Basqı bet / Ğalımnıñ hatı / Qos ğasırdıñ qazınası

Qos ğasırdıñ qazınası

Zaman men zar

Qazaq ädebietiniñ asa körnekti öki­li, äygili jır jüyrigi Şortanbay Qanaywlınıñ şığarmaşılığın el müddesimen, wlt tağdırımen oraylasatın zar zaman poeziyasınan bölip qarau mümkin emes. Ruhani älemimizde erekşe ornı bar bwl ağım turalı söz bolğanda onıñ ömirşeñ öleñ-tolğauları men ösiet-önegesi jöninde aytılmay qalmaydı. Öz däuiriniñ jırın jırlap, joğın joqtağan Şortanbay mwrası ğasırdan ğasırğa jalğasatın qasterli qwndılıq retinde äli künge deyin san wrpaqtıñ kädesine jarap keledi.
«Zar zaman» atauın ädebi termin retinde alğaş ret Mwhtar Äuezov qoldanısqa engizdi. Ol öziniñ 1927 jılı jarıq körgen «Ädebiet tarihı» attı eñbeginde zar zaman aqındarına arnayı bölim arnap, kürdeli kezeñ poeziyasına jan-jaqtı taldau jasadı; zar zamannıñ ökilderin atadı; bwl däuirdiñ bası men soñına deyingi aralıqtı belgiledi; sonday-aq, tarihi jäne teoriyalıq negizdemelerin wsındı. «Zar zaman degen – XIX ğasırda ömir sürgen Şortanbay aqınnıñ zaman halin aytqan bir öleñiniñ atı. Şortanbaydıñ öleñi ilgergi, soñğı aqındardıñ barlıq küy, sarının bir arnağa twtastırğanday jiındı öleñ bolğandıqtan, bükil bir däuirde bir sarınmen öleñ aytqan aqındardıñ barlığına «zar zaman aqındarı» dep at qoydıq», – degen M.Äuezovtiñ twjırımdı sözi keyin ädebiettanu ğılımında naqtı wğım retinde qalıptastı.
M.Äuezovtiñ bayıptamasına säykes «otarşıldıq däuirde jasağan, ortaq sarınmen jır tökken» aqındardıñ jalpı atauına, twtas ädebi qwbılıstıñ anıqtamasına negiz bolğan Şortanbay Qanaywlınıñ «Zar zaman» tolğauı 1870 jılı akademik V.Radlovtıñ Sankt-Peterbordan şıqqan «Oñtüstik Sibir jäne Joñğar dalasındağı türki taypalarınıñ halıq ädebieti ülgileri» attı köp tomdıq eñbeginiñ qazaq fol'klorına arnalğan üşinşi tomında (714-724 better) basılıp şıqqan. V.Radlov kitaptıñ alğı sözinde keyin qazaq ädebietindegi bir ağımnıñ atauına aynalğan şığarma turalı bılay deydi: «Zar zaman» men «Zaman aqır» tärizdi ğibrat öleñder Ertistiñ şığısındağı dala qazaqtarınıñ mollaları şığarğan qoltuma dünieler». Bwl jerde äñgime Şortanbay jöninde bolıp otırğanı anıq. Sonday-aq, Şortanbaydıñ Orınbay aqınmen aytısı da osı kitapta (43-46 better) jariyalanğan.
Zamanğa sın aytu qazaq aqın-jıraularınıñ şığarmalarında bwrınnan bar. Äytse de, tasqa basılğan Şortanbay öleñinen keyin «zar zaman» tirkesi qasiretti kezeñniñ, ayanıştı haldiñ jır türinde beyneleuiniñ körinisi retinde qalıptasa bastağan. Al I.Altınsarin «Qazaqtıñ qayğısı» («Gore kirgiz») degen qoljazbasında atap ötken YA.Lyutş jinağan Türkistan ölkesi qazaqtarınıñ ädebiet nwsqaları 1883 jılı Taşkent qalasında basılğan. Sol kitapta da «Zar zaman» dep atalatın öleñder toptaması jarıq körgen.
Älihan Bökeyhannıñ mwrasın zertteuşi Swltanhan Aqqwlı wsınğan mına bir derek nazar audararlıq: «Sankt-Peterborğa 20 jasında kelgen Älihannıñ studenttik künderin qalay ötkizgendigi jayında Angliyanıñ äygili bilim ordası – Oksford universitetiniñ «Ortalıq Aziyanı zertteu qoğamı» öziniñ «Qazaqtar 1917 jılğa deyingi orıstar turalı» attı kitabında «Ä.Bökeyhan jas küninde ornıqtı revolyucioner, socialist boldı jäne «Zar zaman» attı orıstarğa qarsı ädebi toptıñ müşesi boldı» dep jazadı». Bwl wyımnıñ qaşan qwrılğandığı, qanşa adamnıñ müşe bolğandığı, toptıñ is-äreketi jöninde tolıq mälimetter joq. Degenmen, HİH ğasırdıñ ayağında wyımdasıp, jwmıs jürgizgen osı toptıñ bwlay ataluına 1870 jıldan bastap sol Sankt-Peterbordıñ özinde şıqqan kitaptarğa engen Şortanbaydıñ «Zar zaman» tolğauınıñ äseri boluı mümkin dep topşılaymız.
«Zar zaman» atauınıñ män-mağınasın aşıp, ädebiettanudıñ wğımı retinde ornıqtırıp, osı ağımnıñ ökilderiniñ şığarmalarına janaşırlıqpen qarap, jalıqpay zerttep-zerdelegen jazuşı-ğalım Säbit Mwqanovtıñ eñbegi ölşeusiz. Ol 1942 jılı jarıq körgen «Qazaqtıñ XVIII-XIX ğasırdağı ädebietiniñ tarihınan oçerkter» attı kitabınıñ bir tarauın «Zar zaman» dep atadı. Bwl toptıñ jwrt wğımında qalıptasqan ökilderi – Şortanbay Qanaywlı men Mwrat Möñkewlınıñ qatarına Şerniyaz Jarılğaswlın qostı. Sonau M.Äuezovten jeli bop tartılıp kele jatqan «Zar zaman» wğımı jöninde S.Mwqanov mınaday ğılımi bayıptama jasadı: «Bas bostandığınan, jerden ayırılğan, kedeylengen halıq, bwl zorlıqqa qarsı basın kötere almadı, köterem degenge ükimet kötertpey, qozğala bergende tarpa bas salıp, ornında ezip tastap otırdı. Osınday qoldan küş, bastan erik ketken kezde, qayğıdan twnşıqqan halıqtıñ zarınan tuğan körkem ädebietin biz «Zar zaman» ädebieti deymiz».
Şortanbay men Mwrattıñ şığarmaların jinap, jwrtqa keñinen tanıstırğan S.Mwqanov olardıñ ardaqtı esimderin är türli dau-­­ damaydan araşalauğa da ülken üles qostı. Eluinşi jıldardıñ qırağı közderi Şortanbaylardı Abayğa qarsı qoyu arqılı olardı ädebiet auılınan aulaqtatuğa tırısqanı mälim. Tirşiliktiñ barı men bazarın keleli keleşekten emes, ötken ömirden izdeytin aqındardıñ öleñ-jırların twnşıqtıru üşin bwl taptırmaytın täsil sanaldı. Äsiresaq ädebietşiler ilgeri basudıñ ornına keyin tartıp, jañanı jirene qabıldağan zar zaman jırşıların orıstıñ oquın oqıp, tilin üyrengen Abaydıñ qolımen tayaqtatqısı keldi. S.Mwqanov aldımen osığan qarsı twrdı: «Bireuler Abayğa qoyatın şarttı Şortanbayğa da qoyğısı kep, «nege ol Abayday bizdi progreske, orıs mädenietine şaqırmaydı» deydi. Söz emes olay deu. Abay orıs mädenietimen tanıs ta, Şortanbay tanıs emes. Tanıs emes närsesine qalay şaqıra aladı ol?». Keñpeyil jürekpen, qazaqı keñ qoltıq minezben aytılğan bwl pikir ayqın közqarastı tanıtadı. Körnekti jazuşı Abay öleñindegi Şortanbay şığarmaşılığına baylanıstı oy-twjırımdı taldau kezinde taptıq tanım şeñberinde qalıp qoymaydı. Mäseleniñ män-jayına tildik-körkemdik, estetikalıq twrğıdan üñiledi.
Osınday janaşır közqarastarğa qaramastan aqınnıñ jolı öte auır boldı. Öz zamanınıñ ahualın «Baylar wrlıq qıladı, Közine malı körinbey, Biler jeydi paranı, Saqtap qoyğan süriñdey», – dep añğartqan Şortanbay mwrası wzaq jıl boyı el-jwrtımen qauışa almadı. Onıñ şığarmaları täuelsizdikke bet bwrğan jıldarda ğana qalıñ oqırmannıñ qolınan tüspeytin ruhani qazınağa aynaldı.

Tolğau men Taldau

1959 jılı 15-19 mausım aralığında Qazaq SSR Ğılım akademiyasınıñ Til jäne ädebiet institutı wyımdastırğan ğılımi-teoriyalıq konferenciyada atı eñ köp atalğan aqın Şortanbay Qanaywlı boldı. Dinşildik wğımı turalı jasalğan twjırımnıñ bäri sonıñ öleñderimen twzdıqtaldı. Kertartpa bağıttıñ ökilderin sanamalap körsetkende aldımen auızğa ilindi. Wlı Abaydıñ «Söziniñ biri – jamau, biri – qwrau» aqındardı nwsqağanda Şortanbaydan bastaytını tärizdi, basqosuda pikirtalasqa tüsken şeşender osı aqınğa erekşe şüyildi. «Aluan-aluan jan şıqtı», – dep aqınnıñ özi aytqanday, ädebietşi ğalımdardıñ köbi sol jolı onı armansız müyizdedi. Şortanbaydıñ şığarmaları da, onıñ mwrasın zerttegenderdiñ eñbekteri de ayausız sınğa tüsti. Solay bolğanına qaramastan Säydil Taljanov aqın turalı bayandamasında jiındağı dästürli taldau auqımınan şığıp, oñ közqaras tanıttı. Zertteuşi-ğalımnıñ wğımında, ol – ömir şındığın ayqın körsetuşi, otarlauşı wlıqtarğa qarsı küresuşi, auız ädebietin jazba ädebietke jetkizuşi. Zar zaman poeziyasın jabıla sınağan sol konferenciyadağı S.Taljanovtıñ: «Şortanbay – öz zamanındağı äleumettik ömirdi jetik bilgen, kem-ketigin sınay otırıp, körgenin qaz-qalpında aynağa tüsirgen şeber aqın», – degen şınayı bağalauı küni büginge deyin qwnın joğaltqan joq. Onıñ Şortanbaydı «aqtau jağına beyim bolıp, ärbir sınnan araşalap aluğa» tırısqanın Mwhtar Äuezovtiñ özi de basqosuda atap ötti.
Osı jiınnıñ qaulısında Şortanbaydıñ ädebiettegi ornı turalı mınaday qorıtındı jasaldı: «Şortanbay Qanaevtıñ tvorçestvosı jayında konferenciya sol däuirdiñ negizgi ideyaları men äleumettik ömirdegi erekşelikterin eske ala otırıp, aqın bir jağınan patşa ükimetiniñ Qazaqstandı otarlau sayasatınıñ saldarınan tuğan äleumettik jaylardı sınay otıradı da, ekinşi jağınan handıq däuirdi madaqtaydı, şığarmalarında islam dininiñ ideyaların uağızdaydı dep qorıtadı. Bwl siyaqtı aqındardıñ tvorçestvosına joğarı mekteptiñ programmalarında orın berilip, negizinde ağartuşılıq, halıqtıq bağıttağı ädebiettiñ osınday kertartpa aqındarmen küres üstinde damığanın körsetu üşin ataluı kerek».
Ärine, bwl qaulıdan keyin atalmış aqındardıñ öleñ-jırları jarıqqa şıqpaytın boldı. Olardıñ şığarmaları mektep oquşılarına tärbie beru isinen aulaqtatıldı. Sol qwjattan soñ qayta jazılğan oqulıqtar jas wrpaqtıñ qolına «qwlağın kesip qwntitqan, mwrnın kesip şwntitqan» küyinde jetti. Ädebietimizdiñ abızı Twrsınbek Käkişevtiñ: «Şortanbay, Dulat, Mwrattar qazaq ädebietinde qara daq, qanıpezer dwşpan bolıp tüsindirildi», – degen twjırımı osı kezeñniñ tabiğatın däl tanıtadı.
Şortanbay şığarmaları qazaq elinen tısqarı jerlerde şıqqan antologiyalar men ğılımi basılımdardı äzirleuşilerdiñ nazarınan tıs qalğan joq. 1940 jılı Mäskeu­de jarıq körgen «Pesni stepey» attı qazaq poeziyasınıñ antologiyasına (qwrastırğan L.Sobolev) zar zaman poeziyasınıñ birqatar ülgileri engizildi. Kitap tört tarauğa bölingen: han sarayı mañındağı aqındar (Bwqar, Nısanbay, Dosqoja), köterilis däuiri poeziyası (Iğılman, Mahambet, Şerniyaz), zar zaman («epoha skorbi») aqındarı (Şortanbay, Mwrat), XIX ğasırdağı jazba ädebieti (Ibıray, Şäñgerey, Abay, Jüsip, Nwrjan). Jinaqtı qwrastıruşı Leonid Sobolevtiñ: «Eki jaqtı ezgige wşırap, öz jwrtınıñ qaltalıları men patşa otarlauşılarınan qorlıq körgen qazaq halqınıñ qayğısı «zar zaman» aqındarı Şortanbay men Mwrattıñ öleñderinde körinis taptı», – degen pikiri küni bügin de qwnın joğalta qoyğan joq.
1978 jılı zar zaman poeziyası ökilderiniñ (Dulat Babataywlı, Şortanbay Qanaywlı, Mwrat Möñkewlı) öleñderi Mwhtar Mağauinniñ qwrastıruımen «Sovetskiy pisatel'» baspasınıñ Leningrad bölimşesinen orıs tilinde jarıq kördi. Bir ayta keterlik närse, bwl jinaqqa aytulı aqındardıñ azulı jırları engizildi. «Poetı Kazahstana» kitabınıñ qwndılığı – otarşıldıqtı sınağan, öz jerimizde qırağı közder mült jibermeytin örşil öleñderdiñ Reseyde jariyalağandığında. Jinaqtıñ alğı sözinde bwl aqındardıñ aynalada bolıp jatqan qwbılıstarğa, tarihi ahualdıñ şwğıl özgeristerine tosırqay äri şoşına qarap, qazaqtıñ ötken ömirin ideal twtqanı turalı aytıldı. Sonımen qatar, «Dulat, Şortanbay, Mwrat aqındar ayrıqşa ökilderi sanalatın «Zar zaman» («Epoha skorbi») ädebi ağımı osılay payda boldı», – degen tüyin jasaldı.
Al, 1958 jılı AQŞ-tıñ Soltüstik Karolina ştatındağı D'yuk universiteti Tomas Gustav Vinnerdiñ «Reseylik Ortalıq Aziya qazaqtarınıñ auızeki söz öneri men ädebieti» attı kitabın bastırıp şığardı. Bwl jinaqta özge zar zaman aqındarımen qatar Şortanbay şığarmaşılığı da birşama taldap-tarazılandı. Söytip, halıqaralıq deñgeyde ğılımi aynalımğa şıqqan monografiyada aqın mwrası jöninde ayrıqşa aytıldı. Tolğaularınıñ üzindileri ağılşınşağa audarılıp berildi. Bwl taqırıpqa basqa maqalamızda keñirek toqtalamız.
Şortanbaydan bastalğan «Zar zaman» ağımı tek qazaq ädebietin ğana emes, qırğız eliniñ poeziyasın da qam­tidı. Otarşıldıqqa qarsı şıq­qan jır jüyrikteri qırğız ädebietinde «zamana jırşıları» («zamançı ır­çılar») delinedi. Bwl turasında körşi el ädebietin zertteuşi ğalım M.Bogdanova bılay deydi: «Qırğız ädebietiniñ tarihında osı kezeñniñ poetikalıq şığarmaları «zamandar» degen jalpı ataumen belgili. Bwlar – Qalığwldıñ «Aqırzaman» («Sudnıy den'»), Arıstanbektiñ «Tar zaman» («Trudnoe vremya»), Molda Qılıştıñ «Zar zaman» («Epoha skorbi») tolğauları, t.b. şığarmalar». Qır­ğız zar zaman poeziyası (zamana poeziyası) ülgileriniñ tizimi bwdan äri bılayşa jalğasadı: Aldaş Moldanıñ «Hal zamanı», Toğalaq Moldanıñ «Zar zamanı», Jeñijoq, Sağımbay, Altay Aydarbekwlınıñ «Zamanaları».
Almatıda 1959 jılı ötken konferenciya­da jarıssözge şıqqan qır­ğız ğalımı Z.Mamıtbekov öz pikirlerin zar zaman aqındarına baylanıstı talastı mäselege oraylastıra bayandadı: «Qırğız halqında, mäselen, qazaqtardağı Şortanbayğa wqsas kürdeli aqın bar. Ol – HİH ğasırdıñ ayağı men HH ğasırdıñ basında ömir sürgen jazba aqın – Molda Qılış. HİH-HH ğasırlardağı aqındardıñ mwraları bir-birimen salıstıru ıñğayında zerttelse, öte qızıqtı bolar edi. Mäselen, Şortanbay şığarmaşılığın qırğız aqını Molda Qılıştıñ mwralarımen salıstıra qarağan paydalı. Öytkeni olar bir kezeñde ğwmır keşip, birdey oqiğalarğa ün qosqan».
Jarıssözde jwrttı eleñ etkizgen Z.Mamıtbekovtiñ pikiri M.Äuezovtiñ nazarın audardı. Ol konferenciyanı qorıtındılağan sözinde Şortanbay tärizdi Molda Qılış mwrası da asa daulı mäsele bolğanına, onıñ şığarmaların sın twrğısınan bağalauğa arnalğan ğılımi keñester ötkenine, Şortanbay men Molda Qılıştıñ üyles jırları bar ekenine toqtaldı.
Molda Qılıştı (1866-1917 j.j.) zamanşılardıñ qatarına qosqan sübeli şığarması – «Zar zaman» tolğauı edi. Bwl – Qılıştıñ eñ kölemdi äri körkemdigi jağınan şoqtığı biik twratın tuındısı. Qırğız Ğılım akademiyası qoljazba qorındağı keybir estelikterde 1908 jıldan bastap el işinde keñ tarağan «Zar zamandı» qolına tüsirgen kisilerdiñ moldalarğa aqşa nemese qoy berip, köşirtip alğanı turalı mälimetter aytıladı. «Zar zamannıñ» 8-9 nwsqası bar. Jalpı kölemi – 10 baspa tabaq. Şortanbaydıñ mänerin eske salatın bwl «Zar zaman» sonau 1870 jılı V.Radlov bastırğannan keyin alıs-jaqın jwrtqa keñ tarağan «Zar zamannan» tamır tartatının añğaru qiın emes. Demek, Şortanbaydıñ «Zar zamanı» qazaq jäne qırğız ädebietterindegi bükil «Zar zamandardıñ» bastauında twr.

Jırşı men ırçı

Şortanbaydıñ «Zar zamanı» men Molda Qılıştıñ «Zar zamanınıñ» mağınalıq-mazmwndıq qana emes, tildik-stil'dik wqsastıqtarı da jetip artıladı. Zar zaman däuiriniñ qos halıqtıñ köñil-küyine birdey äser etip, bir-birin ömiri körmegen eki el aqındarınıñ şığarmaşılığında ortaq ädistermen surettelgenine mısaldar köp-aq. Sonıñ negizgilerin wsınar bolsaq:

Şortanbay:
Zar zaman,zar zaman
Zarlap ötken bir zaman.
* * *
Mına zaman qay zaman,
Azulığa bar zaman,
Azusızğa tar zaman.
Molda Qılış:
Salabattuu zar zaman,
Zarlap öttu kuu zaman.
Kança zarlap aytsam da,
Oñolbodu bul zaman,
Süylögönüm zar zaman.
Sonımen qatar, qırğızdıñ zar zaman poeziyasınıñ twlğalı ökili, tökpe ırçı Arıstanbek Bwylaşwlınıñ (1824-1878 j.j.) «Tar zaman» tolğauında qaytalanıp otıratın «Uşul zaman tar zaman, Azuuluuga bar zaman, Beçaraga zar zaman», – degen joldar Şortanbaydıñ «Azulığa bar zaman, Azusızğa tar zamanımen» törkindes ekenine eşkimniñ dauı bola qoymas.
Qırğız jwrtına keñ jayılğan «Zar zaman» tolğaularınıñ ülgileri men ürdisteri qaraqalpaq poeziyasında da körinis bayqattı. Qazaq zar zaman poeziyasındağı töl oppoziciyalı wğımdardıñ – jaqsılıq pen jamandıqtıñ, erlik pen ezdiktiñ, tektilik pen tärbiesizdiktiñ däuirler qaqtığısınıñ negizinde orın almasuın sipattaytın, bir-birine mağınası qarsı «zor boldı» – «qor boldı» (Şortanbay) formulası qaraqalpaq halqınıñ äygili aqını Berdaq Qarğabaywlınıñ (1827-1900 j.j.) öleñderin de ayşıqtaydı:
Kimseler hädden zor boldı,
Birazdan şınnan qor boldı.
***
Dwşpandardı bwl zamanda zor ettiñ,
Sol sebepti bizdeylerdi qor ettiñ…
Körşi halıqtardıñ aqındıq mektebine ülgi bolğan Şortanbaydıñ «Zar zaman» tolğauında aqırzamandıq belgilerdiñ körinisteri («Zaman aqır bolarda, Aluan-aluan jan şıqtı, Qayırı joq bay şıqtı») el işinde ürdis emes, keyinnen payda bolğan qwbılıstardı sanamalap, zamana adamnıñ jaña twrpatın añğartu türinde beynelenedi. Aqınnıñ wğımı boyınşa, en dalada erkin jürgen jwrt üşin «aqşa degen maldıñ», «şoşala degen üydiñ», «şoşañdağan bidiñ» şığuı jaqsılıqtıñ nışanı emes. «Jer astınan jik şıqtı, eki qwlağı tik şıqtığa» meñzeytin mwnday jañalıqtarğa zar zaman aqındarı şoşına qarağan.
Qazaq ädebietinde erekşe ornı bar aytulı aqındardıñ söz örnegi, öleñ örimi, körkem tili zamana ahualın, zamana adamın beyneleu arqılı ayqın körindi. Dulat öleñderinde däuirdi sipattaytın «ker zaman», «azğan zaman» tirkesteri qoldanılsa, Şortanbaydıñ «zar zamanı» keyin twtas bir ağımdı sanağa siñirdi. Otarşıldıq qamıtın eriksiz kigen jwrttıñ zarı birte-birte üdep, «qayğı-şer» tüsinigi zamana sipatın añğartatın balama mağınağa ie boldı.
«Zar zaman, zar zaman, Zarlap ötken bir zaman», – degen Şortanbay öleñiniñ tarmaqtarı dıbıstar garmoniyası arqılı da üylesimdilik tanıtıp twr. «Zar» epitetiniñ «zamanğa» qonımdı bolğanı sonşalıq, bwl wğım aqınnıñ bükil şığarmaşılığınıñ mazmwnın aşatın tirkes retinde qalıptasıp ketti. Qırğız aqını Molda Qılıştıñ «Zar zaman» tolğaular toptamasınıñ bwlayşa ataluına Şortanbay öleñderi äser etken boluı äbden mümkin. Körşi eldiñ ädebietinde onşaqtı ırçınıñ «Zar zaman» attı şığarması bar ekenin eskersek, «zaman» men «zardıñ» berik ündesip, twtastıq qwrağanın bayqaymız. Şortanbay öz däuiriniñ tür-sipatın beyneli sözben körkem kestelep körsetti:
Zamanıñ seniñ qwbıldı,
Tekemettiñ türindey.
Bwl teñeu arqılı aumalı-tökpeli däuirdiñ eldi eleñdetken boljausız qwbılıstarı añğarılıp twr. «Zamannıñ sipatı» wğımın almastırğan «tekemettiñ türi» «qwbılu» etistigimen baylanıstırılıp, sinonimdik qatardıñ oydı bildiruge oñtaylısı tañdap alınğan. Al Şortanbay özi «zar zaman» dep atağan däuirdiñ twtastay bolmısın bılayşa bederleydi:
Tarlığınıñ belgisi:
Jaqsı jannan tüñilgen,
Jaman malğa jügingen.
Mwnıñ özi zar zaman.
Zarlığınıñ belgisi:
Bir-birlerin kündegen,
Jayına tınış jürmegen.
Aqın zamannıñ jayın tolğağanda öziniñ «Äuelgi qorlar zor boldı, Sonday zorlar qor boldı» twjırımınan oy tuındatadı. Qoğamda jaqsılıq pen jamandıqtıñ, tektilik pen şalağaylıqtıñ, parasattılıq pen pasıqtıqtıñ orın almastırğanın poetikalıq antonimder qatarın tüzu arqılı tanıtadı. «Arğımaq at tasırqap, Tağalı bolğan zamana. Mästek jabı jaldanıp, Bağalı bolğan zamana», – osınıñ bir mısalı. Şın asıldı twsaulağan, öresizdi erkinsitken däuirdiñ siqı qarama-qayşı qwbılıstardı, ötken men bügindi salıstıru täsilimen ayqındaladı. Şortanbay jırlağan osınday qwbılıstardı onımen ündes körşi el ırçıları da ırlap, öz halqınıñ joğın joqtadı.

Tanım men tağılım

Şortanbay adamnıñ azğandığın elge biligin jürgizetin aqsaqaldardıñ özara wstasuınan, önegesizdiktiñ tamır jayuınan köredi. Dau-damaydı ädil şeşip, jwrttı jönge salatın aqılman qariya märtebesiniñ tömendegenine, aqsaqaldıqtıñ qwnı tüskenine köñil audaradı. Jalpı, aqınnıñ öleñderinde zamana adamınıñ azğanın «balıq basınan şiridi» twjırımına bağındıru ürdisi är twsta bayqalıp qaladı. Bwl, äsirese, onıñ el basşısınıñ ne bi-bolıstıñ beynesin keskindeuinen körinedi. Al aqsaqaldıqtıñ qadiri kete bastağanın eki adamnıñ tartısı arqılı bılayşa tüyindeydi: «Eki ülken egesip, Qoşqarday basın teñesip, Sol jerde zaman oñalmas».
Demek, Şortanbay däuirdiñ bwzıluın dästürdiñ de bülinui dep biledi. Mwnıñ sebep-saldarı, ärine, otarşıldıq jüyeniñ sayasatımen astasıp jatqanı belgili. El işinde äldeqalay dau tuındasa, qara qıldı qaq jarğan ädil bige barıp jüginip, eki jaqtıñ da köñilinen şığatın bitimge toqtaytın zaman ötip, qazaq işinde qit etse wlıqqa arız jazatın ädet payda boldı. Wlttıñ barlıq mäselesiniñ otarlauşılar biligine täueldiligi osınday ahualdı ornıqtırdı. Talas-tartısqa ne orıs wlığı, ne solardıñ el işindegi ökili törelik etti. Bwl keñ qoltıq qazaqı minezdiñ özgeşe qalıptasuına äserin tigizbey qoyğan joq. Osı dertti tap basıp, «El ekige jarıldı» degen Dulattıñ ayqındaması Şortanbay şığarmaşılığında odan äri türlenedi: «Eki kisi wrıssa, Qalam alar qolına, Zäkünniñ tüser jolına».
Birqatar dinderde elesi bayqalatın cikldik jüye uaqıttıñ jıldıq aynalımı arqılı tüsindiriledi. Kögildir köktem, jaydarı jaz, qoñır küz, qaharlı qıs – tirşiliktiñ köktep-güldep, ösip-önip, swrqay tartıp, azıp-tozuınıñ mısalı sekildi. Eger mäselege osı twrğıdan kelsek, qazaq zar zaman poeziyası – öz däuirin qızığı ketken, bazarı tarqağan şaq dep sezinudiñ jemisi. YAğni, aqırzamannıñ aulı jaqın qaldı dep tüysinuden tuğan öleñder. Mısalı, Äbubäkir Kerderiniñ mezgildik wğımdardı adam ğwmırınıñ är sätimen baylanıstırıp («Jastıq däuren, jazğa wqsas, Kärilik däuren qısqa wqsas»), pendeniñ bwl düniedegi saparın tura tört sanına telip qoyuı («Tirliktiñ däuirin, Törtke bölip boladı»), sonıñ bärin salmaqtap, «Qıs – qiyamet belgisi» dep twjırımdauı onıñ oqığanı men toqığanı köptigin, sana-seziminiñ tereñdigin däleldeydi. Sonday-aq, Şortanbaydıñ zamannıñ azıp-tozuı turalı tolğay kelip, «Qıs köbeydi jaz az bop, Bay tausıldı, mal az bop», – deuinde de män bar.
Aqırzamannıñ qaşan keletini Şortanbaydıñ öleñinde: «Sauısqan, ala qarğa – qwstıñ qwlı, Bastalar aqırzaman jılqı jılı», – dep naqtılanğanı bolmasa, zar zaman poeziyasında, negizinen, aqındardıñ keleşektegi merzimi belgisiz qauip-qaterdi sezinip, köripkeldik jasağan tolğanıstarı qamtıladı. Şortanbaydıñ ädettegidey, «aqırzaman ornaydı» demey, «bastalar» deuine qarağanda eldi birazğa deyin äure-sarsañğa salatın belgili bir kezeñdi meñzegen boluı mümkin.
Şortanbaydan keyingi aqındardıñ şığarmaşılığında tektiliktiñ tozuı motivi «Äuelgi barlar joq boldı, Sonday barlar toq boldı» twjırımınıñ qalıbına salıp şendestiru arqılı damığanı anıq. Şortanbay öz ülgisi boyınşa: «Jön bilmegen jamandar, El bilegen bek boldı», – dep küyinse, Mwrat: «Qoñsıdan tuğan bi boldı, Bwl sekildi küy boldı», – dep äleumettik keseldiñ tübin qazbalaydı. Osı sarındı Äbubäkir: «Qaranıñ wlı han boldı, Qwldan tuğan pañ boldı», – dep jalğastıradı. Qoñsı men qwldan tuğan zamana adamınıñ ağayının Alban Asan da tüstep tanidı: «Küñnen tuğan tüzelip, Söz bastağış er boldı». Teginde, bwl motiv Asan şığarmaşılığında keñinen körinis taptı. Däuir qwbılıstarı joğarıda atalğan ülgimen, türlişe tirkestermen beynelendi.
Zar zaman poeziyasında halıqtıñ tosırqay qarağan qwbılısı retinde beynelengen närseniñ biri – sanaq, esepke alu jaylı. Qazaqtıñ keñ saharanı jaylağan köşpendi tirşiligi erkindikke, azattıqqa negizdelgen. Sanaq jürgizuge, esepke aluğa, yağni jwrttıñ ürdisinde joq närsege qarsılıq Şortanbay şığarmaşılığında ayqın körinis taptı:
Qaranı sanap, maldı aldı,
Qazaqqa qamqor handı aldı.
***
Ay sayın kelip sanatıp,
Esebiñdi alıp twr.
«XIX ğasırdıñ orta twsınan bastap ene bastağan jaña sözderdiñ biri – Şortanbay siyaqtı aqındardıñ tanım twrğısınan bağalanğan «zar zaman», «zaman aqır» tirkesteri. Soñğı tirkes, ädette, dini wğımğa qatıstı bwrınnan bar bolğanmen, endi ol zar zaman degenniñ sinonimi retinde de keledi. Osı ataudan şığarıp, keyin qazaq ädebiettanu ğılımında «zar zaman aqındarı» degen termindik tirkes te qoldanılıp ketkeni mälim», – degen akademik Räbiğa Sızdıqovanıñ pikiri bwl ataudıñ sanamızğa äbden siñisti bolğandığın ayğaqtay tüsedi.
Aqın mwrasın är qırınan qarastırıp, şığarmaşılıq tabiğatın, öleñ-tolğaularınıñ män-mazmwnın jan-jaqtı zerdelep, bayıptama jasağan zertteuşilerdiñ pikirine den qoysaq, «o dünieniñ talqısınan göri bw dünie­niñ azabın, tuğan halqınıñ bügingi tirşilik kebi men erteñgi bolaşağın köbirek qamdağan» (M.Ma­ğauin), «el mwñın jırlap qana qoymay, ol ömirdi tüzeu üşin öz jolın wsınğan» (K.Jünistegi), «zamannıñ bwzıluın köp söz etip, qasiret öleñge qosqanı üşin köbirek dattalğan» (Q.Mädibay) Şortanbay Qanaywlı özi ömirge kelgennen bergi eki ğasırğa ruhani azıq bolarlıq qasterli qazına qaldırğanın köremiz.
Aumalı-tökpeli zamanğa tap kelse de qadiri kemimegen aqın mwrası büginde almastay jarqırap, bağa jetpes qwndılıqqa aynalıp otır. Sözi salmaqtı, oyı oralımdı, tanımı tereñ jır jüyriginiñ öleñ-tolğaularınıñ tabiğatı äli de tolıq aşılğan joq. İlim-bilimge jetik ğwlama aqınnıñ kürdeli körkemdik kestesi talay zertteulerge jük boları anıq. Endeşe, Şortanbay ğwmırnaması men şığarmaşılığınıñ ömirşeñdigin tanıtatın qos ğasırdıñ tağılımı aldağı kezeñde de jalğasa bermek.

Bauırjan OMARWLI,
QR WĞA korrespondent-müşesi, filologiya ğılımdarınıñ
doktorı, professor.

  20.04.2018

Ortalıq Qazaqstan gazetinen alındı

Suretti tüsirgen  Swltan Seyit

Sonday-aq, oqıñız

Mädeliqojanıñ möri

Mädeliqoja Jüsipqojawlınıñ ömirine qatıstı soñğı jıldarı jariya körgen mälimetterdiñ işinde eñ eleulisi dep batırdıñ jeke …

Bir pikir

  1. İlim-bilimge jetik ğwlama aqınnıñ kürdeli körkemdik kestesi talay zertteulerge jük boları anıq.

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan