ءوزى 35 جىلعا جۋىق باسقارعان كوللەدجگە – ماناپ وتەباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. بۇل ماناپ اعامىزعا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن، حالىق قۋانا قابىلداعان ەرەكشە قۇرمەت دەپ قابىلدايمىز.

ماناپ وتەباەۆ – ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتادا دارا تۇلعاعا اينالعان، جۇلدىزى جارىق، ءبىرتۋار قازاقتىڭ ازاماتى بولاتىن. ماكەڭدى وبلىس وڭىرىندە، قالا بەردى رەسپۋبليكا كولەمىندە تانىمايتىن ادام كەمدە-كەم شىعار. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت، نۇرى تاسىسىن» دەگەن قازاق حالقىنىڭ دانا ءسوزى ناقتى وسى ماناپ اعاعا قاتىستى ايتىلعان دەسە، كوپشىلىك مۇنى ويلانباستان قابىلدار ەدى دەپ ويلايمىن.

ماناپ اعا بولاشاققا، ياعني قازاقستاننىڭ تاريحىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قارايتىن ازامات بولعان كۇيىندە 2004 جىلى دۇنيەدەن وزدى. ونىڭ بىلىمگە، عىلىمعا قۇشتارلىعى، وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى، تۋعان ەلىم دەپ ايانباي قىزمەت ەتۋى، ۇلتشىلدىعى مەن ۇلتجاندىعى، ءدىل مەن ءدىندى ەرەكشە اسپەتتەۋى، ءون بويىنداعى ەرەكشە رۋحى – بولاشاق ۇرپاق وكىلدەرىنە ماڭگىلىك ۇلگى، جان ازىعى بولا بەرەدى.

ابدىكارىم ءومىر

 

ءبىر اۋىز ەستەلىك

ماناپ وتەباەۆنىڭ جەكە دەمەۋشىلىگىمەن 1993 جىلى عالىم ءاسىلحان وسپانۇلىنىڭ ءومىربويى جيناپ، زەرتتەپ، زەردەلەپ جازىپ شىققان ەڭبەكتەرى – مايلىقوجانىڭ «ناقىليات»، «دۇنيە-اي»، «قارا ءسوز»، «تىمسال»، «ءامىر-امزە» كىتاپتارى جارىققا شىقسا، 1995 جىلى اتاقتى اقىننىڭ ۇمىت بولۋعا شاق قالعان مولاسىنىڭ ۇستىنە كەسەنە تۇرعىزىلدى. بىرنەشە جىلدان كەيىن ماناپ اعا شىمكەنت قالاسىنىڭ تورىندە اقيىق اقىنعا ەسكەرتكىش ورناتۋدى دا قولعا العان بولاتىن، الايدا بۇل ويىن جۇزەگە اسىرا الماي كەتتى.

اسىل اعامىزدى ەسىمە العاندا مىنا ءبىر وقيعا ويىما ورالا بەرەدى.

ماناپ وتەباەۆ قايتىس بولدى دەگەن سۋىق حابار جەتىپ، ەرتەڭىنە ونىمەن قوشتاسۋعا كوللەدجگە بارا جاتسام، قىزىل جانعان باعدارشامعا قاراماي ماشينالار جۇيتكىگەن ۇلكەن جولدى، كوز جاسىن تيا الماي، جىلامسىراعان كۇيدە كەسىپ ءوتىپ كەلە جاتقان تانىس ديزاينەر جىگىتتى كورىپ قالعانىم. سودان ونىمەن جاناسىپ ماناپ اعا جايلى جىلى سوزدەرىمدى اۋزىما بەرگەنىم سول ەدى، ول: «ەندى ءبىزدىڭ كۇنىمىز نە بولادى ەكەن، جاڭا باسشى ءبىز سەكىلدى جەتىمدەردى جاتاقحانادان قۋىپ شىعادى عوي» دەپ جانايعايىن ايتىپ، اعىل-تەگىل جىلاپ جىبەرگەنى… مەن قۇدايدى اۋىزعا الىپ جۇباتقان بولدىم، بىراق مۇنىم وعان قايبىر تىرەنىش بولسىن. كەيىن ءبىلدىم – الگى جىگىت جەتىمحانادا تۋعان ىنىسىمەن بىرگە ءوسىپ، سۇندەتكە وتىرىپ، ماناپ وتەباەۆتىڭ ارقاسىندا وقۋ ءبىتىرىپ، كوللەدجدىڭ جاتاقحاناسىندا تۇرادى ەكەن. ايتقانىنداي، جاڭا باسشى كەلگەن سوڭ ولاردىڭ بارلىعى جان-جاققا تاراپ كەتتى…

ەرالى وسپانوۆ

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

2 پىكىر

    1. استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى، بەلگىلى قوعام قايراتكەرى قابىلسايات ابىشەۆتىڭ قولىندا ساقتالىنعان جىراۋدان قالعان تۇمار-دۇعادا: «ءۇشبۋ (تۇمار) دۇعا جۇمانعا مۇباراك بولسىن. دۇعامىزدى اللا قابىل قىلسىن. بۇل ءدۇنيادا امان قىلسىن، احيرەتتە يمان ءۇشىن. مۇنى جازعۋشى – عالي قوجا. وقى¬عانداردان يمان دۇعا ءۇشىن. شىن اتىم موللا عالي مۇحاممەد» دەپ جازىلعان.

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان