باسقى بەت / عالىمنىڭ حاتى / شورتانباي جىراۋ مۇراسىنداعى ۇلتتىق يدەيا
شورتانباي جىراۋ (ورتاداعى سالدەلى) ءوز وتباسىمەن بىرگە

شورتانباي جىراۋ مۇراسىنداعى ۇلتتىق يدەيا

«شورتانباي ۇلى دارىن… قوعام قايراتكەرى، ءىرى يدەولوگ.»

تۇرسىنبەك كاكىشەۆ.

         ءحىح عاسىردا رەسەي وتارشىلدىعىنىڭ قاتىگەز ساياساتىنا قارسى قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ، ۇلت بولاشاعى ءۇشىن جانتالاسىپ، ەلىنىنىڭ ءسوزىن سويلەگەن دۋالى اۋىز اقىن – جىراۋى، ابىزى شورتانباي جىراۋ ەدى. بار عۇمىرىن تۋعان حالقىنىڭ وزىندىك قايتالانباس بولمىس – ءبىتىمىن ساقتاۋعا ارناپ، ەلىنىڭ جوعىن جوقتاعانى ءۇشىن كوزىنىڭ تىرىسىندە  ورىس ۇكىمەتىن جاقتاعاندار وعان قىرسىقتى قاباق تانىتسا، ولگەننەن كەيىن دە، كەشەگى سوۆەت زامانىندا ەسىمى قۋعىنعا ۇشىراپ، كىتاپتارىن بەلسەندىلەر ورتەپ، بىرەر شۋماق جىرىن جاتقا ايتقان تالاي ازامات سىبىرگە ايدالدى.

شورتەكەڭنىڭ قاي ولەڭىن الىپ قاراساڭ دا قوزعايتىن ماسەلەسى ەلدىڭ جايى، ەزگىگە ۇشىراعان ۇلتىنىڭ كوكەيكەستى ارمانىن كورەسىڭ. جۇزدەگەن جىلدار بويى حالقىمىزدىڭ جيناعان رۋحاني  قازىنىسىنىڭ اياق استى بولعانىنا اشىنىپ، سول قازىنادان شەتتەتىلگەن قازاقتىڭ بەيشارا كۇيگە ەنىپ، وتكەن تاريحى، مادەنيەتىنەن جۇرداي ەتىپ، دالانى ماقساتسىز كەزىپ – قاڭعىپ جۇرگەن توبىر دارەجەسىنە تۇسىرگەن وتارشىل ورىسقا قارسى ۇندەيدى. اشىنعان جىراۋ مىنا دارمەسىز حالدەن ەلىن قۇتقارۋدىڭ جولىن ىزدەيدى.

قازاقتىڭ ەۆروپاشا ءبىلىم العان ۇلدارى قالىپتاسىپ بولماعان سوناۋ ءبىر قيىن كەزەڭدە ۇلت قۇرىپ كەتپەس ءۇشىن شورتانباي جىراۋ وزىنشە جول ىزدەپ جانتالاستى. ورىس بيلىگى قازاقتى ۇلت رەتىندە قۇرتۋدىڭ ءبىر جولى دەپ، شوقىندىرۋ ماسەلەسىن جاپپاي قولعا العان تۇستا قازاق بالاسىنىڭ  عاسىرلار بويى قانىنا سىڭگەن يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزىن جىرلارىنا قوسۋى دا سونىڭ ءبىر كورىنىسى. اتا – مەكەن جەرىنەن ايىرىلا باستاعان قازاقتى قارسى كۇرەسكە شاقىرىپ «جالاڭاش ءمىن دە، جاۋعا شاپ» دەپ ۇندەۋى دە ەزگىدەن قۇتىلۋدىڭ ءبىر جولى دەپ قاراستىرعانى داۋسىز.

تۇپتەپ كەلگەندە ورىس يمپەرياسى اياۋسىز ەزىپ – جانىشتاعان قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان سالت – داستۇرىنەن، دىنىنەن ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن جىراۋدىڭ جەكە باسىنىڭ جانتالاس – ارپالىسى ەدى.

شورتانباي جىراۋ ءسويتىپ زار زاماننىڭ تۋىن كوتەرىپ، كوپ ادام ايتا المايتىن قازاقتىڭ جۇرەگىندە تۇرعان مۇڭدى الەمگە جاريا ەتىپ، گازەتى جوق زاماندا قازاق دالاسىن ارالاي ءجۇرىپ، ورىس وتارشىلارىنىڭ وزبىر ساياساتىن اشكەرەلەۋدەن ءبىر تىنبادى. ونىڭ جىرلارى جالعاز قازاق ەمەس، تاتار، باشقۇر، وزبەك، تۇرىكپەن، قاراقالپاق، قىرعىز، نوعاي، قارايشاي تەكتەس تۇركى حالىقتارىنا دا تەگىس تارادى. ونىڭ حالقىم دەپ تەبىرەنگەن جۇرەگى ەلىنىڭ ەڭسەسى بيىك بولعانىن، ازاماتتارىنىڭ اتا-ءداستۇر مەن اتا-دىنىنەن اۋماۋىن تىلەگەن ەدى. سول سەبەپتەن دە ونىڭ جىرلارى سوناۋ پەتەربوردا كوزى تىرىسىندە جارىق كورسە، ءوزى دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن تاتارستان استاناسى قازان قالاسىنان 1883, 1888, 1890, 1897, 1901, 1906 جىلدارى قايتا-قايتا جەتى رەت جارىق كوردى.تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ قولدان-قولعا كوشىرىپ الىپ تاراتقان قولجازبالارى الدەنەشە مىڭعا جەتەتىن ەدى.

ارينە، مۇنداي ۇلتىنا دەگەن جاناشىرلىق كەيبىرەۋلەر ويلاعانداي رۋىنا، تەگىنە بايلانىستى ەمەس. ءال-ءفارابيدىڭ، ەدىگە باتىردىڭ، ماحامبەتتىڭ، ابىلايدىڭ، شورتانباي جىراۋدىڭ، م.سەراليننىڭ ت.ب. قازاق تاريحىنا قوسقان ۇلەسى رۋىنىڭ، تەگىنىڭ كىم بولعاندىعىندا ەمەس، ولاردىڭ قازاق جەرىندە دۇنيە ەسىگىن اشىپ، ۇلت بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەندىگىندە جاتىر.

شورتانباي جىراۋ جىرلارى تۋعان حالقىنىڭ دارمەنسىز ءحالىن كورىپ، ءورت-جالىننىڭ ورتاسىندا قالعان ەلىن قۇتقارۋعا ۇندەگەن ادامنىڭ جانايقايى بولىپ باستالىپ، بارا-بارا سول ءۇشىن عۇمىرىن ارناعان ۇلكەن مۇراتقا اينالدى.

وتارشىلدىقتىڭ اۋىر ەزگىسىنە تۇسكەن حالقىنىڭ ايانىشتى ءحالى، ءوز جەرىنەن ايىرىلىپ بوسقىنعا اينالا باستاعان جاعداي، جەلكەلەگەن وتباسىلاردىڭ الدان ءۇمىت كۇتپەس تىرشىلىگى شورتانباي جىرلارىنا ەنىپ، سونان قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەگەن ۇلتتىق يدەياعا اينالدى.

وتارشىلدىقتىڭ اۋىر ەزگىسىنە تۇسكەن حالقىنىڭ ايانىشتى ءحالى، ءوز جەرىنەن ايىرىلىپ بوسقىنعا اينالا باستاعان جاعداي، جەكەلەگەن وتباسىلاردىڭ الدان ءۇمىت كۇتپەس تىرشىلىگى شورتانباي جىرلارىنا ەنىپ، سونان قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەگەن ۇلتتىق يدەياعا اينالدى. ونىڭ وسى ويعا تولى جىرلارى ۇلتىنىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ، جۇرەگىن بيلەدى. زامان تانىماستاي وزگەردى. سۇتتەي ۇيىعان قازاقى قالىپ بۇزىلدى. رۋلىق كوشپەلى كوپەراتيۆ بولىپ ءومىر كەشكەن تىرلىكتىڭ ورىس بيلىگى قاسقانا تالقانىن شىعارا باستادى. ءبىر وتباسىنىڭ ىشىندەگى بىرلىك تە بۇزىلىپ، كونە جولداعى تاربيە دە بۇلىنگەنىن شورتانباي جىراۋ بىلاي سۋرەتتەگەن.

مۇنىڭ ءوزى قار زامان،

قارلىعىنىڭ بەلگىسى،

ۇل سىيلاماس اتاسىن.

ارام سىدىك بولعان سوڭ

اتاسى بەرمەس باتاسىن.

سىيلاماعىن اعاسىن،

الىسىپ جىرتار جاعاسىن.

قىز سىيلاماس اناسىن…

قازى، بولىس قويىپتى

نەكەسىز تۋعان شاتاسىن.

شورتەكەڭ زاماننىڭ بۇلاي بۇزىلۋىن ەل تاعدىرىمەن، ۇلتتىڭ بولاشاعىمەن، قازاقتىڭ حالىق رەتىندە قۇرىپ كەتۋ قاۋپىمەن بايلانىستىرا قارايدى. وسى پالەنىڭ باستاۋىندا قازاقتى حالىق رەتىندە قۇرىپ كەتۋىن ماقسات تۇتقان ورىس بيلىگى، ساقالدى سارى پاتشاسىنىڭ ءوزى تۇرعانىن حالىققا تۇسىندىرۋدەن ۇلى جىراۋ جالىقپايدى.

ۋالىدەن كەتتى كەرەمەت،

پاتشادان كەتتى عادىلەت،

اقىر زامان تاياندى.

ۇلى جىراۋدىڭ «اقىر زامانى» اللادان كەلەر قيامەت – قايىم ەمەس، ول ورىس بيلىگىنەن كەلەتىن سۇرقيا ساياسات، قازاقى ۇلت رەتىندە جويۋ ساياساتى. بيلىك قازاقى قوعامدى ىشتەي ىرىتە باستادى.

اۋەلگى قورلار زور بولدى،

سونداي زورلار قور بولدى…

ءجون بىلمەگەن جاماندار،

ەل بيلەگەن بەك بولدى،

– دەپ سۇرقيا ساياساتتى اشكەرەلەسە ونان ءارى:

ءمىنىپ كورەر كۇشى جوق،

ساۋىپ ىشەر ءسۇتى جوق،

اقشا دەگەن مال شىقتى،

جارلى كەدەي، جوق-جىتىك

جەتكىزە الماي جان شىقتى،

– دەپ حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر دا، ايانىشتى ءحالدى سۋرەتتەيدى. جىراۋ بۇعان زار قاعىپ قانا قويمايدى

تاڭدا ماحشار كۇن تۋسا

تارازىنى اۋدارار،

-دەيدى. شورتانباي جىراۋ ايتىپ وتىرعان تارازىنى (ادىلدىك كەلەر) اۋدارار، تاڭدا ماحشار كۇنى دە قيامەن-قايىم كۇنى ەمەس، جەر بەتىندەگى وتارشىل ورىستىڭ ەزگىسىنىڭ جويىلاتىن كۇنىن مەزگەپ وتىر. سول كۇنگە جەتۋ ءۇشىن دە يماندىلىق، بەرىكتىك كەرەك ەكەنىنە حالقىن سەندىرىپ، ۇگىتتەپ وتىر.

ارقادان داۋرەن كەتكەن سوڭ،

قۋعىنداپ ورىس جەتكەن سوڭ،

امال تاپپاي قازاعىم،

ءتۇستىڭ بارىپ تورىنا،

-دەپ قينالعان جىراۋ وسىدان قۇتىلار «امالدى» ىزدەستىرۋ كەرەك ەكەنىن ايتا كەلىپ، «ورىستان قورلىق كورگەن» يگى جاقسى بيلەردىڭ امال ىزدەپ «القىنىپ» وتىرعانىن دا، ورىستىڭ قولى جەتپەگەن «بۇحار» جاعىمەن بايلانىسۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالادى.

اقساقالدان ۇيالماس،

«قوي» دەپ ايتسا ءتىل الماس،

جۇگىرىسەر قالاعا،

قالتاسى تولىپ جالاعا،

قاندىرىپ ءيىن كاپىردىڭ،

الىپ ءبىر شىعار دالاعا.

دۇشپانىڭ كىم دەپ سۇراسا،

الىپ كەلەر اۋىلىنا،

ءوزىنىڭ تۋعان باۋىرىنا،

– دەگەن شورتانباي جىراۋ ورىس بيلىگى تۋعىزىپ وتىرعان مىناداي كەساپات حالدەن جۇرتتى ءتۇڭىلدىرىپ، ءوز ءحالىن ءوزى تۇزەيتىن، ءوز قوتىرىن ءوزى عانا قاسيتىن قازاقى بيلىكتى ساقتاپ قالۋعا، ءادىل بيلەرگە عانا جۇگىنىپ، ورىستىڭ زىميان ساياساتىن جۇرگىزبەۋگە ۇندەيدى.

شورتانباي جىراۋدىڭ ەلدىڭ ەندىگى بەتالىسى تۋرالى ويلارى، ۇسىنىستارى ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ، پايىمىنىڭ استارىندا جاتىر. ونىڭ ماقساتى وتارشىل ورىس بيلىگى جانتالاسا قيراتۋعا كىرىسكەن قازاقى دۇنيەتانىمدى ساقتاۋ. قازاقى دۇنيەتانىمدى ساقتاۋ – قازاقتى حالىق رەتىندە ساقتاپ، ءوزىنىڭ ەرەكشە جولىمەن كەلەر زامانعا بەيىمدەلۋدە جاتىر. سول سەبەپتەن دە شورتەكەڭنىڭ ابىزداي سارناعان جىلدارى حالىقتىڭ بويىنشا ءسىڭىمدى بولدى، قازاقى دۇنيەتانىمى ساقتالعان ۇلكەندەر ونىڭ وي – پايىمىن جاقسى ءتۇسىندى. شورتانباي جىرلارى اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ، قازاق بالاسىنىڭ ساناسىن بيلەدى. قازاق بالاسىنىڭ جۇرەگىن شورتانباي جىراۋ سوزدەرىنىڭ ەرەكشە بيلەگەنىن الاشتىڭ ارداقتى ازاماتى، رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بولعان قوشكە كەمەڭگەرۇلى ءوزىنىڭ كىتابىنىڭ «قارسى قوزعالىستار» دەگەن بولىمىندە كەنەسارى ساربازدارىنىڭ اراسىندا كەڭىنەن تاراعان، ۇرانعا اينالعان شورتانباي جىراۋدىڭ مىنا ولەڭىن جازادى.

باعىنباعىن، قازاق، ورىسقا!
باعىنساق، قازاق ورىسقا،
       وسى باستان امانداس,
سارىارقا دەگەن قونىسقا.
بەرەكە كەتەر اسىڭنان،
بيلىك كەتەر باسىڭنان.
نەكەننەن نەكەن كۇيەرسىڭ،
كۇيدىرۋشى تابىلىپ،
     كورشىلەس جاقىن-قاسىڭنان  
قىزىعىپ تۇرسىڭ بايقاماي،
كۇيىنگەننەن ايتام-اي!

كورىنىسى ورىستىڭ –
تەكەمەتتىڭ تۇرىندەي.
ويلاعانى جاماندىق،
جارادان اققان ىرىڭدەي.

اباقتى دەگەن ۇيى بار،
قازۋلى قارا كورىڭدەي.
       قارا قازان, سارى بالا،
وبالىنا قالارسىڭ.
كەيىنگى ۇرپاق بۇتاقتىڭ،
قارعىسىن نəلەت الارسىڭ،
       اپ كەتەيىن بىر جاققا,
سوڭىمنان ەرشى ەرىنبەي

قازاق ساربازدارىنىڭ اراسىنا، دەمەك قازاق حالقىنىڭ اراسىنا جۇرسە اۋزىنان كەتپەيتىن، جاتسا جۇرەگىندە جاتتالعان بۇل ۇراندى ءسوز قازاقتىڭ ءحىح عاسىردىڭ يدەولوگياسى بولعان. سول يدەولوگياسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعا شورتانباي جىراۋ.

ۇلتتىق دامۋ، ورىستەۋدىڭ ەجەلگى زاماننان جالعاسىپ كەلە جاتقان قازاققا عانا ءتان جولى كۇيرەۋگە ۇشىراپ جاتقان تۇستا كونە ادەبيەتى جوق حالىقتىڭ باسقا، بوتەن جۇرتقا ءسىڭىپ، جۇتىلىپ كەتە بەرەتىنىن دە، وقىعان-توقىعانى بار ەۆروپا حالقىنان حابارى بار شورتەكەڭ جاقسى تۇسىنگەن. ءوز حالقىنىڭ كونە جۇرت ەكەنىن، ەجەلگى ءسوزدىڭ يەسى ەكەنىن تانىتۋ ءۇشىن ءوز جىرلارىندا «سوفى الديار» كىتابىن ءجيى اتاپ، قوجا احمەت ياسساۋي سوزدەرىن ەسكە الىپ وتىرادى. ءوز حالقىنىڭ باسىنا وسىنداي كۇن تۋىپ وتىرعاندا ول «جەرۇيىق»، «جيدەلى بايسىندى» ىزدەگەن. اسان قايعى، بۇقار جىراۋ، ءتالىمىن ارى قاراي جالعايدى.

شورتانباي جىراۋ سايىن دالادا سايراندى ءداۋىر قۇرعان كوشپەلى ەلدىڭ ساعىنىشتى زامانىن جىرلاعان – ەركىندىكتىڭ جىرشىسى. قازاقتى شىرماپ، تورعا تۇسكەن تورعايداي حالگە جەتكىزگەن وتارشىلدارعا جىرمەن قارسى تۇردى.

كەتەيىن دەسە، الدى بار،

تۇرايىن دەسە، كاپىر بار،

قايسى ءبىرىن ايتايىن،

قازاقتىڭ ۇلى قامالدى،

– دەپ اشىنعان جىراۋ.

«الداۋشى جالعان» جىرىندا

اياقتى قيا باسۋ جوق،

ورىستىڭ سالعان جولى بار

ەمىن-ەركىن زامان جوق،

ەندى جۇرگەن جىگىتتىڭ

ماڭداۋىنىڭ سورى بار،

– دەپ وتاشىلداردىڭ ەندى قازاق بالاسىن بيلىكتىڭ، ورىستىڭ جازعان زاڭ-زاكونىمەن ءومىر سۇرۋگە ماجبۇرلەپ وتىرعانىن الەم جۇرتىنا ايعاقتايدى. ۇلى جىراۋ «زامانىڭ كەتتى باياعى» دەگەن جىرىندا

جاندارال بولدى ۇلىعىڭ،

مايىردى كەردىڭ جەزدەڭدەي،

كاپىردى كوردىڭ پىرىڭدەي،

ءتىلماشتى كوردىڭ جەڭگەڭدەي،

دۋاندى كوردىڭ ۇيىڭدەي،

اباقتى تۇر قولىڭدا،

قازىلعان قارا كورىڭدەي،

– دەپ ورىس بيلىگىنىڭ اياردا زىميان بەتىن اشىپ، وعان باعىنباۋعا، مويىنسىنباۋعا، ءار قازاق ازاماتىن وسى كورىنىستەن جيرەنە بىلۋگە شاقىرادى. ونىڭ بۇل شاقىرۋ جولى – كۇرەس جولى، ازاتتىققا ۇمتىلۋ جولى، قازاقتى ۇلت رەتىندە ساقتاۋ جولى.

قازاق تۋعان دالاسىنىڭ تابيعاتىمەن بىرگە ءوسىپ – ونگەن حالىق. تامىلجىعان جازدىڭ مايساراعان قىزىعىنا عانا ەمەس، يەن دالانىڭ ات قۇلاعى كورىنبەس بورانىنا دا سۇيسىنە بىلگەن حالىق. سول دالاعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى دە ەرەن كۇش، قۋات بەرگەن. وندا ونىڭ بابالارىنىڭ مۇردەسى جاتىر. ۇلى دالادان قىمبات قازاق ءۇشىن ەشتەڭە جوق. سول سۇيىسپەنشىلىك شورتەكەڭنىڭ جىرىندا بىلاي كەستەلەگەن ەكەن:

ارقانىڭ جازى بەيىشتى،

جىلقىنىڭ ەتى جەمىستى

– دەسە، ەندى سول دالاعا قازاق قانا يە بولۋ كەرەك ەكەنىن بىلايشا جەتكىزەدى.

ۇزىن اققان سارىسۋدى،
ءوزىڭ جايلاپ، جاعالا.

جۇيرەكپەنەن جورعاڭدى،

ءوزىڭ ءمىنىپ باعالا

– دەپ ۇگىتتەسە ونان ءارى ورىستىڭ قۇلدىعىنا ءتۇسىپ، قازىنالى جەرىنەن ايىرىلعان جاعدايدى

ەدىلدى الدى، ەلدى الدى،

ەندى الماعان نەڭ قالدى؟

قورانى ساناپ مالدى الدى،

قازاققا قامقور حاندى الدى.

كەتەيىن دەسەڭ الدىڭ تار،

كەتپەيىڭ دەسەڭ كاپىر بار

– دەپ كۇيىنە جىرىن توگەدى.

ەلىنىڭ وسىنداي جاعدايعا تۇسكەنىنە جىراۋ كونبەيدى، قارسى ارەكەت ەتۋگە ۇندەيدى. مىنە وسى ۇندەۋ – حالىقتىڭ ساناسىنا ەڭگەن ءسوز، يدەيالىق باعىت الىپ، ءحىح عاسىردا حالىقتى ەزۋشى وتارشىلدارعا قارسى تىك كوتەرگەن رۋحاني كۇشكە اينالعان.

جالاڭاش بولىپ، جاۋعا شاپ،

اجالدان بۇرىن ولەر مە؟

نوقتالى باسقا ءبىر ءولىم،

ولەمەي دە ادام جۇرە مە؟

قاتىن – بالا قامى ءۇشىن،

قارسى شاپ تا، مىلتىق قۇش!

قۇر جابىرقاپ جۇدەمە.

– دەپ ۇلى جىراۋ قارسى ارەكەتكە شاقىرسا، دۇشپانىمەن بىرگە كۇرەسۋ ءۇشىن تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىر بولۋىنا دا ۇندەيدى.

دۇعاي سالەم ايتايىن،

تاشكەن مەنەن بۇقارعا.

مۇسىلماننىڭ بالاسى

قور بولماسىن دۇشپانعا،

– دەسە ونان ءارى تۇرىك بيلىگە قوندىگەرگە حات جازۋ، بىرلەسۋ قاجەتتىگىن دە ەسكە سالادى.

ورىس پاتشالىعى قازاقتى حالىق رەتىندە قۇرتۋدى جوسپارلى تۇردە، كەزەڭ –  كەزىڭىمەن جۇرگىزدى. ۇلتتىڭ باسىن بىرىكتىرەر كۇش، مەملەكەتتىگىنىڭ بەلگىسى حاندىقتى ءبىرىنشى كەزەكتە جويسا، ەكىنشى جولى ءوزىن-ءوزى بيلەۋدىڭ، بوتەنگە – دۇشپانعا مويىنسۇنباۋدىڭ كورىنىسى – بيلەر بيلىگىن قۇرتۋ ءۇشىن بولىستىقتى ەڭگىزىپ، بولىستىڭ مايلى جىلىگىن ورتاعا تاستاپ، قازاقتى ءوزارا قىرقىستىرىپ قويدى. قازاق جەرىن تارتىپ الۋ قوسا ءجۇرىپ جاتتى. وزەن-كولدەردىڭ ماڭىن مۇجىقتار الدى. ولار سول سۋ كوزدەرىنەن مالىن سۋارۋعا قازاققا رۇقسات بەرمەدى، اڭشا قۋىپ، اتتى. وسىنى پايدالانعان ورىس بيلىگى شوقىنعان قازاققا عانا مۇمكىندىك تۋعىزىپ، قالعانى قانعىپ، قىرىلا بەرسىن دەگەنگە توقتادى.

شورتانباي جىراۋ ءدىننىڭ، يماندىلىقتىڭ ورىس ەزگىسىنە قارسى بولار ەڭ وتكىر يدەولوگيالىق قارۋ ەكەنىن دە بىلگەن تۇلعا. مۇسىلمان ءدىنى قازاقتىڭ قانىنا سىنگەن اتا بابا ءدىنى، سەنىمى. ۇلى جىراۋ:

مەنمەنسىنگەن زور كەۋدە،

قيىق ءجۇرىپ كەتە الماس،

اسپانمەنەن وتە الماس،

الدانداعى جولىعار،

قۇدايدىڭ قۇرعان تەزىنە،

– دەپ ورىس بيلىگىن قولداعان-قولپاشتاعانعا سەس كورسەتسە

مەدرەسە، مەشىت سالدىرىپ،

مۇفتيگە بەرسەڭ بالاڭدى…

سيراتتىڭ جەلى سوققاندا

ورازا ناماز پاناڭدى،

-دەپ كەز-كەلگەن جەرگە شىركەۋىن سالىپ، مۇسىلما دىنىنە قىسىمشىلىق جاساپ، قازاقتى شوقىندىرۋدى شۇعىل قولعا العان ورىس بيلىگىنە كونبەۋگە ۇندەيدى.

عايباتتىڭ جامان ەكەنىن

بىلە تۇرا ايتاسىڭ،

ناماز قازا بولارىن،

بىلە تۇرا جاتاسىڭ،

اللانىڭ بەرگەن اق ءدامىن،

اۋزىڭا الماي اۋەلى

ارامدى نەگە تاتاسىڭ،

– دەپ شورتەكەڭ جاقسى مەن جامان ايقاسقان، قازاق بالاسىن توبىعىنان قاعۋ ۇدەگەن زاماندا تابان تىرەر جەرىڭ، ارقا سۇيەر تىرەۋشىڭ، ءۇمىت قازىعىڭ مۇسىلمان ءدىنى ەكەنىنە ەلدىڭ كوزىن جەتكىزە تۇسەدى.

«اللانىڭ ءوزى دا راس، ءسوزى دە راس» دەپ يسلام ءدىنىن اشىق ناسيحاتتاعان ابايدان گورى شورتەكەڭنىڭ ءدىن تۋرالى پايىمىن ءار سوزىندە كەلتىرە بەرۋى، ونىڭ يسلام ءدىنىن دۇشپانمەن كۇرەس ءۇشىن يدەالوگيالىق قارۋ رەتىندە پايدالانعاندىعىنىڭ ايعاعى.

زەكەتسىزدىڭ بۇيىرار،

سۇندەتسىزگە جيعانى.

اۋزى تۇكتى يە بوپ،

قازاققا بەرەر قيعانىن.

– دەگەن ۇلى جىراۋ كۇن – كورىسى قيىنداپ، ءجونسىز توناۋعا ۇشىراعانعا «زەكەتتىڭ» مالىمەن قارايلاس دەپ بىرلىككە شاقىرىپ، سول بىرلىك بولماعان كۇنى بار يگىلىكتىڭ «اۋزى تۇكتىگە» بۇيىرار قاتال، قاتىگەز زاماننىڭ كەلە جاتقانىن تۋعان ەلىنە ەسكەرتەدى.

وتارشىلدىڭ ىشتەن ءبۇلدىرۋ ارەكەتى سۇتتەي ۇيىعان قازاقتىڭ وتباسىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنىن سەمەي، كوكشەتاۋ، ومبى، تاتار جۇرتىن ارالاعان شورتەكەڭ كورە بىلگەن. الار جارىنىڭ پاكتىگى – وتباسىن ۇيىتار نەگىزگى كۇش ەكەنىن، وتباسىنىڭ بەرىكتىگى قازاقى قوعامنىڭ بەرىكتىگى ەكەنىن ۇلى جىراۋ ايتۋدان جالىقپاعان.

شىنارعا بىتكەن ماقتاداي،

شىرايلى بولسا العانىڭ،

حالال ءسۇت ەمەگەن جولىقسا،

بولار ما ەدى ارمانىڭ.

شورتەكەڭ تەگى، ءتالىمى جاقسىدان قىز الىپ، اتا – بابانىڭ ىزگىلىكتى قاسيەتىن ساقتاپ، وركەندەتەتىن ۇرپاعىن ويلاعان ادامنىڭ ارمانى وسىلاي بولسا كەرەك ەكەنىن جىرلعان. ەۆروپانىڭ ۋلى دەرتتەي جۇققىش سالتىنان ساقتاندىرعان.

اۋدارىلعان ءدۇنيا،

ۇلىن كيدى ءدۇريا،

ۇستارانىڭ جۇزىندەي،

قىزىڭ كيدىڭ بيقاساپ،

بايقاپ كيمەي بايقاستاپ

– دەسە ونان ءارى باتىستىڭ بۇزىلعان  سالتىن تىلگە تيەك ەتىپ، كەلەر زاماندى ايتقانداي بولجايدى.

زاكون ايتىپ قاتىن تۇر،

قوينىندا جاتقان ەرىنە،

زارلانىپ تۇرعان ايەل بار،

«قوسىلعام جوق» دەپ تەڭىمە…

كەل جىگىتتەر، تۇسپەلىك،

جانعان وتقا كورىنە.

شورتانباي جىراۋدىڭ كەشەگى وتكەن «قۇدايسىزدار» قوعامىن قۇرعان زاماننىڭ وتباسىلارىنىڭ سيپاتىنا كەلەتىن مىنا ولەڭى اۋلەلىكتىڭ كورىنىسى دەمەسكە شارا جوق.

قوينىندا قاتىن جاتپايدى،

ۇرسا ءتىلىن تارتپايدى،

كۇناسى اسقان بۇل پەندە

قۇدايدان استە قورىقپايدى.

كەلەر زاماندا ۋلى دەرتتەي تارايتىن، ادام بالاسىنىڭ تۇپكىلىكتى ازۋىنا، ءتىپتى ادامزاتتىڭ قۇرىپ كەتۋ قاۋىپىنە اكەلەتىن سايتاني جولدان شورتەكەڭ تۋعان ەلىن ساقتاندىرىپ باققان.

قىلىمسىعان قاتىنى،

قىزىل كويلەك كيەدى.

ءوزىنىڭ بايىن مەنسىنبەي،

كورىنگەندى سۇيەدى.

كەنەسارى حان باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس جەڭىلىسكە ۇشىراپ ەر ازاماتتىڭ تالايى جازالانىپ، قۋعىنعا ءتۇسىپ، ەندى قايتىپ باس كوتەرە الماس جاعداي تۋىپ، ورىس بيلىگىنىڭ تور-شىرماۋىنا تۇسكەن حالگە جىراۋ قاتتى اشىنعان.

زامان اقىر اياعى،

زامانىڭ كەتتى باياعى.

ىقىلاس-نيەت قالمادى،

ۇلكەنگە بيلىك سالمادى

– دەپ باسىنان بيلىگى كەتكەن ەلدىڭ توقىراۋعا ۇشىراعان ءحالىن سۋرەتتەسە، وتارشىل ورىستىڭ ىنساپسىزدىعىن

ىنساپسىز ەكەن بۇل كاپىر،

جەرىڭدى الدى، مالدى الدى.

پالەسى جوق سالماعان،

قايىسادى قابىرعاڭ.

كوتەرە الماي سالماعىن.

– دەپ ونان ءارى ىشتەي بۇلىنگەن ەلدىڭ دە حالىنە توقتالادى.

ەكى كىسى ۇرىسسا…

زاكوننىڭ تۇسەر جولىنا،

وتە قۋساڭ – ورالدىڭ،

ورىستىڭ جايعان تورىنا

-دەپ قازاقتىڭ باسىنداعى جاعدايدى ايتىپ قانا قويمايدى، قازاقتىڭ سونۋگە اينالعان رۋحىن وياتىپ، جول سىلتەپ، باس بۇتىندىككە ۇندەيدى.

جاقىنعا – جاقىن قاس بولىپ،

ءشىل بوعىنداي توزبايىق.

– دەسە، ونان ءارى

ۇرلىق پەنەن قورلىقتان،

وتىرىك، عايبات، زورلىقتان،

بويىڭدى تارتىپ تىك جۇرسەڭ،

كورمەسسىڭ دەگەن زالالدى،

– دەگەن وسيەتىن ۇلى ابايدىڭ دا ءارى قاراي جالعاعانى الەمگە ءمالىم.

بيلەر پارا جەمەندەر،

جولعاندى جولداس دەمەڭدەر،

كىسى اقىسىن الماڭدار،

اۋزىڭا حارام سالماڭدار،

– دەپ ۇلى جىراۋ بولىس – بيلىككە ورىستىڭ تاڭداۋىمەن جەتكەن ەندىگى ەل جاقسىلارىن ەلدى ازدىرار جولدان اۋلاقتاتىپ، عاسىرلار بويى كەلە جاتقان قازاقتىڭ كونە ارناسىن ەسكە سالۋدى ەش ۋاقتا قۇندىلىق باعاسىن جوعالتپايدى.

شورتانباي جىراۋ تۇركى دۇنيەنىڭ رۋحاني ويانۋىنا يگى اسەرىن تيگىزگەن ءوزىنىڭ زامانداسى شاھابۋتدين مارجاني (1818-1889) عۇلامانىڭ وي-پىكىرىنەن اسەر الدى دەسەك، ارتىق كەتپەيمىز. ش.ءمارجانيدىڭ زامانداسى، ءارى شاكىرتى كاماراددين حازىرەت سەمەي مەدرەسەسىنىڭ ۇستازى بولعان. كاماراددين حازىرەتتەن اباي ءتالىم الىپ، اراب، پارسى، ءتىلىن مەڭگەرىپ، شىعىستىڭ ۇلى جىراۋلارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسۋعا جولى اشىلعان. شورتانباي جىراۋ سەمەيگە بارعان ءار ساپارىندا وسى كاماراددين حازىرەتپەن ءجيى جولىعىپ، ءبىراز كۇندەرىن بىرگە وتكىزگەن.

ءحىح عاسىردىڭ باسىندا پەتەربور، قازان، ۋفا، ومبى، تاشكەنت قالالارىندا مىڭداعان دانامەن كىتابى شىعىپ، ءيسى تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني الەمىنە اسەر ەتكەن «قانشا ۋاقىت وتسە دە ۇمتىلماي…(تەرىس قاراعان كۇندەردە دە، س.قيراباەۆ)»، «شورتانباي – ۇلى دارىن… قوعام قايراتكەرى، ءىرى يدەولوگ» (ت.كاكىشەۆ) بولىپ عۇمىر كەشكەن تۇلعا.

ءسويتىپ، شورتانباي جىرى ءحىح عاسىردا حالىق اراسىنا ەڭ كوپ تاراعان، ەلدىڭ وي-ساناسىن بيلەگەن، رۋحاني كۇشكە اينالعان.

قىزىل يمپەريا زامانىندا قازاق بالاسىن ورىستىق كومۋنيستىك يدەولوگياعا جىعۋ ءۇشىن شورتانباي جىراۋ ارقىلى ءيسى قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن قازاقى يدەولوگيانى قۇرتۋ قاجەت بولدى. كوممۋنيزمنىڭ شاپانىن جامىلعان شوۆينيستەر سول سەبەپتى شورتانباي جىراۋدىڭ ءار سوزىنە تىيىم سالدى. ونىڭ بىرەر شۋماق ولەڭىن ەسكە العانى ءۇشىن ەلدى قاتتى جازالادى.

قازاق حالقىنىڭ باسىنا قۇرىپ كەتۋ قاسىرەتى ءتونىپ، جەر-سۋىن تارتىپ الىپ، وزەنگە مالىن سۋارۋعا كەلگەن قازاقتى اڭشا قۋىپ، شىداماعانى شوقىنسىن، باعىنباعانى قىرىلسىن دەگەن زاماندا وتارشىل ورىستىڭ وسى سۇرقيا ىسىنە ولەڭ-جىرلارىمەن قارسى شىققان، ايتقانى حالقىنىڭ ءون-بويىنا سىڭگەن، قانداي زامان تۋسا دا تۋعان ەلىنىڭ ساناسىندا جاتتالعان شورتانباي جىراۋ ءحىح عاسىردا قازاق نامىسىن تۋ ەتكەن ءىرى يدەولوگ.

كامەل جۇنىستەگى،

جازۋشى. قۇرمەت وردەنىنىڭ يەگەرى

 

 

 

سونداي-اق، وقىڭىز

«اكەڭ – ءسۇدىر، سەن – وراق، مامەدالى سودان-اق كورمەيسىڭ بە كەمدىگىڭدى»

2007 جىلى جارىق كورگەن «مادەلىقوجا» كىتابىندا باتىردىڭ بۇرىن تالاي مارتە جاريالانعان 12 شۋماقتان تۇراتىن مايلىقوجا …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان