Sır-swhbat

Şayandağı Qosım işan meşit-medresesiniñ beymälim tarihı

Jazuşı, Wlı Otan soğısınıñ ardageri Ädiham Şilterhanovtıñ qirap jatqan Appaq işan medresesiniñ qalay mädeni mwra retinde memleket qarauına alınğanı jöninde aytıp bergeni

E.Ä. – Köke, men juırda sizdiñ kenje balañız Mwrattan kezinde Şayandağı Appaq işannıñ medresesin qalayşa saqtap qalğandarıñız jöninde bir äñgime estip edim, sol jöninde öz auzıñızdan esitkim keledi, bayandap berseñiz.

Ä.Ş. – Wmıtpasam 1950 jıldıñ ayağındarı bolatın. Ol kezde Appaq işan meşitiniñ barlıq bölmeleri keñse bolatın. Bir bölmesinde audandıq atqaru komitetiniñ bölimi bar, komsomolı bar, profsoyuzı bar, miliciyası bar, audandıq partiya komitetiniñ basqasınıñ barlığı sonda bolatın. Medrese ol kezderi äbden tozıp, terezelerine şeyin qwm basıp, bwrınğı esikteri qwrıp ketken küyde. İlgeride soğılğan suağarları şirip, äbden tozıp jañbır suı bolsın, erigen qarı bosın işi-sırtına ağıp dualdarı kögerip, kirpişteri ezilip jatatın. Keñse bolğan soñ bireu esik şığaradı, bireu tereze şığaradı, bäri oyına kelgenin istep jatadı.

Üstine şığıp körsem kümbezderiniñ arasında, ülken kümbeziniñ aynalasında şaşılıp jatqan kitap eken. Kim şığarıp tastağanın, qay jılı şığarıp tastağanın, neşe jıldan beri jatqanın bilmeymin endi, biraq jatqan kitaptıñ esebi joq köp kitap. Qağazdarınıñ beriktigine tañ qaldım. Endi ol kezde jastau kezimiz ğoy onşa män bere qoymadıq. Ol kitaptı jinap aluğa onda mende tam da bolmadı, bireulerdiñ bir kişkentay bölmesinde otırıp, söytip qızmet istep jürgen kezimiz ğoy. Äli ornığa qoymağan şağımız. Degende sol meşittiñ qirap bara jatqanın körip sol kezdegi Mädeniet ministrligine, ol uaqıtta Halıq komissariatı deydi ğoy, soğan hat jazdım. Hatımda meşittiñ shemasın sızdım, jañağı qwlap jatqan jerderin, jalpı bärin suretke tüsirgizdim. Söytip Almatığa osını qwndı arhitektura ülgisi retinde esepke alıp onı aman alıp qaluğa ötindim. Sosın bwrınğı qirap ketken minbarların da jazdım. Sodan, şaması eki ayda, ne kerek hat keldi. Hat kelgende «bwnı ülken mädeni mwra retinde qarauğa bolmaydı, sol sebepti onı jergilikti audandıq atqaru sovetiniñ komiteti öziniñ esebine alıp, özderi qamqor jasasın» delinipti onda. Men endi bwl meşitti bizdiñ Äzireti Swltannan keyingi qwrılısı kürdeli arhitekturalıq mwra ekendigin jazğanmın, biraq ol jerdegiler bilmedi ma, älde bilgisi kelmedi ma, onı saqtap qalğısı kelmedi.

Söytip jürgende Şayanğa Äsilhan Ospanwlı redaktor bolıp keldi audandıq «Socialistik kolhoz» gazetke. Sol redaktor bolıp kelgende, bwl endi Äsilhan degen bir wltjandı, özi ärbir eskilik mwrağa öte sonday jaqsı közben qaraytın azamat edi ğoy jan-jaqtı. Ekeumiz dostıq qatınastamız. Appaq işandı qaytemiz endi dep östip jürgenimizde Joğarğı Keñestiñ deputattığına kandidat bolıp Şıraqbek Qabılbekov degen, osı mına bizdiñ qazirgi KGB-nıñ bastığı, sol deputat bolıp tüsti. Sol azamat eldi jinap qanday mwqtajdarıñ, ötinişteriñ bar degende, amanat tapsıru degen boladı deputatqa, Äsilhan sol kezde «Meniñ osınday ötinişim bar, sonı esepke almay jatır dep. Körer közge qwrıp qirap bara jatır. Osığan järdem berseñiz qaytedi?» dep wsınıs jasadı. Ol özi azamat jigit eken köp wzamay, bir aptada ötti me, ötpedi me, meşitti sol Qabılbekov ükimet esebine aldırıp, sodan keyin keñseler jaylap meşittiñ işin bosata bastadı. Bireulerine jañadan tam soğıldı, keybir mekemeler özderine jay saldırdı, qarjı ministrligi öziniñ salasına tam soğıp aldı. Audandıq atqaru komiteti özderin raykomnıñ tamına jalğap aldı, basqalar, mädeniettegiler klub-klubına köşti, äyteuir söytip-söytip meşit qiraudan aman qaldı. Östip qwrıp ketuge äzir twrğan medrese memlekettiñ qorğauına alındı. Endi jalğız ol meşit emes, bwlağınıñ suı da qwri bastağan ol uaqta. Sol kezderi işandardıñ tamdarı bolatın, bwlaq jağalay meşittiñ şığıs jağında – Appaq işannıñ tamı, Sabır işannıñ tamı, Mädi işannıñ tamı, Qosım äuletinen şıqqan barlıq işandardıñ tamı bolatın. Ol tamdardıñ bäri, osı äzirgi bizdiñ şığıs stilinde bastırmasımen, äşekeylenip jazılğan, eñsesi biikteu, sol kezdegi kepe tamdardan bölek körinip, erekşelenip twratın. Ökinişke oray olardıñ eşqaysısı da saqtalmadı. Bwlağı da kömilip qaldı. Bwlağınıñ kömilgeni sol keyde meşittiñ salmağımen basılıp qaldı ma dep oylap jürdim özim.

E.Ä. – Bwlağı boldı deysiz ba basında?

Ä.Ş. – Türi jaman ülken bwlağı bolatın. Qarabastau deytin ülken bastau bolatın. Däu arıq suı ağatın. Onıñ töñireginde ülken bauı bolatın, özi birtalay tört-bes gektarday alqap jaqsı toğayı bolatın. Sol bwlaqtıñ basında ğoy soğılğan ol meşit äu basta. Ol bwlaqtıñ közi sol küyi aşılmay qaldı endi. Sosın qalğandarınıñ bäri qurap qaldı.

E.Ä. – Ötken jolı asqa barğanımızda Balday apam jañağı Qosım işannıñ mürdesi jatqan sağanasında podvalı boluşı dep aytqanı bardı, sol turalı ne aytıp bere alasız?

Ä.Ş. – Iä, onıñ astında podvaldı üyi bolatın. Şayanda Ayjarıq degen mıqtı, täuir jigit boldı. Osı sol jerdegi şayandıq jigitterdiñ aldıñğı qatarındağı, reñi de bar, batıldığı da bar, batırlığı da bar, halıqqa bedeli de bar, sol qaytıs bolğan şeşesin qoya almadı. Arıstandınıñ jeliniñ soqqandığı sonşa, jañağı dosım endi mıqtı, özi siyaqtı jigitterdi jinap alıp kör qazdı, biraq jañağı jel qazdırmadı ğoy jerdi. Jerdiñ qattılığı sol ballon jağıp, ağaş jağıp, kerosin qwyıp, solyarka qwyıp jerdi örtep, dauılmen aralasıp üş kün söytip älek bolıp qazamay qoyğannan keyin, qariyalar «bwl, qwday maqwl körmey twrğan tirlikti, sen neğıp qasarısasıñ, şeşeñdi keyin-aq qoyarsıñ, mınau Qosım işannıñ osındayğa arnap qoyğan jayı bar emes pa, soğan qoy» dep köndirip sonda qoyğanı äli esimde. Onda tek jalğız ğana onıñ şeşesi emes, köptegen adamdar jatqan twğın. Bäri amanat qoyılğan. Al endi äzir, bilmeymin, bekitip tastaptı deydi ğoy adamdar.

E.Ä. – Appaq işannıñ medresesi soğılğan kezde Kenesarınıñ balası Ahmet töre 400 qoy bergen eken degen söz esitkenim bar. Osı jöninde bir närse bilesiz ba?

Ä.Ş. – Endi meniñ biletinim Abılaydıñ Qasım degen balası bar emes pa, sonımen Qosım äuleti qwdandalı bolğan. Sızdıq töremen Qosım işannıñ balası Qwrbanjan ekeui birge jürgenderi, birge soğısqandarı da beker emes. Qız bergen, qız alısqan, ol kezde töremen qojalar qız alıspasa qarağa qız bere almaydı. Söytip olar qwdandalı bolıp ketken. Sosın soğılatın meşittiñ qwrılısına, basqasına Ahmet töreniñ järdem berui äbden mümkin.

E.Ä. – Jaña Sızdıq töremen Qwrbanjan turalı birge soğıstı dep aytıp qaldıñız, sol turalı tağı ne aytarıñız bar?

Ä.Ş. – Endi eleusiz qalıp kele jatqandardıñ bireui osı mınau Qosım işannıñ balası Qwrbanjan. Biz endi Seydahmetti, Seydahmettiñ wrpaqtarın äzir köbirek aytıp jürmiz, al ol wmıt qalıp jür. Ol turalı el arasında esitken mınaday bir öleñ joldarı esimde bar:

Ne däuler ötip ketti dürildegen,

Qwlatay, Qosımqoja pirim de ölgen,

Seyitmämbet Mekkede ölgen handay edi,

Tu wstap Seyitahmet bilinbegen.

Seytmämbeti Mekkede ölip ketken. Qosım işannıñ Seydahmetinen tarağan balaları endi mına Appaq işan, Sabır işan, Mädi işan jäne basqa işandar. Al endi Smirnovtıñ jazbalarında Türkistandı qorğauğa Sızdıq töremen birge Qosım işannıñ balası Qwrbanjan qatısqanı aytıladı. Verevkinniñ äskeri Türkistanğa keldi degendi esitkennen keyin Sızdıq töre, ol kezde mınau Şolaqqorğanda, Sozaqta äskerbası eken, sol jwmısın tastap mıqtı-mıqtı jigittermen, onıñ işinde Qwrbanjan da bar, solardı bastap jañağı Türkistannıñ qaqpasına kelip kiredi. Sosın Sızdıq töre qalanıñ basşısı, qoqannıñ adamına «biz qarap otırmay tünde wyqıdağı orıstarğa buıl jasayıq» dep wsınıs jasaydı. Alayda Türkistannıñ basşısı olardıñ bwl isin qwptamaydı. «Biz işte otırıp qorğanamız. Olar qalanı ala almaydı. Ala almağan soñ kelgen jağına aqırı qaytıp ketedi» dep. Solay oylaydı. «Al endi özderiñ sırtqa şığıp soğısam deseñder özderiñ biliñder, oğan qarsılığım joq» deydi. Sodan Sızdıq töre men Qwrbanjan orısqa tün jamılıp şabuıl jasap biraz adamdarın qıradı. Söytip tağı da bir tüni şabuıl jasamaq bolğanda, sarttan bir satqın şığıp Sızdıq pen Qwrbanjannıñ oyın orıstarğa jetkizip qoyadı. Sosın orıs äskerleri bwlardı zeñbiregi bar, mıltığı bar, oq jaudırıp qarsı alıp, şıqqan jerde qırıqtay jigit ölip ketedi. Atınan qwlap jığılğan Qwrbanjan

jayau jürip soğısqan ğoy sonda orıspen. Söytip jürip talayın turap qırıp tastağan. Oñaylıqpen orıstardıñ tigen oğına da qwlay qoymağan. Sosın Sızdıq töre qasındağı jigittermen basqa bir at alıp jetkende, onıñ tek qoştasuğa ğana şaması kelipti. Keyin Verevkin qazaqtardıñ batırı öldi degennen soñ kelip körse, jañağı reñin, jüzin, basqasın körip tegin adam ekendigin körip, süyegin swrap kelgen adamdarğa berip jiberipti. Sosın onı alıp kelip äuletine, Qosımqojanıñ qasına qoyıp jerlegen eken. Qazaqtıñ osı täuelsizdik jolında ölgen batırlarınıñ biri osı Qwrbanjan. Äzirgi osı Appaq işannıñ äuleti, keşegi as berip jürgen Qwrbanıñ, sol Qwrbanjannıñ atınan qoyılğan. Äkeleri sonday azamat bolsın dep sonıñ atın söytip qoyğan. Men odan özinen swradım «Osı seniñ atıñdı sol Qwrbanjannıñ atınan qoydı ma atalarıñ, joq qalay qoydı seniñ atıñdı?» dep swrağanımda,  «Iä, solay» dedi. Söytip aytqanı oyımda.

E.Ä. – Äñgimeñizge köp rahmet, köke.

Ä.Ş. – Köp jasa, qarağım.

Jazıp alğan suretşi Eralı Äsilhanwlı,

Şımkent qalası, qırküyek, 2014 jıl.

 

APPAQ IŞAN MEŞİT-MEDRESESİN SAQTAP QALĞAN EKİ DOS JAYLI BİRER SÖZ

 Äsilhan OSPANWLI – 1924 jılı Oñtüstik Qazaqstan oblısı Ordabası audanınıñ Kömeşbwlaq auılında düniege kelgen. Oblıstıq «Oñtüstik Qazaqstan» gazetinde, Şımkent auıldıq audandıq «Stalin tuı», Sarıağaş audandıq «Lenin jolı», Şayan audandıq «Socialistik kolhoz» (1956-1958) gazetteriniñ redaktorı, Lengir qalasında «Lengir jwmısşısı» gazetinde qızmet atqardı.

1942-1944 jıldarı Şımkent mwğalimder institutında oqıdı. 1948-1955 jıldarı Qazaqtıñ memlekettik universitetiniñ (bügingi Äl-Farabi atındağı) filologiya fakul'tetiniñ jurnalistik bölimin sırttay oqıp bitirip, jurnalist mamandığın aldı. Qazaqstan jurnalister odağınıñ müşesi. 1959-1962 jıldar aralığında Qazaqstan ğılım akademiyasınıñ M.O. Äuezov atındağı ädebiet jäne öner institutınıñ aspiranturasın bitirdi. 1966-1987 jıldarı Şımkent pedagogiqalıq institutında wztaz boldı. 1964-şı jılı dissertaciya qorğap, filologiya ğılımınıñ kandidatı ğılımi atağın aldı.

1985 jılı «Eñbek ardageri» medalimen marapattalıp, «Qazaqstannıñ halıq ağartu isiniñ ozıq qızmetkeri» arnaulı atağın aldı.

Äsilhan Ospanwlınıñ bükil qızmeti ğalım-filolog, wstaz-pedagog, jornalşı, audarmaşı jazuşı sipatındağı negizgi tört saladan twrdı.

2005 jılı Şımkentte qaytıs boldı.

Äsilhan Ospanwlı men zayıbı Orazkül Batırbekqızı

Ğılım jolındağı qızmeti

Oñtüstik Qazaqstan aymağınıñ altı birdey aqının – Mädeliqoja Jüsipqojawlın, Qwlınşaq Kemelwlın, Maylıqoja Swltanqojawlın, Molda Mwsa (Mwsabek) Bayzaqwlın, Nwralı Nısanbaywlın, Ergöbek Qwttıbaywlın HIH ğasırdağı jäne HH ğasırdıñ basındağı qazaq ädebietiniñ tarihına engizdi. «Qaratau atırabınıñ aqındarı» monografiyasın (1983), «Qaratau şayırları» oqulıqqa kömekşi qwralın jariyalap (1991) «HVIII-HIH ğasırlardağı qazaq aqındarı» (1962), «HH ğasır basındaµı qazaq aqındarı» (1963) hrestomatiyalıq jinaqtardı qwrastıruğa qatısıp, Mädeliqojanıñ «Ädilet dep…», Qwlınşaqtıñ «Ösietim», Nwralınıñ «Sauda işan», Ergöbektiñ «Sağındım dauısın botanıñ» attı şığarmalar jinaqtarın (1991), Maylıqojanıñ 1972-şi jılı «Naqıl», Nwralınıñ 1974-şi jılı «Saudaişan» jinaqtarın jäne Maylıqojanıñ tört birdey kitabın – «Naqıliyat»», «Dünie-ay», «Tımsal», «Qara söz» jinaqtarın 1993-94-şi jıldarı, sonday-aq Mädeliqoja, Qwlınşaq, Jolbarıs, Asan, Isabek, Ergöbek, Sauıtbek, Aqböpe aqındardıñ şığarmalarınan qwralğan «Semser söz» (1995), Maylıqojanıñ «Ämir Ämze» (1996) kitaptarın, qorıtıp aytqanda 20 kitap bastırıp şığardı. Söytip, Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Qazan töñkerisinen bwrınğı qazaq ädebietiniñ tarihın tüzip şıqtı dese de boladı.

Jurnalşılıq qızmeti

Bwl bağıttağı qızmetiniñ erekşe eskerip aytar bir jemisi dep jerlesimiz general Sabır Raqımovtıñ tuısqan qazaq-özbek halıqtarınıñ töl perzenti ekenin däleldep, oblıstıq, respublikalıq basılımdarğa 1972-şi jıldan maqalalar, surettemeler jariyalağanı, söytip «Qazığwrt qıranı» attı derekti kitap jazıp, baspağa äzirlep otırğanı der edik.  

Ädiham ŞİLTERHANOV – 1925 jılı Oñtüstik Qazaqstan oblısı Ordabası audanındağı Törtkül auılında tuılğan. Wlı Otan soğısınıñ ardageri, panfilovşı. 1961 jılı Almatı auıl-şaruaşılıq institutın bitirip, 1985 jılı zeynetkerlikke şıqqanınşa bilim beru, halıq şaruaşılıq salalarında türli qızmetter atqarğan. Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşesi. «Üş bäyterek» (1988), «Aqjaldıñ ajalı» (1993), «Atalı sözder» (1994, 1995, 2007, 2015), «Sattar Erubaev» (1995), 2001-06 jj. 3-tomdıq şığarmalar jinağı, «Dala men dana» (2007) kitaptarı jarıq körgen. İ-därejeli «Otan soğısı», 16 medal', köptegen gramotalarmen marapattalğan. Otırar jäne Bäydibek audandarınıñ qwrmetti azamatı.

2018 jılı Şımkent qalasında dünieden ötti.

Ädiham atanıñ zayıbı Balday apa – wlı Mwrat

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan