Basqı bet / Bir surettiñ sırı / Mädeliqoja batırdıñ oljalağan zeñbiregi

Mädeliqoja batırdıñ oljalağan zeñbiregi

Oñtüstik Qazaqstan oblısı Otırar audanınıñ ortalığı Şäuildir kentinde büginderi bükil respublikağa belgili Otırar memlekettik arheologiyalıq qorıq muzeyiniñ aşılğanına kelesi jılı 35 jıl toladı. Al endi osı mekemeden qol sozım jerde tağı bir keremet mwrajaydıñ ornalasqanın köpşilik onşa bile bermeydi. Bwl mädeniet oşağın alğaşında kişigirim ğana, Otırar muzeyiniñ filialı retinde aşıp irgesin qalağan Abdolla Jwmaşev degen birtuar azamat, bölimşe qorın öziniñ tolassız izdenisteri arqasında barınşa tolıqtırıp 2011 jıldan bastap öz aldına memlekettik negizdegi «Ruhaniyat – Äbu Nasır Äl-Farabi»  mwrajayı dep atap öz aldına jaña muzey ete bilgen. Osı jaña mwrajaydıñ bastı erekşeligi – onıñ özegin qwraytın zattar küngey ziyalılarınıñ twtınğan jädigerleri bolıp tabıladı. Sol jüzdegen dünielerdiñ işinde nağız  marjandarı bolıp sanalatındarı – Mädeliqoja, Qwlınşaq, Maylıqoja, Manat qız, Ergöbek, Şädi töre, Nwralı aqın, Sügir küyşi, Qızıl jırau, tağı basqa da önegeli azamattardıñ öneri men ömirine qatıstı bwyımdar. Mine solardıñ işinde bir körgennen köñiliñdi baurap alıp, erekşe äser beretinderiniñ işinde oqşau twrğanı – Mädeliqoja batırdıñ Qoqan hanınıñ qalşalarımen soğısıp jürip, kössiz erlik körsetip oljalap alğan şoyın zeñbiregi. Bwl auır qaru-jaraq türine jatatın soğıs qwralı jöninde biz ne bilemiz, äñgime osı jöninde bolmaq.

Mädeliqojanıñ zeñbiregin 60-şı jıldarı halıq mwrasın jinauda orasan qızmetter atqarğan, jerlesteri «muzey-adam» atap ketken Asantay Äşimov – batırdıñ wrpaqtarı twrıp jatqan Aqbwlaq eldi-mekeninen izdestirip tauıp, özi aşqan mektep mwrajayına alıp ketken eken. Bir qızığı, Asantay ağa sol jolı «batır babalarıñızdan qanday zattar qalıp edi?» dep swrastırğanında şaldardıñ biri «eski jwrtında zeñbiregi jatatın edi» degendi aytıp, sol qariyanıñ ertip barıp körsetken twsın biraz qazbalağan soñ zeñbirekti tört elidey topıraqtıñ astına batıp ketken jerinen tauıp alıptı. Quanışı qoynına sıymağan Asantay ağa onı traktorğa salıp Arıs stansasına aparıp, sol bekettiñ bastığımen kelisip ötip bara jatqan poyızdardıñ birine artıp Temir stansasına jetkizip, sol jerden özi aşqan mektep mwrajayına kirgizip qoyıptı. Keyinderi Abdolla Jwmaşevtıñ jaña bastamasın qoldap osı zeñbirekpen birge Maylıqoja aqınnıñ sıqırlauıq esigin oğan amanat etip tapsırıptı.

Zeñbirektiñ şığu tarihı jöninde Abdolla Jwmaşev onı batır Mırzabi oqiğası kezinde oljalap alğanın aytıp berdi. Onıñ biluinşe oqiğa bılay örbigen eken: bas zeketşi bwl qarudı bir töbeniñ basına ornatıp qasına 12 sarbazdı qarauıl qoyıp, Mädeliqoja solardıñ tu sırtınan orağıta şauıp kelip bärin qılışımen keskilep öltirip, zeñbirekti Badam özenine domalatıp jiberip, özi äri soğısıp Mırzabidi öltirgen soñ tuğan elinen auıp ketip biraz uaqıt Qojatoğay mañındağı üñgirdi panalap, sol uaqta oğan Maylıqoja jieni tamaq tasıp, keyin el işi tınıştalğannan keyin qarudı su tübinen köterip öziniñ üyiniñ aldına ornatıp qoyıptı.

Mine, osı şoyın Qoqannıñ zeñbiregin Mädeliqoja batırğa qatıstı barlıq zertteulerde «qıtayşa» dep atau qalıptasqan. Bwlay boluınıñ sebebi batırdıñ Maylıqoja aqınmen aytısında:

Mendegi qıtayşanıñ oğı tügil,

Apta seni ıñırantqan jide tiken,1 – degen sözder bar, sodan bastau alatın sekildi, odan basqa uäj wşıraspaydı.

Al endi mwndağı «qıtayşa» men mwrajayda saqtaulı şoyın zeñbirektiñ atı men zatı bir ma, älde joq pa? Osı saualğa jauap izdep körelik. Bwl üşin aldımen Qoqan tarihın zertteuşi, belgili şığıstanuşı ğalım T.K. Beysembievtiñ «Kokandskaya istoriografiya» attı zertteu kitabında keltirilgen sözdikten zeñbirekter turalı ne jazılğanımen tanısıp körelik. Onda:

«Zamburak/Zanburak/Gamburak (bukv. «malen'kaya osa») – nebol'-şaya vraşayuşayasya puşka, perevozimaya na verblyude i primenyamaya i kak orudie kazni»2 – dep jazılıptı.

Bwdan bölek qıtayşa jöninde de qısqaşa mälimet berilipti. Bwl jolı avtor «hitayça – rod puşki»3 dep qısqa ğana qayırıptı.

Olay bolsa zeñbirek ataulınıñ işinde eñ kişkentayı, aynalmalısı, alıp jüruge öte ıñğaylısı bügingi qazaq tilinde osı soğıs qwralınıñ jalpı atauına aynalıp ketkendigin köremiz. Nelikten bwlay bolğanın köşpeli qazaqtardıñ zeñbirekti alğaşqı ret tüyeniñ qomına ornatıp alıp jürgende körgenderinen bolsa kerek. Öytkeni auır, arbağa ornatılğan ülken zeñbirekterdi jolsız, oy-şwqırı köp dalalı jermen alıp jüru bwqarlıq jäne qoqandıq äskerler üşin aytarlıqtay qiındıqtar tudırğanı tüsinikti jay. Sol sebepti mwnday iri zeñbirekterdi qazaqtar keyinderi, jauları twrğızğan qamaldardıñ qorğanına ornata bastağan soñ ğana barıp jaqsılap tanısqan bolsa kerek. Al endi zeñbirekterdiñ işindegi «qıtayşa» degen türine qayta oralatın bolsaq, ol turalı tarih betterinde tağı da bir mälimet saqtalıptı. Bwl sirek derek Molda Jünis degen sarttıñ orıstardıñ ötinişi boyınşa 1865 jılı polkovnik Çernyaevtıñ Taşkentti qalay alğanı jaylı şağatay tilinde jazğan äñgimesinde kezdesedi. Onda:

«13-go dnya mesyaca zil'hidja 1820 goda russkie voyska podstupili k Niyazbeku. Naçal'nikom sarbazov bıl çujestranec po imeni Batça-Batur. Koş parvanaşi s taşkentskimi voyskami i naçal'nikom garnizona vıstupil k Durmenu. Utrom na drugoy den' Koş parvanaşi sel na konya i, vıehav na holm bliz kişlaka Kıbraya, stal nablyudat' russkih v podzornuyu trubu. Batça-Batur, zahvativ s soboyu neskol'ko nebol'şih puşek i neskol'ko kitayskih, otpravilsya k Uymaut-arıku; zdes' on sdelal po russkim neskol'ko holostıh vıstrelov».4 – degen sözder bar eken.

Alayda bwl jerde «qıtaylardıñ» degen sözi naqtı Qıtayda jasalğan zeñbirekterdi bildire me, älde «qıtayşa» degen sözdiñ qate audarması ma, onı büginderi anıqtau mümkin emes bolıp twrğanı. Sebebi, Molda Jünistiñ qoljazbası saqtalmağan, tek orısşa audarması ğana bizge jetip otır. Meniñ oyımşa Qoqan äskerleri qıtaylıqtardan zeñbirekter oljalap aluı ekitalay, aqılğa qonbaytın jay. Ras, qoqandıqtar Qaşğar üşin Qıtay memleketimen biraz şieliniste boldı, alayda soğıs jürgizdi deuge auız barmaydı. Tek bir märte 1827 jılı Mwhammed-Äli-hannıñ äskerleri Qaşğardı jaulap alıp, sol künderi-aq qaytıp ayrılıp qalğanı tarihtan belgili. Egerde sol kezde qoqandıqtar zeñbirekter oljalasa bwl jöninde olar bükil düniege jariya etip wlan-ğasır toy jasar edi jäne bwl jöninde bir jerde bolmasa, basqa bir jerde qanday bolsa da derek saqtalıp qalar edi. Sebebi 1864 jılğı Iqan tübinde orıs otarşılarımen bolğan şayqasta qıpşaq Älimqwl molda men Sızdıq töre oljalap alğan bir zeñbirek turalı jañalıqtı kelesi jılı Molda Jünis öz jazbasında quanışın işine jasıra almay «…bol'şaya çast' russkih bıla ubita, a men'şaya vozvratilas' v Turkestan. Alimkulu dostalos' v dobıçu: odno orudie, neskol'ko rujey i okolo sotni golov»5 – dep jazıp ketken eken. Bwl zeñbirekti keyin orıs otarşıları Taşkentti bağındırğanda qaytarıp alğanı jaylı mälimet te saqtalğan. Öytkeni orıs generaldarı üşin qoldı bolğan bwl zeñbirek süyekterine tañba bolıp basılğanı olardıñ jazbalarında oñay añğarıladı.

Söz ağımı Resey tarihşıları qaldırğan derekterge bwralğan soñ olardıñ da jazbalarınan Qoqan handığı twtınğan osı bir zeñbirek jaylı mälimet izdestirip kördim, alayda naqtı qıtayşa turalı derekter olardıñ işinen tabılmadı. Orıs otarşılarınıñ derek közderinde köbinşe qoqandıqtardıñ zeñbirekteri sapasız ekendigi, oq-därileriniñ quatı mardımsız, şayqas barısında auızğa alarlıqtay nwqsan keltire almaytını jöninde ğana aytılıp jatadı. Arı barğanda zeñbirekterdiñ ülkendi-kişiligi, türleri (fal'konet, gaubica, mortira), sanı, neden qwyılğanı ğana auızğa alınadı.

Al endi taza Qoqan handığında jazılğan qoljazbalarğa toqtalsaq olarda bwl auır qaru-jaraq türi jöninde mälimetter joqtıñ qası, onıñ üstine işinde naqtı artilleriyanı qalay qoldanıp soğısu turalı bayandaytındarı tipti kezdespeydi eken. Mısalı, Qoqan handığın barınşa tereñ zerttegen, sol memlekettiñ tarihına qatıstı eski qoljazbalardı tügeldey derlik jan-jaqtı taldap şıqqan belgili şığıstanuşı ğalım T.M. Beysembiev öziniñ joğarıda atalğan eñbeginde biz qarastırıp otırğan mäselege qatıstı jalğız Imam Ali Kunduzi degenniñ «Tavarih-i manzuma» attı qoljazbasında ğana zeñbirekter qwyılğanı jaylı üş ret aytılğan eken. Alğaşqı mälimet 1838 jılmen belgilenip onda Mwhammed-Ali-hannıñ kezinde Qoqanda 8 zeñbirek6 qwyılğanı aytılğan. Sosın 1841 jılı 1 zeñbirek qwyıldı delinip, odan soñ 1854 jılı Aqmeşitten ayrılğan Qwdiyar-han käpirlerge (orıstarğa) qarsı jihad jariyalap osı soğısqa arnap zeñbirekter qwydırğanı aytıladı. Bwdan keyin orıstıñ generalı fon-Kaufman 1875 jılı Qoqan handığınıñ astanasın jaulap alğanğa şeyin zeñbirek qwyılğanı jöninde qoqan qoljazbalarında basqa birde-bir mälimet wşıraspaydı. Esesine orıs otarşıları qaldırğan äskeri mälimetterde Äulie-ata, Aqmeşit, Türkistan, Şımkentti alğanda qanşa zeñbirek qolğa tüskeni jaylı biraz derekter saqtalğan. Mısalı, Aqmeşitte – 3 ülken (mıs), 2 kişkentay, Äulie-Atada – 5 ülken, 6 kişkentay, Türkistanda – 4 ülken, 20 kişkentay, Şımkentte – 4 ülken (mıs), 8 mortira (iri dop oqpen tiginen atatın ülken zeñbirek), 19 (şoyın), köptegen kişkentay (polkovnik Çernyaev olar turalı jay ğana «mnogo fal'konetov» dep ketken) zeñbirekter oljalanğan eken.

Bir qızığı, joğarıda auızğa alınğan Molda Jünistiñ eñbeginde polkovnik Çernyaev Şımkentti alğan soñ tezdetip Taşkentke jetken kezinde qoqandıqtar qalanı qorğauğa tipti de dayınsız bolıptı. Onı moldanıñ mınaday sözderinen köremiz:

«V Taşkente puşek ne bılo; dostali iz Kereuçi odnu puşku, u kotoroy ne bılo lafeta, da, sobrav v gorode nekotoroe koliçestvo çuguna, vılili iz nego odnu puşku i otkrıli po russkim pal'bu. Russkie oçen' mnogo strelyali iz orudiy i iz rujey i lezli na stenu, zakidıvaya kryuç'ya»9.

Esesine, Çernyaev bwl jolı Taşkentti ala almay keri qaytıp, kelesi jılı jaulap alğanında orıs äskerleriniñ oljasın är türli 63 zeñbirek qwrağan eken! Olar turalı polkovnik: «Trofeyami naşimi bıli… 63 orudiya raznogo kalibra, iz kotorıh 48 mednıh, priçem zameçatel'nogo kaçestva lit'ya»10 – dep jazıp ketipti. Bwl bir jılda Merke, Äulie-ata, Türkistan, Şımkent, Sozaq, Şolaqqorğan sekildi qamaldardan ayrılğan Älimqwldıñ wyımdastıru qabiletiniñ öte joğarı bolğanın körsetedi. Sebebi bar-joğı 8-9 ayda ol Taşkent qalasın barınşa qorğanısqa dayındap ülgeredi. Alayda Qoqan äskeri zaman talabına say boludan qalğanına birneşe ğasır ötip ketken sebepti, handıqtıñ bolaşağı joq bolatın. Jalpı, qolda bar mälimetterge süyensek Qoqan handığı 1853 jılı Aqmeşitten bastap, 1865 jılı Taşkentti jau qolında tastap ketken aralıqta wzın-sanı 106 tek qana ülken zeñbireginen ayrılğan eken. Bwl Bişkek, Toqmaq pen Merke qamaldarın qospağanda!

İzdene kelgende Qoqan handığında zeñbirek jasau öneriniñ qanday deñgeyde bolğanın naqtı bildire alatın tağı da bir sirek derek bar bolıp şıqtı. Ol joğarıda aytılğan Iqan tübindegi şayqastan soñ qıpşaq Älimqwl men Sızdıq töreniñ oljalağan «gornıy edinorog» degen zeñbirek türimen (gaubica) baylanıstı. Mine, osı, sapa jağınan älde-qayda qoqandıqtardıñ qaruınan ozıq, evropalıq standartta qwyılğan jau zeñbiregi qolğa tüsken soñ Älimqwl molda qarap otırmastan onı iske jaratuğa asıqqanı belgili boldı. Bwl jaylı P.I. Paşinonıñ «Turkestanskiy kray v 1866 godu» attı eñbegindegi mına joldar habar beredi:

«Ot'ehavşi verst vosemnadcat' ot goroda medlennoy rıs'yu, mı oçutilis' na pole srajeniya, gde Serov, otbivalsya s sotneyu ural'skih kazakov ot pyati ili şesti tısyaç kokandcev. Iz sotni edva spaslos' tridcat' sem' çelovek, brosivşiy orudie – gornıy edinorog. Za eto geroyskoe delo Serov poluçil Georgiya v petlicu… Zameçatel'no, çto Alimkul vılil na podobie etogo edinoroga do pyatnadcati takih je puşek, oni poçti vse dostalis' nam i nahodilis' v to vremya na beregu Sır-Dar'i bliz Çinaza v vedenii Çernyaeva, komandovavşego samarkandskim otryadom i stoyavşego na protivopolojnom beregu s voyskami».11

Qıpşaq Älimqwl moldanıñ osı bir äreketine qarağanda Qoqan handığında zeñbirek qwyu öneri köñilge qonarlıqtay damığan bolıp şığadı.

Bügingi küni Oñtüstik Qazaqstan mwrajaylarında qoqandıqtardıñ birneşe zeñbiregi saqtalğan. Olardıñ eñ ülkenderi, joğarıda polkovnik Çernyaev jazıp qaldırğan Şımkent qamalınan oljalanğan 31 ülken zeñbirektiñ altauı, oblıstıq tarihi-ölketanu muzeyiniñ aldında ornatılğan bolsa, tağı bir ortaşa türi batır äri aqın Mädeliqojanıñ jau qolınan oljalap alğan zeñbiregi bolıp tabıladı. Bwl qarular tek şoyınnan qwyılğan sebepti ğana aman qalğan bolsa kerek. Sapasız metalldan jasalınğan sebepti bwl soğıs qwraldarı öte qarapayım körinedi. Äsirese Mädeliqojanıñ zeñbiregi qalay qwyılsa, sol küyinde, eşbir öñdeusiz qalğan. Şımkenttegi muzey qorındağı ülken zeñbirekterdiñ de sırtında äldebir oyudıñ nemese jazudıñ ornı bolğanı bayqalmaydı. Al endi joğarıda keltirilgen Molda Jünistiñ Taşkentti qorğau üşin «qala işinde biraz şoyın jinap, bir zeñbirek qwyıldı» degen sözin eske alsaq, onda qoqan wstalarınıñ şoyın zeñbirekterdi qwyuğa şeberlikteri oñay jetip jatqanın bayqaymız.

Alayda bwl mälimetterdiñ eşbiri Mädeliqojanıñ şoyın zeñbireginiñ atın nelikten «qıtayşa» dep qoyğanınan habar bere almaydı. Onı qıtaylıqtar qwyğan deyin deseñ, sapası sın kötermeydi. Qalay degenmen Qıtayda metall qwyu öneri bağzı zamannan öte joğarı damığanı bwrınnan belgili. Onıñ üstine qıtaylıqtardıñ basına, orıs otarşıları sekildi küşti jau qauip-qater töndirip, asığıs qwyatınday jağday ornağan joq. Jalpı, Qıtay äskerleri zeñbirekterdi alğaşqı ret sonau VII ğasırda paydalanğanı turalı derekter saqtalğan bolsa, temirden qwyılğan zeñbirekter jaylı derek közderi Hİİ ğasırmen belgilenedi. Alayda tarihşılar orta ğasırlarda qıtay äskerleri köbinşe qorğanıs äreketterin jürgizgendikten artilleriyasız soğısıp, bwl öner arı damımay, tek gollandıq pen ispandıq teñizşiler Qıtayğa emin-erkin kelip-ketetin zaman ornağannan soñ ğana barıp qaytadan zeñbirek qwyu qolğa alınğanı jöninde habarlaydı. Jaña zeñbirekter evropalıq ülgide jasalıp, keyde olardı qızmetke twrğan evropalıqtardıñ özderi qwyğanı turalı da mälimetter kezdesedi. Tağı bir derekterde işki tapsırıstıñ tapşılığınan qıtaylıqtar qwyğan zeñbirekterin köbinşe sırtqa satıp otırğanı aytıladı. Olardı wyğırlar men japondar satıp alıp paydalanğan delinedi.

Alayda Mädeliqoja oljalağan zeñbirekti «qıtayşa» degen atına qarap Qıtayda qwyılğan deuge eşbir negiz joq. Sebebi, alğaşqıda Orta Aziya handıqtarında qamaldardı qorğau kezinde ülken zeñbirekter qoldanılıp, al jorıqqa şıqqanda tüyemen alıp jüruge ıñğaylı äri jeñil, kişkentay «zamburaktar» paydalanğanı belgili. Bwlay boluınıñ sebebi aşıq dala tösinde şayqasqanda üyrenşikti attı äskerdiñ ornı basım bolıp, artilleriya qosımşa küş retinde qarastırılğan. Sol sebepti maydan törindegi şwğıl, şapşañ jasalatın qimıl-äreketterge say zeñbirekter de kişigirim, oñay bwrılatın, aynalmalı bolğan. Tek HİH ğasırda ğana Qoqan handığı men Bwqar ämirliginde jayau äskerlerdiñ sanı ösip, artilleriyanıñ alatın orını wlğaya bastağan şaqta zeñbirekterdiñ ortaşa, arbağa ornatıp alıp jüretin türleri iske qosıla bastağan. Bwl kezderi qoqandıqtar Qaşqar üşin Qıtaymen birneşe ret qaqtığısıp, qıtaylıqtardıñ arbamen alıp jüretin zeñbirekterine tänti bolıp, solarğa eliktep, özderi de sonday ortaşa zeñbirek qwyıp, olardıñ şıqqan jerine qaray «hitayça» dep atap ketken bolsa kerek.

Eralı OSPANWLI, suretşi – ölketanuşı

Şımkent qalası

Sonday-aq, oqıñız

Şortanbaydıñ kesenesin köterse bolar edi

Şortanbay jırau dünieden öter şağında el jaqsılarına «meniñ jatqan jerime swpı salmañdar, eldi azdırğan zaman …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan