شورتانباي ء(الي مۇحاممەد) قانايۇلى

قوس عاسىردىڭ قازىناسى

زامان مەن زار

قازاق ادەبيەتىنىڭ اسا كورنەكتى وكى­لى، ايگىلى جىر جۇيرىگى شورتانباي قانايۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىن ەل مۇددەسىمەن، ۇلت تاعدىرىمەن ورايلاساتىن زار زامان پوەزياسىنان ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس. رۋحاني الەمىمىزدە ەرەكشە ورنى بار بۇل اعىم تۋرالى ءسوز بولعاندا ونىڭ ومىرشەڭ ولەڭ-تولعاۋلارى مەن وسيەت-ونەگەسى جونىندە ايتىلماي قالمايدى. ءوز ءداۋىرىنىڭ جىرىن جىرلاپ، جوعىن جوقتاعان شورتانباي مۇراسى عاسىردان عاسىرعا جالعاساتىن قاستەرلى قۇندىلىق رەتىندە ءالى كۇنگە دەيىن سان ۇرپاقتىڭ كادەسىنە جاراپ كەلەدى.
«زار زامان» اتاۋىن ادەبي تەرمين رەتىندە العاش رەت مۇحتار اۋەزوۆ قولدانىسقا ەنگىزدى. ول ءوزىنىڭ 1927 جىلى جارىق كورگەن «ادەبيەت تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە زار زامان اقىندارىنا ارنايى ءبولىم ارناپ، كۇردەلى كەزەڭ پوەزياسىنا جان-جاقتى تالداۋ جاسادى; زار زاماننىڭ وكىلدەرىن اتادى; بۇل ءداۋىردىڭ باسى مەن سوڭىنا دەيىنگى ارالىقتى بەلگىلەدى; سونداي-اق، تاريحي جانە تەوريالىق نەگىزدەمەلەرىن ۇسىندى. «زار زامان دەگەن – XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن شورتانباي اقىننىڭ زامان ءحالىن ايتقان ءبىر ولەڭىنىڭ اتى. شورتانبايدىڭ ولەڭى ىلگەرگى، سوڭعى اقىنداردىڭ بارلىق كۇي، سارىنىن ءبىر ارناعا تۇتاستىرعانداي جيىندى ولەڭ بولعاندىقتان، بۇكىل ءبىر داۋىردە ءبىر سارىنمەن ولەڭ ايتقان اقىنداردىڭ بارلىعىنا «زار زامان اقىندارى» دەپ ات قويدىق»، – دەگەن م.اۋەزوۆتىڭ تۇجىرىمدى ءسوزى كەيىن ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا ناقتى ۇعىم رەتىندە قالىپتاستى.
م.اۋەزوۆتىڭ بايىپتاماسىنا سايكەس «وتارشىلدىق داۋىردە جاساعان، ورتاق سارىنمەن جىر توككەن» اقىنداردىڭ جالپى اتاۋىنا، تۇتاس ادەبي قۇبىلىستىڭ انىقتاماسىنا نەگىز بولعان شورتانباي قانايۇلىنىڭ «زار زامان» تولعاۋى 1870 جىلى اكادەميك ۆ.رادلوۆتىڭ سانكت-پەتەربوردان شىققان «وڭتۇستىك ءسىبىر جانە جوڭعار دالاسىنداعى تۇركى تايپالارىنىڭ حالىق ادەبيەتى ۇلگىلەرى» اتتى كوپ تومدىق ەڭبەگىنىڭ قازاق فولكلورىنا ارنالعان ءۇشىنشى تومىندا (714-724 بەتتەر) باسىلىپ شىققان. ۆ.رادلوۆ كىتاپتىڭ العى سوزىندە كەيىن قازاق ادەبيەتىندەگى ءبىر اعىمنىڭ اتاۋىنا اينالعان شىعارما تۋرالى بىلاي دەيدى: «زار زامان» مەن «زامان اقىر» ءتارىزدى عيبرات ولەڭدەر ەرتىستىڭ شىعىسىنداعى دالا قازاقتارىنىڭ موللالارى شىعارعان قولتۋما دۇنيەلەر». بۇل جەردە اڭگىمە شورتانباي جونىندە بولىپ وتىرعانى انىق. سونداي-اق، شورتانبايدىڭ ورىنباي اقىنمەن ايتىسى دا وسى كىتاپتا (43-46 بەتتەر) جاريالانعان.
زامانعا سىن ايتۋ قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ شىعارمالارىندا بۇرىننان بار. ايتسە دە، تاسقا باسىلعان شورتانباي ولەڭىنەن كەيىن «زار زامان» تىركەسى قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ، ايانىشتى ءحالدىڭ جىر تۇرىندە بەينەلەۋىنىڭ كورىنىسى رەتىندە قالىپتاسا باستاعان. ال ى.التىنسارين «قازاقتىڭ قايعىسى» («گورە كيرگيز») دەگەن قولجازباسىندا اتاپ وتكەن يا.ليۋتش جيناعان تۇركىستان ولكەسى قازاقتارىنىڭ ادەبيەت نۇسقالارى 1883 جىلى تاشكەنت قالاسىندا باسىلعان. سول كىتاپتا دا «زار زامان» دەپ اتالاتىن ولەڭدەر توپتاماسى جارىق كورگەن.
ءاليحان بوكەيحاننىڭ مۇراسىن زەرتتەۋشى سۇلتانحان اققۇلى ۇسىنعان مىنا ءبىر دەرەك نازار اۋدارارلىق: «سانكت-پەتەربورعا 20 جاسىندا كەلگەن ءاليحاننىڭ ستۋدەنتتىك كۇندەرىن قالاي وتكىزگەندىگى جايىندا انگليانىڭ ايگىلى ءبىلىم ورداسى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ قوعامى» ءوزىنىڭ «قازاقتار 1917 جىلعا دەيىنگى ورىستار تۋرالى» اتتى كىتابىندا «ءا.بوكەيحان جاس كۇنىندە ورنىقتى رەۆوليۋتسيونەر، سوتسياليست بولدى جانە «زار زامان» اتتى ورىستارعا قارسى ادەبي توپتىڭ مۇشەسى بولدى» دەپ جازادى». بۇل ۇيىمنىڭ قاشان قۇرىلعاندىعى، قانشا ادامنىڭ مۇشە بولعاندىعى، توپتىڭ ءىس-ارەكەتى جونىندە تولىق مالىمەتتەر جوق. دەگەنمەن، ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا ۇيىمداسىپ، جۇمىس جۇرگىزگەن وسى توپتىڭ بۇلاي اتالۋىنا 1870 جىلدان باستاپ سول سانكت-پەتەربوردىڭ وزىندە شىققان كىتاپتارعا ەنگەن شورتانبايدىڭ «زار زامان» تولعاۋىنىڭ اسەرى بولۋى مۇمكىن دەپ توپشىلايمىز.
«زار زامان» اتاۋىنىڭ ءمان-ماعىناسىن اشىپ، ادەبيەتتانۋدىڭ ۇعىمى رەتىندە ورنىقتىرىپ، وسى اعىمنىڭ وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارىنا جاناشىرلىقپەن قاراپ، جالىقپاي زەرتتەپ-زەردەلەگەن جازۋشى-عالىم ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز. ول 1942 جىلى جارىق كورگەن «قازاقتىڭ XVIII-XIX عاسىرداعى ادەبيەتىنىڭ تاريحىنان وچەركتەر» اتتى كىتابىنىڭ ءبىر تاراۋىن «زار زامان» دەپ اتادى. بۇل توپتىڭ جۇرت ۇعىمىندا قالىپتاسقان وكىلدەرى – شورتانباي قانايۇلى مەن مۇرات موڭكەۇلىنىڭ قاتارىنا شەرنياز جارىلعاسۇلىن قوستى. سوناۋ م.اۋەزوۆتەن جەلى بوپ تارتىلىپ كەلە جاتقان «زار زامان» ۇعىمى جونىندە س.مۇقانوۆ مىناداي عىلىمي بايىپتاما جاسادى: «باس بوستاندىعىنان، جەردەن ايىرىلعان، كەدەيلەنگەن حالىق، بۇل زورلىققا قارسى باسىن كوتەرە المادى، كوتەرەم دەگەنگە ۇكىمەت كوتەرتپەي، قوزعالا بەرگەندە تارپا باس سالىپ، ورنىندا ەزىپ تاستاپ وتىردى. وسىنداي قولدان كۇش، باستان ەرىك كەتكەن كەزدە، قايعىدان تۇنشىققان حالىقتىڭ زارىنان تۋعان كوركەم ادەبيەتىن ءبىز «زار زامان» ادەبيەتى دەيمىز».
شورتانباي مەن مۇراتتىڭ شىعارمالارىن جيناپ، جۇرتقا كەڭىنەن تانىستىرعان س.مۇقانوۆ ولاردىڭ ارداقتى ەسىمدەرىن ءار ءتۇرلى داۋ-­­ دامايدان اراشالاۋعا دا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ قىراعى كوزدەرى شورتانبايلاردى ابايعا قارسى قويۋ ارقىلى ولاردى ادەبيەت اۋىلىنان اۋلاقتاتۋعا تىرىسقانى ءمالىم. تىرشىلىكتىڭ بارى مەن بازارىن كەلەلى كەلەشەكتەن ەمەس، وتكەن ومىردەن ىزدەيتىن اقىنداردىڭ ولەڭ-جىرلارىن تۇنشىقتىرۋ ءۇشىن بۇل تاپتىرمايتىن ءتاسىل سانالدى. اسىرەساق ادەبيەتشىلەر ىلگەرى باسۋدىڭ ورنىنا كەيىن تارتىپ، جاڭانى جيرەنە قابىلداعان زار زامان جىرشىلارىن ورىستىڭ وقۋىن وقىپ، ءتىلىن ۇيرەنگەن ابايدىڭ قولىمەن تاياقتاتقىسى كەلدى. س.مۇقانوۆ الدىمەن وسىعان قارسى تۇردى: «بىرەۋلەر ابايعا قوياتىن شارتتى شورتانبايعا دا قويعىسى كەپ، «نەگە ول ابايداي ءبىزدى پروگرەسكە، ورىس مادەنيەتىنە شاقىرمايدى» دەيدى. ءسوز ەمەس ولاي دەۋ. اباي ورىس مادەنيەتىمەن تانىس تا، شورتانباي تانىس ەمەس. تانىس ەمەس نارسەسىنە قالاي شاقىرا الادى ول؟». كەڭپەيىل جۇرەكپەن، قازاقى كەڭ قولتىق مىنەزبەن ايتىلعان بۇل پىكىر ايقىن كوزقاراستى تانىتادى. كورنەكتى جازۋشى اباي ولەڭىندەگى شورتانباي شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى وي-تۇجىرىمدى تالداۋ كەزىندە تاپتىق تانىم شەڭبەرىندە قالىپ قويمايدى. ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا تىلدىك-كوركەمدىك، ەستەتيكالىق تۇرعىدان ۇڭىلەدى.
وسىنداي جاناشىر كوزقاراستارعا قاراماستان اقىننىڭ جولى وتە اۋىر بولدى. ءوز زامانىنىڭ احۋالىن «بايلار ۇرلىق قىلادى، كوزىنە مالى كورىنبەي، بيلەر جەيدى پارانى، ساقتاپ قويعان سۇرىڭدەي»، – دەپ اڭعارتقان شورتانباي مۇراسى ۇزاق جىل بويى ەل-جۇرتىمەن قاۋىشا المادى. ونىڭ شىعارمالارى تاۋەلسىزدىككە بەت بۇرعان جىلداردا عانا قالىڭ وقىرماننىڭ قولىنان تۇسپەيتىن رۋحاني قازىناعا اينالدى.

تولعاۋ مەن تالداۋ

1959 جىلى 15-19 ماۋسىم ارالىعىندا قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيادا اتى ەڭ كوپ اتالعان اقىن شورتانباي قانايۇلى بولدى. دىنشىلدىك ۇعىمى تۋرالى جاسالعان تۇجىرىمنىڭ ءبارى سونىڭ ولەڭدەرىمەن تۇزدىقتالدى. كەرتارتپا باعىتتىڭ وكىلدەرىن سانامالاپ كورسەتكەندە الدىمەن اۋىزعا ءىلىندى. ۇلى ابايدىڭ «ءسوزىنىڭ ءبىرى – جاماۋ، ءبىرى – قۇراۋ» اقىنداردى نۇسقاعاندا شورتانبايدان باستايتىنى ءتارىزدى، باسقوسۋدا پىكىرتالاسقا تۇسكەن شەشەندەر وسى اقىنعا ەرەكشە ءشۇيىلدى. «الۋان-الۋان جان شىقتى»، – دەپ اقىننىڭ ءوزى ايتقانداي، ادەبيەتشى عالىمداردىڭ كوبى سول جولى ونى ارمانسىز مۇيىزدەدى. شورتانبايدىڭ شىعارمالارى دا، ونىڭ مۇراسىن زەرتتەگەندەردىڭ ەڭبەكتەرى دە اياۋسىز سىنعا ءتۇستى. سولاي بولعانىنا قاراماستان ءسايدىل تالجانوۆ اقىن تۋرالى بايانداماسىندا جيىنداعى ءداستۇرلى تالداۋ اۋقىمىنان شىعىپ، وڭ كوزقاراس تانىتتى. زەرتتەۋشى-عالىمنىڭ ۇعىمىندا، ول – ءومىر شىندىعىن ايقىن كورسەتۋشى، وتارلاۋشى ۇلىقتارعا قارسى كۇرەسۋشى، اۋىز ادەبيەتىن جازبا ادەبيەتكە جەتكىزۋشى. زار زامان پوەزياسىن جابىلا سىناعان سول كونفەرەنتسياداعى س.تالجانوۆتىڭ: «شورتانباي – ءوز زامانىنداعى الەۋمەتتىك ءومىردى جەتىك بىلگەن، كەم-كەتىگىن سىناي وتىرىپ، كورگەنىن قاز-قالپىندا ايناعا تۇسىرگەن شەبەر اقىن»، – دەگەن شىنايى باعالاۋى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇنىن جوعالتقان جوق. ونىڭ شورتانبايدى «اقتاۋ جاعىنا بەيىم بولىپ، ءاربىر سىننان اراشالاپ الۋعا» تىرىسقانىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى دە باسقوسۋدا اتاپ ءوتتى.
وسى جيىننىڭ قاۋلىسىندا شورتانبايدىڭ ادەبيەتتەگى ورنى تۋرالى مىناداي قورىتىندى جاسالدى: «شورتانباي قاناەۆتىڭ تۆورچەستۆوسى جايىندا كونفەرەنتسيا سول ءداۋىردىڭ نەگىزگى يدەيالارى مەن الەۋمەتتىك ومىردەگى ەرەكشەلىكتەرىن ەسكە الا وتىرىپ، اقىن ءبىر جاعىنان پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قازاقستاندى وتارلاۋ ساياساتىنىڭ سالدارىنان تۋعان الەۋمەتتىك جايلاردى سىناي وتىرادى دا، ەكىنشى جاعىنان حاندىق ءداۋىردى ماداقتايدى، شىعارمالارىندا يسلام ءدىنىنىڭ يدەيالارىن ۋاعىزدايدى دەپ قورىتادى. بۇل سياقتى اقىنداردىڭ تۆورچەستۆوسىنا جوعارى مەكتەپتىڭ پروگراممالارىندا ورىن بەرىلىپ، نەگىزىندە اعارتۋشىلىق، حالىقتىق باعىتتاعى ادەبيەتتىڭ وسىنداي كەرتارتپا اقىندارمەن كۇرەس ۇستىندە دامىعانىن كورسەتۋ ءۇشىن اتالۋى كەرەك».
ارينە، بۇل قاۋلىدان كەيىن اتالمىش اقىنداردىڭ ولەڭ-جىرلارى جارىققا شىقپايتىن بولدى. ولاردىڭ شىعارمالارى مەكتەپ وقۋشىلارىنا تاربيە بەرۋ ىسىنەن اۋلاقتاتىلدى. سول قۇجاتتان سوڭ قايتا جازىلعان وقۋلىقتار جاس ۇرپاقتىڭ قولىنا «قۇلاعىن كەسىپ قۇنتيتقان، مۇرنىن كەسىپ شۇنتيتقان» كۇيىندە جەتتى. ادەبيەتىمىزدىڭ ابىزى تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ: «شورتانباي، دۋلات، مۇراتتار قازاق ادەبيەتىندە قارا داق، قانىپەزەر دۇشپان بولىپ ءتۇسىندىرىلدى»، – دەگەن تۇجىرىمى وسى كەزەڭنىڭ تابيعاتىن ءدال تانىتادى.
شورتانباي شىعارمالارى قازاق ەلىنەن تىسقارى جەرلەردە شىققان انتولوگيالار مەن عىلىمي باسىلىمداردى ازىرلەۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق. 1940 جىلى ماسكەۋ­دە جارىق كورگەن «پەسني ستەپەي» اتتى قازاق پوەزياسىنىڭ انتولوگياسىنا (قۇراستىرعان ل.سوبولەۆ) زار زامان پوەزياسىنىڭ بىرقاتار ۇلگىلەرى ەنگىزىلدى. كىتاپ ءتورت تاراۋعا بولىنگەن: حان سارايى ماڭىنداعى اقىندار (بۇقار، نىسانباي، دوسقوجا), كوتەرىلىس ءداۋىرى پوەزياسى (ىعىلمان، ماحامبەت، شەرنياز), زار زامان («ەپوحا سكوربي») اقىندارى (شورتانباي، مۇرات), XIX عاسىرداعى جازبا ادەبيەتى (ىبىراي، شاڭگەرەي، اباي، ءجۇسىپ، نۇرجان). جيناقتى قۇراستىرۋشى لەونيد سوبولەۆتىڭ: «ەكى جاقتى ەزگىگە ۇشىراپ، ءوز جۇرتىنىڭ قالتالىلارى مەن پاتشا وتارلاۋشىلارىنان قورلىق كورگەن قازاق حالقىنىڭ قايعىسى «زار زامان» اقىندارى شورتانباي مەن مۇراتتىڭ ولەڭدەرىندە كورىنىس تاپتى»، – دەگەن پىكىرى كۇنى بۇگىن دە قۇنىن جوعالتا قويعان جوق.
1978 جىلى زار زامان پوەزياسى وكىلدەرىنىڭ (دۋلات باباتايۇلى، شورتانباي قانايۇلى، مۇرات موڭكەۇلى) ولەڭدەرى مۇحتار ماعاۋيننىڭ قۇراستىرۋىمەن «سوۆەتسكي پيساتەل» باسپاسىنىڭ لەنينگراد بولىمشەسىنەن ورىس تىلىندە جارىق كوردى. ءبىر ايتا كەتەرلىك نارسە، بۇل جيناققا ايتۋلى اقىنداردىڭ ازۋلى جىرلارى ەنگىزىلدى. «پوەتى كازاحستانا» كىتابىنىڭ قۇندىلىعى – وتارشىلدىقتى سىناعان، ءوز جەرىمىزدە قىراعى كوزدەر ءمۇلت جىبەرمەيتىن ءورشىل ولەڭدەردىڭ رەسەيدە جاريالاعاندىعىندا. جيناقتىڭ العى سوزىندە بۇل اقىنداردىڭ اينالادا بولىپ جاتقان قۇبىلىستارعا، تاريحي احۋالدىڭ شۇعىل وزگەرىستەرىنە توسىرقاي ءارى شوشىنا قاراپ، قازاقتىڭ وتكەن ءومىرىن يدەال تۇتقانى تۋرالى ايتىلدى. سونىمەن قاتار، «دۋلات، شورتانباي، مۇرات اقىندار ايرىقشا وكىلدەرى سانالاتىن «زار زامان» («ەپوحا سكوربي») ادەبي اعىمى وسىلاي پايدا بولدى»، – دەگەن ءتۇيىن جاسالدى.
ال، 1958 جىلى اقش-تىڭ سولتۇستىك كارولينا شتاتىنداعى ديۋك ۋنيۆەرسيتەتى توماس گۋستاۆ ۆيننەردىڭ «رەسەيلىك ورتالىق ازيا قازاقتارىنىڭ اۋىزەكى ءسوز ونەرى مەن ادەبيەتى» اتتى كىتابىن باستىرىپ شىعاردى. بۇل جيناقتا وزگە زار زامان اقىندارىمەن قاتار شورتانباي شىعارماشىلىعى دا ءبىرشاما تالداپ-تارازىلاندى. ءسويتىپ، حالىقارالىق دەڭگەيدە عىلىمي اينالىمعا شىققان مونوگرافيادا اقىن مۇراسى جونىندە ايرىقشا ايتىلدى. تولعاۋلارىنىڭ ۇزىندىلەرى اعىلشىنشاعا اۋدارىلىپ بەرىلدى. بۇل تاقىرىپقا باسقا ماقالامىزدا كەڭىرەك توقتالامىز.
شورتانبايدان باستالعان «زار زامان» اعىمى تەك قازاق ادەبيەتىن عانا ەمەس، قىرعىز ەلىنىڭ پوەزياسىن دا قام­تيدى. وتارشىلدىققا قارسى شىق­قان جىر جۇيرىكتەرى قىرعىز ادەبيەتىندە «زامانا جىرشىلارى» («زامانچى ىر­چىلار») دەلىنەدى. بۇل تۋراسىندا كورشى ەل ادەبيەتىن زەرتتەۋشى عالىم م.بوگدانوۆا بىلاي دەيدى: «قىرعىز ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا وسى كەزەڭنىڭ پوەتيكالىق شىعارمالارى «زاماندار» دەگەن جالپى اتاۋمەن بەلگىلى. بۇلار – قالىعۇلدىڭ «اقىرزامان» («سۋدنىي دەن»), ارىستانبەكتىڭ «تار زامان» («ترۋدنوە ۆرەميا»), مولدا قىلىشتىڭ «زار زامان» («ەپوحا سكوربي») تولعاۋلارى، ت.ب. شىعارمالار». قىر­عىز زار زامان پوەزياسى (زامانا پوەزياسى) ۇلگىلەرىنىڭ ءتىزىمى بۇدان ءارى بىلايشا جالعاسادى: الداش مولدانىڭ «حال زامانى»، توعالاق مولدانىڭ «زار زامانى»، جەڭىجوق، ساعىمباي، التاي ايداربەكۇلىنىڭ «زامانالارى».
الماتىدا 1959 جىلى وتكەن كونفەرەنتسيا­دا جارىسسوزگە شىققان قىر­عىز عالىمى ز.مامىتبەكوۆ ءوز پىكىرلەرىن زار زامان اقىندارىنا بايلانىستى تالاستى ماسەلەگە ورايلاستىرا باياندادى: «قىرعىز حالقىندا، ماسەلەن، قازاقتارداعى شورتانبايعا ۇقساس كۇردەلى اقىن بار. ول – ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن جازبا اقىن – مولدا قىلىش. ءحىح-حح عاسىرلارداعى اقىنداردىڭ مۇرالارى ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋ ىڭعايىندا زەرتتەلسە، وتە قىزىقتى بولار ەدى. ماسەلەن، شورتانباي شىعارماشىلىعىن قىرعىز اقىنى مولدا قىلىشتىڭ مۇرالارىمەن سالىستىرا قاراعان پايدالى. ويتكەنى ولار ءبىر كەزەڭدە عۇمىر كەشىپ، بىردەي وقيعالارعا ءۇن قوسقان».
جارىسسوزدە جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزگەن ز.مامىتبەكوۆتىڭ پىكىرى م.اۋەزوۆتىڭ نازارىن اۋداردى. ول كونفەرەنتسيانى قورىتىندىلاعان سوزىندە شورتانباي ءتارىزدى مولدا قىلىش مۇراسى دا اسا داۋلى ماسەلە بولعانىنا، ونىڭ شىعارمالارىن سىن تۇرعىسىنان باعالاۋعا ارنالعان عىلىمي كەڭەستەر وتكەنىنە، شورتانباي مەن مولدا قىلىشتىڭ ۇيلەس جىرلارى بار ەكەنىنە توقتالدى.
مولدا قىلىشتى (1866-1917 ج.ج.) زامانشىلاردىڭ قاتارىنا قوسقان سۇبەلى شىعارماسى – «زار زامان» تولعاۋى ەدى. بۇل – قىلىشتىڭ ەڭ كولەمدى ءارى كوركەمدىگى جاعىنان شوقتىعى بيىك تۇراتىن تۋىندىسى. قىرعىز عىلىم اكادەمياسى قولجازبا قورىنداعى كەيبىر ەستەلىكتەردە 1908 جىلدان باستاپ ەل ىشىندە كەڭ تاراعان «زار زاماندى» قولىنا تۇسىرگەن كىسىلەردىڭ مولدالارعا اقشا نەمەسە قوي بەرىپ، كوشىرتىپ العانى تۋرالى مالىمەتتەر ايتىلادى. «زار زاماننىڭ» 8-9 نۇسقاسى بار. جالپى كولەمى – 10 باسپا تاباق. شورتانبايدىڭ مانەرىن ەسكە سالاتىن بۇل «زار زامان» سوناۋ 1870 جىلى ۆ.رادلوۆ باستىرعاننان كەيىن الىس-جاقىن جۇرتقا كەڭ تاراعان «زار زاماننان» تامىر تارتاتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. دەمەك، شورتانبايدىڭ «زار زامانى» قازاق جانە قىرعىز ادەبيەتتەرىندەگى بۇكىل «زار زامانداردىڭ» باستاۋىندا تۇر.

جىرشى مەن ىرچى

شورتانبايدىڭ «زار زامانى» مەن مولدا قىلىشتىڭ «زار زامانىنىڭ» ماعىنالىق-مازمۇندىق قانا ەمەس، تىلدىك-ستيلدىك ۇقساستىقتارى دا جەتىپ ارتىلادى. زار زامان ءداۋىرىنىڭ قوس حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيىنە بىردەي اسەر ەتىپ، ءبىر-ءبىرىن ءومىرى كورمەگەن ەكى ەل اقىندارىنىڭ شىعارماشىلىعىندا ورتاق ادىستەرمەن سۋرەتتەلگەنىنە مىسالدار كوپ-اق. سونىڭ نەگىزگىلەرىن ۇسىنار بولساق:

شورتانباي:
زار زامان،زار زامان
زارلاپ وتكەن ءبىر زامان.
* * *
مىنا زامان قاي زامان،
ازۋلىعا بار زامان،
ازۋسىزعا تار زامان.
مولدا قىلىش:
سالاباتتۋ زار زامان،
زارلاپ ءوتتۋ كۋ زامان.
كانچا زارلاپ ايتسام دا،
وڭولبودۋ بۋل زامان،
سۇيلوگونۇم زار زامان.
سونىمەن قاتار، قىرعىزدىڭ زار زامان پوەزياسىنىڭ تۇلعالى وكىلى، توكپە ىرچى ارىستانبەك بۇيلاشۇلىنىڭ (1824-1878 ج.ج.) «تار زامان» تولعاۋىندا قايتالانىپ وتىراتىن «ۋشۋل زامان تار زامان، ازۋلۋگا بار زامان، بەچاراگا زار زامان»، – دەگەن جولدار شورتانبايدىڭ «ازۋلىعا بار زامان، ازۋسىزعا تار زامانىمەن» توركىندەس ەكەنىنە ەشكىمنىڭ داۋى بولا قويماس.
قىرعىز جۇرتىنا كەڭ جايىلعان «زار زامان» تولعاۋلارىنىڭ ۇلگىلەرى مەن ۇردىستەرى قاراقالپاق پوەزياسىندا دا كورىنىس بايقاتتى. قازاق زار زامان پوەزياسىنداعى ءتول وپپوزيتسيالى ۇعىمداردىڭ – جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ، ەرلىك پەن ەزدىكتىڭ، تەكتىلىك پەن تاربيەسىزدىكتىڭ داۋىرلەر قاقتىعىسىنىڭ نەگىزىندە ورىن الماسۋىن سيپاتتايتىن، ءبىر-بىرىنە ماعىناسى قارسى «زور بولدى» – «قور بولدى» (شورتانباي) فورمۋلاسى قاراقالپاق حالقىنىڭ ايگىلى اقىنى بەرداق قارعابايۇلىنىڭ (1827-1900 ج.ج.) ولەڭدەرىن دە ايشىقتايدى:
كيمسەلەر حاددەن زور بولدى،
ءبىرازدان شىننان قور بولدى.
***
دۇشپانداردى بۇل زاماندا زور ەتتىڭ،
سول سەبەپتى بىزدەيلەردى قور ەتتىڭ…
كورشى حالىقتاردىڭ اقىندىق مەكتەبىنە ۇلگى بولعان شورتانبايدىڭ «زار زامان» تولعاۋىندا اقىرزاماندىق بەلگىلەردىڭ كورىنىستەرى («زامان اقىر بولاردا، الۋان-الۋان جان شىقتى، قايىرى جوق باي شىقتى») ەل ىشىندە ءۇردىس ەمەس، كەيىننەن پايدا بولعان قۇبىلىستاردى سانامالاپ، زامانا ادامنىڭ جاڭا تۇرپاتىن اڭعارتۋ تۇرىندە بەينەلەنەدى. اقىننىڭ ۇعىمى بويىنشا، ەن دالادا ەركىن جۇرگەن جۇرت ءۇشىن «اقشا دەگەن مالدىڭ»، «شوشالا دەگەن ءۇيدىڭ»، «شوشاڭداعان ءبيدىڭ» شىعۋى جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. «جەر استىنان جىك شىقتى، ەكى قۇلاعى تىك شىقتىعا» مەڭزەيتىن مۇنداي جاڭالىقتارعا زار زامان اقىندارى شوشىنا قاراعان.
قازاق ادەبيەتىندە ەرەكشە ورنى بار ايتۋلى اقىنداردىڭ ءسوز ورنەگى، ولەڭ ءورىمى، كوركەم ءتىلى زامانا احۋالىن، زامانا ادامىن بەينەلەۋ ارقىلى ايقىن كورىندى. دۋلات ولەڭدەرىندە ءداۋىردى سيپاتتايتىن «كەر زامان»، «ازعان زامان» تىركەستەرى قولدانىلسا، شورتانبايدىڭ «زار زامانى» كەيىن تۇتاس ءبىر اعىمدى ساناعا ءسىڭىردى. وتارشىلدىق قامىتىن ەرىكسىز كيگەن جۇرتتىڭ زارى بىرتە-بىرتە ۇدەپ، «قايعى-شەر» تۇسىنىگى زامانا سيپاتىن اڭعارتاتىن بالاما ماعىناعا يە بولدى.
«زار زامان، زار زامان، زارلاپ وتكەن ءبىر زامان»، – دەگەن شورتانباي ولەڭىنىڭ تارماقتارى دىبىستار گارمونياسى ارقىلى دا ۇيلەسىمدىلىك تانىتىپ تۇر. «زار» ەپيتەتىنىڭ «زامانعا» قونىمدى بولعانى سونشالىق، بۇل ۇعىم اقىننىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنىڭ مازمۇنىن اشاتىن تىركەس رەتىندە قالىپتاسىپ كەتتى. قىرعىز اقىنى مولدا قىلىشتىڭ «زار زامان» تولعاۋلار توپتاماسىنىڭ بۇلايشا اتالۋىنا شورتانباي ولەڭدەرى اسەر ەتكەن بولۋى ابدەن مۇمكىن. كورشى ەلدىڭ ادەبيەتىندە ونشاقتى ىرچىنىڭ «زار زامان» اتتى شىعارماسى بار ەكەنىن ەسكەرسەك، «زامان» مەن «زاردىڭ» بەرىك ۇندەسىپ، تۇتاستىق قۇراعانىن بايقايمىز. شورتانباي ءوز ءداۋىرىنىڭ ءتۇر-سيپاتىن بەينەلى سوزبەن كوركەم كەستەلەپ كورسەتتى:
زامانىڭ سەنىڭ قۇبىلدى،
تەكەمەتتىڭ تۇرىندەي.
بۇل تەڭەۋ ارقىلى اۋمالى-توكپەلى ءداۋىردىڭ ەلدى ەلەڭدەتكەن بولجاۋسىز قۇبىلىستارى اڭعارىلىپ تۇر. «زاماننىڭ سيپاتى» ۇعىمىن الماستىرعان «تەكەمەتتىڭ ءتۇرى» «قۇبىلۋ» ەتىستىگىمەن بايلانىستىرىلىپ، سينونيمدىك قاتاردىڭ ويدى بىلدىرۋگە وڭتايلىسى تاڭداپ الىنعان. ال شورتانباي ءوزى «زار زامان» دەپ اتاعان ءداۋىردىڭ تۇتاستاي بولمىسىن بىلايشا بەدەرلەيدى:
تارلىعىنىڭ بەلگىسى:
جاقسى جاننان تۇڭىلگەن،
جامان مالعا جۇگىنگەن.
مۇنىڭ ءوزى زار زامان.
زارلىعىنىڭ بەلگىسى:
ءبىر-بىرلەرىن كۇندەگەن،
جايىنا تىنىش جۇرمەگەن.
اقىن زاماننىڭ جايىن تولعاعاندا ءوزىنىڭ «اۋەلگى قورلار زور بولدى، سونداي زورلار قور بولدى» تۇجىرىمىنان وي تۋىنداتادى. قوعامدا جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ، تەكتىلىك پەن شالاعايلىقتىڭ، پاراساتتىلىق پەن پاسىقتىقتىڭ ورىن الماستىرعانىن پوەتيكالىق انتونيمدەر قاتارىن ءتۇزۋ ارقىلى تانىتادى. «ارعىماق ات تاسىرقاپ، تاعالى بولعان زامانا. ماستەك جابى جالدانىپ، باعالى بولعان زامانا»، – وسىنىڭ ءبىر مىسالى. شىن اسىلدى تۇساۋلاعان، ورەسىزدى ەركىنسىتكەن ءداۋىردىڭ سيقى قاراما-قايشى قۇبىلىستاردى، وتكەن مەن بۇگىندى سالىستىرۋ تاسىلىمەن ايقىندالادى. شورتانباي جىرلاعان وسىنداي قۇبىلىستاردى ونىمەن ۇندەس كورشى ەل ىرچىلارى دا ىرلاپ، ءوز حالقىنىڭ جوعىن جوقتادى.

تانىم مەن تاعىلىم

شورتانباي ادامنىڭ ازعاندىعىن ەلگە بيلىگىن جۇرگىزەتىن اقساقالداردىڭ ءوزارا ۇستاسۋىنان، ونەگەسىزدىكتىڭ تامىر جايۋىنان كورەدى. داۋ-دامايدى ءادىل شەشىپ، جۇرتتى جونگە سالاتىن اقىلمان قاريا مارتەبەسىنىڭ تومەندەگەنىنە، اقساقالدىقتىڭ قۇنى تۇسكەنىنە كوڭىل اۋدارادى. جالپى، اقىننىڭ ولەڭدەرىندە زامانا ادامىنىڭ ازعانىن «بالىق باسىنان ءشىريدى» تۇجىرىمىنا باعىندىرۋ ءۇردىسى ءار تۇستا بايقالىپ قالادى. بۇل، اسىرەسە، ونىڭ ەل باسشىسىنىڭ نە بي-بولىستىڭ بەينەسىن كەسكىندەۋىنەن كورىنەدى. ال اقساقالدىقتىڭ قادىرى كەتە باستاعانىن ەكى ادامنىڭ تارتىسى ارقىلى بىلايشا تۇيىندەيدى: «ەكى ۇلكەن ەگەسىپ، قوشقارداي باسىن تەڭەسىپ، سول جەردە زامان وڭالماس».
دەمەك، شورتانباي ءداۋىردىڭ بۇزىلۋىن ءداستۇردىڭ دە ءبۇلىنۋى دەپ بىلەدى. مۇنىڭ سەبەپ-سالدارى، ارينە، وتارشىلدىق جۇيەنىڭ ساياساتىمەن استاسىپ جاتقانى بەلگىلى. ەل ىشىندە الدەقالاي داۋ تۋىنداسا، قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل بيگە بارىپ جۇگىنىپ، ەكى جاقتىڭ دا كوڭىلىنەن شىعاتىن بىتىمگە توقتايتىن زامان ءوتىپ، قازاق ىشىندە قيت ەتسە ۇلىققا ارىز جازاتىن ادەت پايدا بولدى. ۇلتتىڭ بارلىق ماسەلەسىنىڭ وتارلاۋشىلار بيلىگىنە تاۋەلدىلىگى وسىنداي احۋالدى ورنىقتىردى. تالاس-تارتىسقا نە ورىس ۇلىعى، نە سولاردىڭ ەل ىشىندەگى وكىلى تورەلىك ەتتى. بۇل كەڭ قولتىق قازاقى مىنەزدىڭ وزگەشە قالىپتاسۋىنا اسەرىن تيگىزبەي قويعان جوق. وسى دەرتتى تاپ باسىپ، «ەل ەكىگە جارىلدى» دەگەن دۋلاتتىڭ ايقىنداماسى شورتانباي شىعارماشىلىعىندا ودان ءارى تۇرلەنەدى: «ەكى كىسى ۇرىسسا، قالام الار قولىنا، زاكۇننىڭ تۇسەر جولىنا».
بىرقاتار دىندەردە ەلەسى بايقالاتىن تسيكلدىك جۇيە ۋاقىتتىڭ جىلدىق اينالىمى ارقىلى تۇسىندىرىلەدى. كوگىلدىر كوكتەم، جايدارى جاز، قوڭىر كۇز، قاھارلى قىس – تىرشىلىكتىڭ كوكتەپ-گۇلدەپ، ءوسىپ-ءونىپ، سۇرقاي تارتىپ، ازىپ-توزۋىنىڭ مىسالى سەكىلدى. ەگەر ماسەلەگە وسى تۇرعىدان كەلسەك، قازاق زار زامان پوەزياسى – ءوز ءداۋىرىن قىزىعى كەتكەن، بازارى تارقاعان شاق دەپ سەزىنۋدىڭ جەمىسى. ياعني، اقىرزاماننىڭ اۋلى جاقىن قالدى دەپ تۇيسىنۋدەن تۋعان ولەڭدەر. مىسالى، ابۋباكىر كەردەرىنىڭ مەزگىلدىك ۇعىمداردى ادام عۇمىرىنىڭ ءار ساتىمەن بايلانىستىرىپ («جاستىق داۋرەن، جازعا ۇقساس، كارىلىك داۋرەن قىسقا ۇقساس»), پەندەنىڭ بۇل دۇنيەدەگى ساپارىن تۋرا ءتورت سانىنا تەلىپ قويۋى («تىرلىكتىڭ ءداۋىرىن، تورتكە ءبولىپ بولادى»), سونىڭ ءبارىن سالماقتاپ، «قىس – قيامەت بەلگىسى» دەپ تۇجىرىمداۋى ونىڭ وقىعانى مەن توقىعانى كوپتىگىن، سانا-سەزىمىنىڭ تەرەڭدىگىن دالەلدەيدى. سونداي-اق، شورتانبايدىڭ زاماننىڭ ازىپ-توزۋى تۋرالى تولعاي كەلىپ، «قىس كوبەيدى جاز از بوپ، باي تاۋسىلدى، مال از بوپ»، – دەۋىندە دە ءمان بار.
اقىرزاماننىڭ قاشان كەلەتىنى شورتانبايدىڭ ولەڭىندە: «ساۋىسقان، الا قارعا – قۇستىڭ قۇلى، باستالار اقىرزامان جىلقى جىلى»، – دەپ ناقتىلانعانى بولماسا، زار زامان پوەزياسىندا، نەگىزىنەن، اقىنداردىڭ كەلەشەكتەگى مەرزىمى بەلگىسىز قاۋىپ-قاتەردى سەزىنىپ، كورىپكەلدىك جاساعان تولعانىستارى قامتىلادى. شورتانبايدىڭ ادەتتەگىدەي، «اقىرزامان ورنايدى» دەمەي، «باستالار» دەۋىنە قاراعاندا ەلدى بىرازعا دەيىن اۋرە-سارساڭعا سالاتىن بەلگىلى ءبىر كەزەڭدى مەڭزەگەن بولۋى مۇمكىن.
شورتانبايدان كەيىنگى اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعىندا تەكتىلىكتىڭ توزۋى ءموتيۆى «اۋەلگى بارلار جوق بولدى، سونداي بارلار توق بولدى» تۇجىرىمىنىڭ قالىبىنا سالىپ شەندەستىرۋ ارقىلى دامىعانى انىق. شورتانباي ءوز ۇلگىسى بويىنشا: «ءجون بىلمەگەن جاماندار، ەل بيلەگەن بەك بولدى»، – دەپ كۇيىنسە، مۇرات: «قوڭسىدان تۋعان بي بولدى، بۇل سەكىلدى كۇي بولدى»، – دەپ الەۋمەتتىك كەسەلدىڭ ءتۇبىن قازبالايدى. وسى سارىندى ابۋباكىر: «قارانىڭ ۇلى حان بولدى، قۇلدان تۋعان پاڭ بولدى»، – دەپ جالعاستىرادى. قوڭسى مەن قۇلدان تۋعان زامانا ادامىنىڭ اعايىنىن البان اسان دا تۇستەپ تانيدى: «كۇڭنەن تۋعان تۇزەلىپ، ءسوز باستاعىش ەر بولدى». تەگىندە، بۇل موتيۆ اسان شىعارماشىلىعىندا كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. ءداۋىر قۇبىلىستارى جوعارىدا اتالعان ۇلگىمەن، تۇرلىشە تىركەستەرمەن بەينەلەندى.
زار زامان پوەزياسىندا حالىقتىڭ توسىرقاي قاراعان قۇبىلىسى رەتىندە بەينەلەنگەن نارسەنىڭ ءبىرى – ساناق، ەسەپكە الۋ جايلى. قازاقتىڭ كەڭ ساحارانى جايلاعان كوشپەندى تىرشىلىگى ەركىندىككە، ازاتتىققا نەگىزدەلگەن. ساناق جۇرگىزۋگە، ەسەپكە الۋعا، ياعني جۇرتتىڭ ۇردىسىندە جوق نارسەگە قارسىلىق شورتانباي شىعارماشىلىعىندا ايقىن كورىنىس تاپتى:
قارانى ساناپ، مالدى الدى،
قازاققا قامقور حاندى الدى.
***
اي سايىن كەلىپ ساناتىپ،
ەسەبىڭدى الىپ تۇر.
«XIX عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان باستاپ ەنە باستاعان جاڭا سوزدەردىڭ ءبىرى – شورتانباي سياقتى اقىنداردىڭ تانىم تۇرعىسىنان باعالانعان «زار زامان»، «زامان اقىر» تىركەستەرى. سوڭعى تىركەس، ادەتتە، ءدىني ۇعىمعا قاتىستى بۇرىننان بار بولعانمەن، ەندى ول زار زامان دەگەننىڭ ءسينونيمى رەتىندە دە كەلەدى. وسى اتاۋدان شىعارىپ، كەيىن قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا «زار زامان اقىندارى» دەگەن تەرميندىك تىركەس تە قولدانىلىپ كەتكەنى ءمالىم»، – دەگەن اكادەميك رابيعا سىزدىقوۆانىڭ پىكىرى بۇل اتاۋدىڭ سانامىزعا ابدەن ءسىڭىستى بولعاندىعىن ايعاقتاي تۇسەدى.
اقىن مۇراسىن ءار قىرىنان قاراستىرىپ، شىعارماشىلىق تابيعاتىن، ولەڭ-تولعاۋلارىنىڭ ءمان-مازمۇنىن جان-جاقتى زەردەلەپ، بايىپتاما جاساعان زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنە دەن قويساق، «و دۇنيەنىڭ تالقىسىنان گورى بۇ دۇنيە­نىڭ ازابىن، تۋعان حالقىنىڭ بۇگىنگى تىرشىلىك كەبى مەن ەرتەڭگى بولاشاعىن كوبىرەك قامداعان» (م.ما­عاۋين), «ەل مۇڭىن جىرلاپ قانا قويماي، ول ءومىردى تۇزەۋ ءۇشىن ءوز جولىن ۇسىنعان» (ك.جۇنىستەگى), «زاماننىڭ بۇزىلۋىن كوپ ءسوز ەتىپ، قاسىرەت ولەڭگە قوسقانى ءۇشىن كوبىرەك داتتالعان» (ق.ءمادىباي) شورتانباي قانايۇلى ءوزى ومىرگە كەلگەننەن بەرگى ەكى عاسىرعا رۋحاني ازىق بولارلىق قاستەرلى قازىنا قالدىرعانىن كورەمىز.
اۋمالى-توكپەلى زامانعا تاپ كەلسە دە قادىرى كەمىمەگەن اقىن مۇراسى بۇگىندە الماستاي جارقىراپ، باعا جەتپەس قۇندىلىققا اينالىپ وتىر. ءسوزى سالماقتى، ويى ورالىمدى، تانىمى تەرەڭ جىر جۇيرىگىنىڭ ولەڭ-تولعاۋلارىنىڭ تابيعاتى ءالى دە تولىق اشىلعان جوق. ءىلىم-بىلىمگە جەتىك عۇلاما اقىننىڭ كۇردەلى كوركەمدىك كەستەسى تالاي زەرتتەۋلەرگە جۇك بولارى انىق. ەندەشە، شورتانباي عۇمىرناماسى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ ومىرشەڭدىگىن تانىتاتىن قوس عاسىردىڭ تاعىلىمى الداعى كەزەڭدە دە جالعاسا بەرمەك.

باۋىرجان ومارۇلى،
قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى، پروفەسسور.

  20.04.2018

ورتالىق قازاقستان گازەتىنەن الىندى

سۋرەتتى تۇسىرگەن  سۇلتان سەيىت

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

ءبىر پىكىر

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان