Basqı bet / Bir surettiñ sırı / Twrsınäli Aynabek wlı

Twrsınäli Aynabek wlı

Barlıq sanalı ömirinde bir sätte beker otırmağan, qoljazbalar izdep, bwrınğı ötken aqın- jıraular eñbekterin jalıqpay izdegen, jabırqamay  tünder otırıp audarıp jüyelegen-Mädeliqoja, Maylıqoja, Ergöbek, Qwlınşaq, Molda Mwsa sekildi jır alıptarın elge qayta tanıstıruğa eñbek etken azamat. Älişer Nauai, Qabusnama, Omar Hayam, Hazreti Ali, Ämir Temir eñbekterin qazaq tiline audarıp eline tanıstırğan Ağamız Twrsınäli Aynabek wlı keler jılı 90-jasqa keler edi. Twrsıekeñniñ jan-tänimen izdengen eñbegi Mädeliqoja men Maylıqoja mwraları boldı. Tömende atalğan eki babasına eki türli jağdayda jazğan eñbegin berip otırmız.

Salğızdı Sağın sağana

Salğızdı Sağın sağana,

Mädeli batır babağa.

Hiuadan şeber alğızdı,

Bilikti bwl bir salağa.

Oyu men qışın örnektep,

Örgizdi qımbat bağağa.

Şığısında Qazığwrt,

Ögemmen jalğas salada.

Keme qalğan desetin,

Qwdreti men Alla tağala.

Ordabası qıratı,

Oñtüstik küngey dalada.

Altı Alaşqa äygili,

Qadalğan tulı bağana.

Joñğardıñ joyqın qoldarı,

Joyılğan osı arada.

Mıñ segiz jüz elu segiz,

Millet jılı sanada.

Qoqannıñ zeketşileri,

Qızdan zeket bergin dep,

Qoqañdağan dalama.

Qorlığına el şıdamay,

Saudakentti alıp jobağa,

Köterile köşken halaqtı,

Saudakenttiñ datqası,

Niyazäli alğan panağa.

Bayzaqtay datqanı,

Orısqa salıq berdiñ dep,

Niyazäli datqanı,

Irqın bwzdıñ eldiñ dep,

Tartqan qatañ jazağa.

Molla Älimqwl Qoqandıq,

Bwyrıq berip sarbazğa,

Zeñbirektiñ oğı men,

Atqan der Şımkent qalada.

Wsaqtalıp süyegi,

Mırzabidiñ jasağı,

Qırılıptı osı arada.

Qoqannıñ kelip wlığı,

«Mırzabidi öltirgen

Kim-?dep» aytqan saualğa,

«Menmin» dep jauap beripti,

Mädelidey er ağa.

Qızdan zeket aluğa,

Kün-kün sayın qonağa,

«Şariğattıñ şartına»

Depti layıq bolama»?

Wlığı men Qoqannıñ,

Erip kelgen janında,

Bar edi qart anada.

«Qanın keştim» depti ana,

Riza bolmay köñili,

Ozbırlıq pen äuelde,

Payda bolğan balağa.

Qoqannıñ uäkil wlığı,

Jan eken ilim bilimdi,

Köterile köşken el,

Qaytsın depti tez arada.

Zeketti jeñildetemiz,

Qarap şarıq-şamağa,

Dep Mädeli batırğa,

Bergen eken uağda.

Qorlığına şıdamay,

Köñili bolğan nalada,

Qoja menen qarada,

Qatın menen balada,

Jeñildik alıp zeketten,

Tüsken eken sabağa.

Jararın alğan qonıstıñ,

Otarşıldığına orıstıñ,

Qarsı şıqqan qaru ala,

Ezgisine Qoqannıñ,

Soqqı bergen doldana.

Erlerin eldiñ basqarıp,

Şeşimin aytqan bir jola,

Jorıqşı jırau Mädeli,

Jetpis eki jasında,

Qoyılıptı «Mälim molağa».

Jüz on toğız jıl ötkende,

Besinşi batır wrpağı,

Sağın mırza qolğa ala,

Eski sağana üstine,

Salğızdı alıp mwnara.

Babanıñ ruhın ardaqtap,

Jwrt keler ziyarathanağa.

Malta tası maujırap,

Tasbiğın aytıp Allağa,

Asıp-tasıp köktemde,

Jaz şıqsa kelip täubağa,

Sudırap qamıs qwrağı,

Ağuda Badam jağada.

Sıldır suı sılqıldap,

Külkisindey keyuana,

San mıñ jılğı tarihi,

Kuäsinday zamana.

Su ağadı Arıstıñ ölkesinen,

Qalşalar qanğa battı belşesinen.

Öltirip ötin aldım baurın jarıp,

Bauızdap Mırza bidi jelkesinen».

-Dep aytqan Mädeliniñ sözi menen,

Tolğauımdı doğardım keltesinen.

Twrsınäli Aynabekwlı. 26-08-07 j.Qarbastau auılı – Mälim moladağı Mädeliqojanıñ sağanasınıñ jañartıp salınu märesimindegi qwtıqtau söz.

Maylı qoja qıstauı.  

Ağayın arasınıñ toy jıyınına Qojatoğayğa barğanda Quanışbek qajı Maylı aqınnıñ jwrtın köriñiz dep alıp barıp körsetti. Sol körinisten alğan äserdiñ qağazğa tüsken nwsqası.

 

Keremetti kenere jağasında,

Sırdan şıqqan Maylı arıq sağasında,

Wlı aqınnıñ qıstauı irge tepken,

Sır menen jazıq jaylau arasında.

 

Şığıs jağı Älimtau, Ayğır wşqan,

Qwt meken sonı jaylau saqtar qıstan.

Aqdala, Arpatökti, Darbaza men,

Kökşımıldıq, Qırıqqwdıq jusanı ıqqan.

 

Izen şöp, qara jusan, qızıl jusan,

Boz rañ, qara ot şıqqan kieli san.

Qumdı alqaptı qaudasın,bürgen ösip,

Qwm köşip qonuına etken nwqsan.

 

Basşıñırau, Ortaşıñırau, Ayaqşıñırau,

Qazğanday Tolağayday anıq bir däu,

Tübinen qaynap şıqqan twşı suı,

Aumağı altı qanat üydey bir nau.

 

Qara ottan, aqmamıq, sete, sağan,

Uaq malğa qwnarı jekemdey bolğan.

Aqmamıq äñgelektiñ isin seuip,

Jusan jwpar şaşqanday bolar dalam.

 

Köktemde şatır güldi ösip keurek,

Iisi añqığan şayırı tanau kergen.

Dertke daua şipa bop, keseldengen,

Qatarğa qosar maldı jedel emdep.

 

Köktaltoğay, Baytoğay, Qojatoğay,

Şıbıqbelgi, Isqalı men Köksaray,

Şardara,Sütkent,Wzın ata eski qala,

Dariyanıñ batısında jatqan janay.

 

Sütkent pen Baytoğay arasında,

Jayılıp aqqan dariya salasında,

Jayqalıp jasıl orman toğay ösken,

Dariyanıñ eki bet jağasında.

 

Aqqan dariya jayılğan köldey bolıp,

Telegey tepken tolqın señdey bolıp.

Toğaydıñ arsında kölderi men,

Qılı bar ağıp jatqan jeñdey bolıp.

 

Susıldap kölden swqsır üyrek wşqan,

Qañqıldap qazdar qonğan barlap tıstan.

Seri añşılar seydirmey olja alğan,

Sıbağasın ayırıp wşqan qwstan.

 

Jayılıp, dariya ağıp sılañ qaqqan,

Toğaydı añ menen qws pana tapqan.

Qırğauılı ayalap balapanın,

Qıt-qıttap körsetedi jemin tapqan.

 

Qızıl jasıl qorazı qanat qaqqan,

Sıbızğı saz sıyqırlı salıp baptı än.

Jüredi mekiennen habar alıp,

Degendey bolıp jırtqış jaudan saqtan.

 

Or qoyanı orğiydı qwmnan qaşıp,

Jauğa jem bolmayın dep qara basıp.

Qızıl qoñırau şeñgeldiñ jınısına,

Siñip barıp aladı demin basıp.

 

Tüleyge tülki jortpas twzaq qwrğan,

Añşılar bar, aylası asıp twğan,

Jım qualar jımısqı ädisi men,

az emes qatıgezder olja qwğan.

 

Keñ jayıla dariya aqqan köldey bolıp,

attı, jayau keşip öter jerdey bolıp,

eki jağı jayqalğan jasıl orman,

Tabiğat qoyğan sıpat teñdey bölip.

 

Sütkentti dep aytadı eski qala,

Bau-baqşa jüzim ösken say men sala.

Jwrnağı jüzimdiktiñ kezdesedi,

Ösip jatqan key jerde işinara.

 

Bir şeti eski şaHar Wzın ata,

Ğwlama Zäñgi atadan alğan bata.

Müritteri keremetin közben körip,

Dey almağan Islamnıñ dinin qata.

 

Qıratı qırdağı eldiñ Mwrınqaraq,

Twrğanday batıs jaqqa qırın qarap.

Wzın ata nasihattap Islam dinin,

Qaraqtan jayılğan der elge tarap.

 

Sekseuil, jusan ösip jatqan dala,

Qazaqqa qasieti jaqqan dala,

Qaraqtı Qazığwrttıñ silemi der,

Dauğat aytqan Wzın ata asqan dana.

 

Beyiti Bayırqwmda Wzın ata,

«Şıñğıshandı osında» degen qata.

Mwnda jatqan äulie, şın ğwlama,

Qalıñ eldi Islamğa alğan tarta.

 

Mwhammad payğambardan tartqan jeli,

Qwl qoja Ahmed Iassaui abzal jolı,

Manswqtap,bwtparastıq şaman dinin,

Islamdı qabıl etken qazaq eli.

 

Sır boyına jaratqan tökken Nwrın,

Qarbızı-qazan, qauını-kez baldan şırın.

Su şayıp ketken jerge ekse egin,

Mol önim jiğan diqan jwrttan bwrın.

 

Toğayda ösken sämbil, torañğı, tal,

Qalıñ ösken jidesiniñ mäuesi bal.

Jide jegen qırğauıldı soyğan kezde,

Qarnınan bir qos uıs mayı şığar.

 

Sılqım Sır, sılıq-sılıq külip sılañ qaqqan,

Keyde tar, keyde keñ bol jayıla aqqan.

Keñ alqap kenereniñ jağasında,

Qıstauı Maylıqoja orın tapqan.

 

Dariyanıñ gauHar jatar arnasında,

Degendi Mädeli aytqan äu basında.

Aqınnıñ wlağattı wlı sözin,

Jön bolıp twr qaytalau däl osında.

 

Mädäli aytıp ketken äu basında,

Wlağat nanasıñba,nanbaysıñba?

Meyliñ nan,meyliñ nanba söz gauHarın,

Maylı aqın tapqan sında däl osında.

 

Keñ dalalı keremet kenerede,

Tabiğat örgen qarap önegege,

Wlı aqın söz gauharın terdi me eken?

Mwra etip keyingi wrpaq nemenege.

 

Qaraqtı nazarğa alıp qıbla jaqtan,

Oyğa alıp Wzın atanı qwmda jatqan,

Wlı aqın söz gauHarın tüzdi me eken?

När alıp Islamdıq bal bwlaqtan.

 

Keñ dala keremetti kenereden,

Dariyadan su şığarıp egelengen.

Wlı aqın söz gauharın terdi me eken?

Sır şertip tılsım sırlı şejireden.

San türli örnek körip bederlengen.

Wlı aqın söz gauharın tüzdi me eken?

Halıqtıñ qarapayım qamın jegen.

 

Keñ dala keremetti kenereden,

Aşıq aspan, deytin alıp terezeden,

Körgen aqın tüzgen be söz gauharın,

Tabiğat örgen örnek önegeden?

 

Keñ dala keremetti kenereden,

Qıstau sap,su şığarıp egelengen.

Maylınıñ inju-marjan sözderinen,

Bahar alar jas wrpaq düniege engen.

Bwl öleñdi Twrsıekeñ 80-nen askan şağında jazdı, özi razı bolıp, oqıp şattanıp otıruşı edi.

 

Dayındağan Seyt Omar Sattarwlı

              

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Şortanbaydıñ kesenesin köterse bolar edi

Şortanbay jırau dünieden öter şağında el jaqsılarına «meniñ jatqan jerime swpı salmañdar, eldi azdırğan zaman …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan