باسقى بەت / جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى / ىلگەرىدە وتكەن جاقسىلار / مىرزابي وقيعاسى جانە اسقارقوجا

مىرزابي وقيعاسى جانە اسقارقوجا

مادەلىنىڭ قوقان حاندىعىنا قارسى كۇرەسىنىڭ ۇلكەن ءبىر بەلەسى مىرزابي وقيعاسىنا بايلانىستى. ول كەزدە  قازىرگى  وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءوڭىرىن تاشكەنت بەگى مىرزاحمەت باسقاردى.  ونىڭ زۇلىمدىعىندا، قاتالدىعىندا شەك بولمادى.  ول تۋرالى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە دە بىرقوس جاقسى باياندالعان.  مىرزابي – مىرزاحمەتتىڭ ءىنىسى ءارى تۇركىستان-شىمكەنت ءوڭىرىنىڭ باس زەكەتشىسى.  ول مال-جاندى بىلاي قويىپ، ءتاۋىر قىزداردان دا زەكەت الىپ وتىرعان. قىزداردىڭ كەيبىرەۋىن قۇديار حانعا جونەلتسە، كوبىن ءوز  توسەگىنەن كەرى قايتارىپ وتىرعان. بۇل باسسىزدىق ەل نامىسىنا ءتيىپ، كوپتەگەن جىگىتتىڭ قولىنا قارۋ  الىپ، اتقا مىنۋىنە سەبەپ بولعان.

ءبىر جازدا زەكەتشىلەر قوڭىراتتاردىڭ بەلگىلى ادامى ساپاق ءبيدىڭ اۋىلىنا كەلىپ، مال-جاننىڭ ەسەبىن الىپ جۇرگەندە، ءبيدىڭ قىزى ايىمسۇلۋدىڭ ەركەكشە كيىنىپ، جىلقى قايىرىپ جۇرگەنىن كورىپ قالادى.  «قىزىڭدى زەكەتتەن جاسىرىپ، ەركەكشە كيىندىرىپ  قويىپسىڭ، حاننىڭ سەنگەن ادامى – سەندەر بۇيتكەندە، قالعان قازاق نە ىستەمەيدى؟! مىرزابي كەلگەندە، قىزىڭدى الدىنا ءوزىڭ الىپ باراسىڭ. الىپ بارماساڭ، ءبىزدىڭ ءىسىمىز سەنىمەن بولادى» -دەپ نىعىزداپ كەتەدى.

زەكەتشىلەر كەتكەن سوڭ، قىزدىڭ شەشەسى: «اۋلەتىمىزدە قارىنداسىن ناپسىقۇمار سارتتان ايىرىپ الار ۇل جوق ەكەن-اۋ» دەپ، زارلاپ جىلاعانىن ەسىتكەن ساپاق ءبيدىڭ ءىنىسى مۇسابەك باتىر ءمىرزابيدىڭ ولتىرۋگە انت ىشكەن دەسەدى كونەكوز قاريالار.

مۇسابەك ارنايى كەلىپ، ءارى قۇرداس، ءارى سىرلاس (اراسى ءبىر-اق جاس) مادەلىگە ويىن ايتادى. قوقان حاندىعىمەن بۇرىننان  ۇرىس جاعدايىندا جۇرگەن مادەلى ەل نامىسىنىڭ ويانىپ، شىدامنىڭ شەگىنە جەتكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. «كەمى قىرىق-ەلۋ ساربازبەن جۇرەتىن ءمىرزابيدى جەكەلەپ ولتىرە المايمىز. ال، ونىڭ جاساعىمەن تۇگەل قۇرتۋ ءۇشىن قوسىمشا كۇش كەرەك. ەڭ قيىنى – بۇل ءىستىڭ ارتى. تاشكەنت بەگى مىرزاحمەت ءىنىسىنىڭ قۇنىن مالداي السا ءبىر سارا، «قانعا-قان» دەپ جازىقسىز تالاي مومىننىڭ قانىن توكسە قايتەمىز؟ بۇل ءىستى ەل باسشىسى اسقارقوجامەن اقىلداسايىق» دەيدى.

اسقارقوجا  قوڭىرات ەلىنىڭ باسشىلارى: قاناي، ساپاقتى  جانە دۋلاتتاردىڭ ەلباسشىلارىن، تولەبي ۇرپاقتارىنان بىرنەشە ادامدى  كەڭەسكە شاقىرتادى. سىرگەلى، قوڭىرات، قوجا جانە دۋلات ەلىنىڭ  يگى جاقسىلارى ءمىرزابيدىڭ ساربازدارىمەن تۇگەل جويىپ جىبەرۋگە مادەلىنىڭ ۇيىندە شەشىم قابىلداپ،  اسقارقوجا باتا  بەرەدى.  اڭگىمە ۇكىمدى ورىندايتىن جەرگە تىرەلگەندە،  قوڭىرات جاعى دا دۋلات جاعى دا  ءمىرزابيدىڭ ءوز اۋىلدارىندا ولتىرۋگە كەلىسپەيدى.  تاس تۇسكەن جەرگە اۋىر.  قوقان حانى ەڭ الدىمەن مىرزابي ولگەن جەردىڭ اۋىلىن شابادى.   جازىقسىز كوپتەگەن جان قىرىلىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ قورىقتى.  جينالعان توپ سالماقتى اسقارقوجانىڭ وزىنە سالادى. «مادەلى، كەنجەحان، ءۋالىحانداي باتىر ىنىلەرىڭ بار، ونىڭ ۇستىنە قۇن تولەتەر، وندا ءبىز دە قاراپ قالماسپىز. پايعامبار اۋلەتى دەپ سەندەرگە قول جۇمساۋعا حاننىڭ باتىلى بارماس» دەگەن ءۋاجدى العا تارتادى.

اسقارقوجا ول ۋاجگە تۇرادى. بالاسى جابەكبي مەن مادەلىگە «ۇكىم وسى قوجا اۋىلىندا ورىندالسىن» دەپ كەسىپ ايتادى. ءوزى بالەنىڭ الدىن العانداي بولامىن با دەگەن ۇمىتپەن، كوپ ۇزاماي تاشكەنتكە اتتانادى.  وقيعانىڭ جالعاسى مادەلىنىڭ ءوز ولەڭىندە جاقسى ايتىلعان.

قارا اعاشتى تاشكەنتتەن

مىرزابي دەگەن بەك شىقتى،

ەكى ءيىنىن جەپ شىقتى،

«قاتىن مەنەن قىزىڭنان

زەكەت بەرگىن» دەپ شىقتى.

ورداباسى باسىندا،

قوتىربۇلاق قاسىندا.

جەر استىنان جىك شىقتى.

قاھارىن شاشىپ حالىققا،

ەكى قۇلاعى تىك شىقتى.

ونىڭ قىلعان ىسىنە

ەل دەنەسى تۇرشىكتى.

جەلكەگە شاشىن تۇيگىزىپ،

ەركەكشە كيىم كيگىزىپ،

جاسىرىپ قىز بەن ايەلىن،

كوشپەلى بەتتەپ ەل شىقتى.

كوشتىڭ بەتىن قايىرىپ،

اق بىلەك ارۋ قىزداردى

اتا-انادان ايىرىپ،

كوزىنەن جاسىن ىرشىتتى.

شامادان اسىپ كەتكەن سوڭ،

زۇلىمدىعى وتكەن سوڭ،

ەل نامىسىن قورعايتىن

قازاقتان دا ۇل شىقتى.

قىران قۇستاي ءتۇيىلىپ،

جەڭسىز ساۋىت كيىنىپ،

ارۋاعىنا سىيىنىپ،

مادەلى باتىر سايلانىپ،

قوجا ىشىنەن بۇل شىقتى.

حالىقتىڭ قامىن ويلانىپ،

بەلىنە جاراق بايلانىپ،

ورتا جۇزدە قوڭىراتتان

مۇسابەك دەگەن ەر شىقتى.

اققان سۋداي سارقىراپ،

التىندى تونى جالتىراپ،

ۇلى ءجۇزدىڭ داناسى،

ەر شوڭايدىڭ بالاسى –

رىسقۇلبەك كەلدى جارقىراپ.

اقبۇلاقتىڭ باسىندا،

قاراباستاۋ قاسىندا

ءۇش ەلدىڭ ەرى باس قوسىپ،

ۇكىمىم ايتقان حالىققا ۇناپ،

قوقاننىڭ بەيباس بەكتەرى

جابەك ءبيدىڭ ۇيىندە

قىمىزعا تويىپ بالقىپ اپ،

قازى مەنەن قارتا جەپ،

وتىرعان ساتتە شالقىپ-اق،

«اسقانعا – توسقان» وسى دەپ،

بەكتەردىڭ باسىن كەسكەنبىز،

شاريعاتتىڭ شارتى ۇناپ.
وقيعانىڭ ءىزىن سۋىتپاي جازعان مادەلىنىڭ بۇل ولەڭى – مىرزابي وقيعاسىنىڭ شەجىرەسى ىسپەتتى ناقتى تاريحي دەرەك. حالىق جادىندا دا ونىڭ كەيبىر كورىنىستەرى ساقتالىپ قالعان.

ساربازدارىن ءار ۇيگە ءبولىپ ورنالاستىرىپ: «كەشكە ساپاق ءبيدىڭ قىزى «ايىمسۇلۋدى الدىرايىق» دەپ مىرزابي جابەك ءبيدىڭ ۇيىنە جەكە تۇسىرەدى.  مادەلى ولەڭىندە ايتىلعانداي، قىمىز ۇسىنىپ، قازى-قارتا اسىپ، ەت بەرىپ جاقسىلىپ كۇتەدى.ءمىرزابيدىڭ ءبىر جاعىندا مادەلى، ەكىنشى جاعىندا مۇسابەك  وتىرادى. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا ءمىرزابيدىڭ سەرىكتەرى جاپپاي كوتەرىلە باستاعاندا، ابىر-سابىر، وقىس داۋىستاردان سەكەم الىپ، ورىنىنان  تۇرا بەرگەن ءمىرزابيدىڭ ەكى باتىر ەكى يىعىنان باسىپ، قايتا وتىرعىزادى.  سول كەزدە مادەلى ساپىسىن ءمىرزابيدىڭ بۇيىرىنە سۇڭگىتىپ جىبەرەدى، وكىرە قيسايعان بەكتىڭ باسىن مۇسابەك جەرگە دومالاتىپ تۇسىرەدى.  ال بەكتىڭ  قىرىق-ەلۋ ساربازدارى تۇگەل ولتىرىلەدى. تەك بىرەۋى جۇيرىك اتقا ءمىنىپ، ابىر-سابىردا  قۇتىلىپ كەتەدى. ەرتەڭىنە ول تاشكەنت بەگىنە بولعان وقيعانى تولىق جەتكىزەدى. ءىنىسى ءمىرزابيدىڭ ورداباسىندا، جابەك ءبيدىڭ ۇيىندە ولتىرىلگەنىن ەسىتكەن بەك، بۇل وقيعاعا اسقارقوجانىڭ قاتىسى بارىن بىردەن تۇسىنەدى. اسقارقوجانى تەز تاپتىرىپ الادى. ەل كوزىنشە جازالۋعا اسقارقوجانىڭ بەدەلىنەن سەسكەنەدى. ونسىز دا ۇشىنىپ تۇرعان حالىق نارازىلىعىن ودان بەتەر ۇشىندىرىپ المايىن دەگەن ويعا كەلگەن بولار. قاشانعى وزدەرىنە ءتان ايلا-شارعىعا سالىپ: «اسەكە، اۋىلىڭىزدا جىگىتتەر بەيباستىق جاساپتى. سونىڭ كىنالىلەرىن ەلگە بارىپ، ءوزىڭىز انىقتاپ بەرىڭىز» دەپ، سىپايىلىپ ءوتىنىش جاساعان بولىپ، جۇرەر الدىندا ۋ قوسىلعان تاماق بەرىزەدى. نە كەرەك، سول ۋدان اسقارقوجا ەلگە جەتە الماي، جولدا قايتىس بولادى. شىمكەنت  ءوڭىرىنىڭ ءبىر بايتەرەگى وسىلاي قۇلايدى.

مايلىقوجا اقىننىڭ قارتايعان شاعىندا جازعان «قارانىڭ ءوتتى ءحاندارىا دەگنە ولەڭى بار.  بۇل تولعاۋىندا اقىن ءوزى كورگەن وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ  ەل باسقارعان، حالىق  نازارىندا بولعان باستى-باستى: سىپاتاي باتىر،  بايزاق، باتىربەك داتقا، مامەت بي، تەلقوجا باتىر، ەلقوندى داتقا، يمانبەردى، مادەلى باتىر، قاناي داتقا سياقتى وتىز ءۇش ادامنىڭ اتىن اتايدى. ولاردىڭ ارتىندا قالدىرعان ونەگەلى ىستەرىن ايتادى.تولعاۋدا:

جىلقىدا وتكەن، قوي دا وتكەن،

جيىن دا وتكەن، تويدا وتكەن،

اجىرىق قىسقان تارىداي

ادامزاتتا بوي كەتكەن.

جاسى ۇلكەننەن شىمكەنتتە

ساپاقتى كوردىك شويبەكپەن.

حالىق قايرا قالۋشى ەد

«اقىلدى اسقارقوجا دەپ»

وردادا ومىراۋ بولۋى ەدى

شوقاي داتقا قوجابەك … –دەگەن جولدار بار. اقىننىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق:

تارپاڭ مەنەن كوبەندى،

ەمەن مەنەن سەمەندى باستاعان ەرلەردىڭ قاتارىندا اسقارقوجانىڭ ءتورتىنشى بولىپ اتالۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس.  بۇكىل ءبىر ءوڭىردىڭ  ەزىلگەن ەلىنىڭ  ءارى اقىلگويى، ءارى باتاگويى، ەسىل ەر زۇلىمدىقتىڭ قۇربانى بولدى. بالا-شاعاسى مەن اعايىن-جۇرت ونىڭ قينالعان ساتىندە باسىن سۇيەپ، اۋزىنا سۋ تامىزا المادى. ودان دا  وكىنىشتىسى – مىرزابي وقيعاسىنا بايلانىستى ونىڭ اتىنىڭ ءتىپتى اتالماي، ۇرپاق جادىنان  بىرتە-بىرتە ۇمىتىلا باستاعانى.

وقيعانى اقىرى

مىرزابي ولىمىنە بايلانىستى   حان الدىندا جۋااپتى مادەلى باتىر بەرگەن. ونىڭ  جاۋابى  كوپكە كەڭىنەن ءمالىم، سويتسە دە كەلتىرە كەتەيىن:

بۇل جەردەن ۇش جۇرت وتىپتى
پارسى داري – قىزىلباس،
اقتابان نوعاي، قالماق-اي،
ءتورتىنشىسى بىز ەدىك،
بىزگە دە تۇستى سالماق-اي!
بەكتەرىڭنىڭ قورلاعان
قورلىعىنا شىداماي
كوشتى ەلىم جاپا-تارعاماي،
ادامعا تəن ار-ۇيات
بوكتەرىڭدە قالمادى-اي!
اتادان قالعان جول ما ەدى
قۋ نəپسىگە قۇل بولىپ،
قايۋانداي تويات الماي-اي؟!
ءبىز بىلمەيتىن بولماسا
شاريعاتتا بار ما جول
قىزدان زەكەت الماق-اي؟
ايت دەسەڭ ايتىپ بەرەيىن،
اق شىندىقتى سويلەۋدەن
ءتىل مەنەن جاعىم تالماعاي!
جازىقسىز ەلدى جازعىرما،
ايىپتىڭ تۇر الدىندا
ءمىرزابيدى ولتىرگەن
باسىن كەسىپ الماداي،
كەشسەڭ – كەش، كەسسەڭ – مىنە باس،
شاريعات جولى سارا دەر
داڭعىل جاتقان سارناپ-اي
جارلى مەنەن بايعا دا-اي،
قارا مەنەن حانعا دا-اي!
بۇل – مەركى مەن تۇركىستان ارالىعىندا حالىقتىڭ  قولىنا قارۋ الىپ، قوقان حاندىعىنىڭ شەكتەن تىس ەزگىسى مەن وزبىرلىعىنا قارسى كۇرەسكە شىققان جىلدارى ەدى.  حاننىڭ مادەلىنى تىكەلەي  جازالاۋعا باتىلى بارمايدى. نە دە بولسا زۇلىمدىق ويى مەن ايلا-شارعىنى ىشىنە بۇگىپ قالادى. تۇبىندە ولاردىڭ كەشپەسىن مادەلى دە  تۇسىنەدى. بۇحار حاندىعىنا بوي تاسالاۋ جونىندە شەشىم قابىلدايدى. مادەلىنىڭ  بۇحارعا جۇرەر الدىندا سىر بويىمەن قوشتاسىپ ايتقان ولەڭى سونىڭ كۋاسى.

«ەلىمدى كوپ جىل كورمەسپىن» دەپ كوكىرەگى قارس ايىرىلىپ، كوزىنە جاس الىپ، تەبىرەنىپ كەتكەن باتىر بۇحارادا كوپ بولمايدى.  قوقان حاندىعىنىڭ ءوز ىشىندەگى تاقتىق وزگەرىستەر قازاق دالاسىنا  از ۋاقىت جىلىمىق اكەلەدى. سونى پايدالانعان باتىر ەكى ايدا قايتىپ ورالادى. ءسوزدى مادەلىنىڭ  وزىنە بەرەيىك.

تۇرمىسىڭ امان-ەسەن، ورداباسى،
نە كورمەس تىرشىلىكتە باستىڭ جاسى،
الدىنان قىز-قاتىندى شۇبىرتقان سوڭ،
قوقاننىڭ قىرعىن تاپتى بوزبالاسى.

تۇرمىسىڭ امان-ەسەن، قوتىربۇلاق،
مىرزابي زەكەت الدى جاۋداي بۇلاپ.
ءولتىرىپ مىرزابيدىڭ وتىن الىپ،
ەلىمىز تومەن اۋدى ارىس قۇلاپ.

تۇرمىسىڭ امان-ەسەن، بادامىم-اي،
قاھار قىپ اتقا مىندى ادامىم-اي،
كورگەنشە ەندى سەنى كوپ قوي دەۋشى-ەك،
ەكى ايدا قايتىپ تيدى قادامىم-اي.

ساعىندىق قۇرىساي مەن بورىجاردى-اي،
كوتەرگەن اۋىر جۇكتى مەن بىر ناردى-اي،
الدىنان قىز-قاتىندى وتكىزگەن سوڭ،
قالشانىڭ قىرىپ سالدىق بəرىن مالداي.

ارىستىڭ  وتكەل بەرمەس سۋى تاسىپ.

مىرزابي قاشا المادى قارا باسىپ،

زەكەتكە زەردەلى ەل تۇرا المادى،

قىز-قاتىن كوشتەن شىقتى شۋىلداسىپ.

 

ارىستىڭ سۋى اعادى جارىمەنەن.

بايلار قوزى تاسيدى نارىمەنەن.

ءولتىرىپ ءمىرزابيدىڭ ءوتىن الىپ،

قولىمنىڭ ەت اسادىم قانىمەنەن!

مادەلىنىڭ بۇل ولەڭى مىرزابي  وقيعاسىنا بايلانىستى كوپتەگەن جايتتەردىڭ بەتىن اشىپ تۇرعان تاريحي دەرەك بولعاندىقتان، تولىق كەلتىرۋدى ءجون كوردىم. مىرزابي وقيعاسىنان كەيىن مادەلىنىڭ ەل اراسىنداعى بەدەلى بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسەدى. «قىزىم قوقاندىقتارعا  زەكەتكە كەتىپ قالا ما دەپ قورىققان ساپاق ءبيدىڭ كوڭىلى جايلانادى. قوقاندىقتاردىڭ قاندى شەڭگەلىنەن  ازەر اجىراتىپ العان قىزى ايىمسۇلۋدى مادەلىقوجانىڭ ءىنىسى كەنجەحانعا قالىڭمالسىز بەرىپ، باتىرمەن قۇدا بولادى. اسىرەسە، بارلىق جورىقتاردا  مادەلىمەن بىرگە جۇرەتىن  ساپاق ءبيدىڭ بالاسى يمانبەردى قارىنداسىن كەنجەحانعا بەرۋگە كوپ كۇش سالادى.

مادەلى مەن يمانبەردىنىڭ  دوستىعى، قۇدالىعى، مايلىقوجا اقىن تالاي-تالاي جىرعا قوسقانى بەلگىلى.

مىرزابي مەن ونىڭ جاساقتارىن قىرىپ سالعان بۇل وقيعا – مادەلى باتىردىڭ قوقان حاندىعىنا قارسى ءوز ەلىنىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسىنىڭ ءبىر كورىنىسى.

 

ءادىھام شىلتەرحانوۆ

ءادىھام شىلتەرحانوۆ، 2007 جىل شىعارمالارى، ءىى توم

 

سونداي-اق، وقىڭىز

ەتجەمەس يشان دەرەكتەرى

بالادان بالاعا جەتكەن اڭگىمەلەردىڭ تالايىن ءبىز دە ەستىدىك.  ەتجەمەس يشان اتا تۋرالى سول زاماندا جازبا …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان