Basqı bet / Jarıq nwrdıñ säulesi / İlgeride ötken jaqsılar / Et jemes eşan atanıñ wrpaqtarı

Et jemes eşan atanıñ wrpaqtarı

Osınday sayasattıñ kezinde Et jemes eşan atanıñ wrpaqtarı da quğınğa wşıradı. Eşan,moldalardı da baylarmen birge jazıqsız jazaladı.Eşan atanıñ wlı Törejandı miliciya bastığı Jwman degen 1929-jılı twtqındap,ülken isti tındırğan bolıp,öziniñ mıqtılığın türnikke asılıp, är türli jattığular körsetip jatqanında qwlap, eki ayağı birdey sınıp, oybaylaydı da qaladı. Künde oynap jürgen türnikten nege qwlağanın oylağan ol, özine bağınıştı miliciyağa aytıp,Törejandı tez bosatıp jiberudi bwyıradı. Ol kelip, qamauhananıñ esigin aşqanda Törejan ol jerde joq ekendigi belgili boladı. Janındağılardan «kördim» degen adam tabılmaydı.

Törejan basqalardıñ közine tüspey türmeden şığıp ketip edi. Bağıtı «Qauınşı» eldi mekeni boldı. Ol jerge jetem degenşe bir köpirdiñ üstinde izdeuşi miliciyamen kezdesip te qaladı. Biraq ol körmegen bolıp ötip ketedi. Şınımen sonday boldı ma, joq älde kiip alğan Eşan atanıñ şapanı közin «baylap» qoydı ma, ol jağı bizge belgisiz.Onıñ sırı on jıldan keyin aşıldı. Bayağı,Et jemes eşan ata özi tuğızıp alğan,a tın Bostan dep qoyğan atamız ben Törejannıñ wlı, qwrdası Törehan ekeui bir şaruamen Taşkentke baradı. Sondağı bir tanıs düken iesi bwlardı işke kirgizip,basqalarğa bildirmey bir hattı beredi. Ol Törejannıñ öziniñ balası Törehanğa jazğan hatı eken.

Hattı oqığanda belgili bolğanı. Allanıñ arqasında jäne şapannıñ qasietimen qamauhanadan bildirmey şığıp ketedi. «Qauınşığa» aman-esen jetedi.Ol jerde Qaşqardan kelgen adam jolığıptı.Ol adamnıñ aytuı boyınşa belgili bolğanı, Qaşqarda oğan üy-jay jäne arnayı meşit salınıptı. Äyel de tañdap qoyıptı.Qazir sol jerde jasap jatqanın,endi bwl fänide emes, arğı düniede kezdesermiz dep jazıptı. Bwl äkeniñ balağa jazğan soñğı qoştasu hatı edi. Keyingi jıldardıñ  birindeTörejannıñ Mekkege qajılıqqa barğanı jäne sonda o dünielik bolğanı turalı habar keledi.

Törejannıñ Täkirhannan basqa tağı bes-altı wl-qızı bolğan. Sol kezdegi sovet ükimetiniñ qoja-moldağa qarsı sayasatına baylanıstı bäri de quğın-sürginge wşırağan.Täkirhan 2000-jılı jası toqsanğa jetip qaytıs boladı. Ol kisiden 1966-jılı tuılğan Zuhriddin esimdi wl jäne altı qız qaladı. Olardan örbigen wrpaq Taşkentte ösip, önip jatır. Qaşqarda jürgende perzent kördi ma, körmedi ma ol jağı bizge belgisiz.

Et jemes eşan atanıñ Säydärip esimdi wlı turalı mälimetter öte az. Ol kisi de jay adam bolmağan siyaqtı.Baldarı Appazhanqoja jäne Mwhtarhanqoja turalı boljağandarı däl kelgen. «Eşan bau» auılında jürgende el aralap, bes-altı ay habarsız ketedi eken. Kempiri Aypaşa 1922-jılı qaytıs bolğannan keyin, qırğız qızına üylenip, «Eşan bazar» auılında jasaptı. Adamdar özderine Säydäripqoja  kele jatqanın  aldın ala jılı lepti jel eskeninen sezetin bolğan. Alğaşqı artel' wyımdasqanda, oğan müşe bolıp, maqta egip, jaña biliktiñ aytqanın da istepti.Densaulığı sır bere bastağan soñ,Taşkentke qonıs audarğan.Sol jaqta 1927-jılı 54 jasında qaytıs bolıptı. Artında eki wl, eki qız qaladı. Kişi wlı Mwhtarhan ekinşi düniejüzilik soğısqa qatısıp, ol jaqtan qaytpağan. Sapura qızı jas kezinde qaytıs bolğan. Jorahan degen qızınan jienderi bar. Appazhanqoja äkesi qaytıs bolğan soñ, Taşkende jürip köp qiınşılıqtarmen oqıp,mwğalim mamandığın igeredi.

Soğıstan keyingi jıldardıñ birinde Şarapat apamen şañıraq köteredi. Jas maman retinde Bekabat qalasındağı bir mektepte bireui direktor, ekinşisi mwğalima bolıp qızmet etedi.Şarapat apa Akram,Akral,Qoşqar degen wldarı men Mavlyuda esimdi qızınan keyin Hasan,Hwsan degen egiz wldardı düniege keltiredi. Quanıştarı wzaqqa sozılmaydı.Egizdiñ kişisi Hwsan az uaqıt auırıp,şetinep qaladı. Artınşa ülkeni Hasan da auıra bastaydı. Osı kezde Appazhanqojanıñ bwrınnan auırıp jürgen asqazan auruı da asqınıp ketedi.Bastarına osınday qiınşılıqtar tüsip,ne isterlerin bilmey jürgende, bir aqsaqal üylerine kelip aqıl aytadı.Äulie bolğan atalarıñ bar eken. Sol äulie atalarıñnıñ izi qalğan jerge barsañdar,densaulıqtarıñ tüzelip, bäri jaqsı bolıp ketedi depti.Osı sözden keyin Appazhanqoja oylanıp jatpastan direktorlığın da,üy jayın da tastap,özi bwrınnan biletin «Eşan bauğa» (Dimitrov bölimşesine) 1957-jılı 44 jasında köşip keledi.

Bwrınğı mektep direktorına tabılğan ıñğaylı jwmıs,bölimşe keñsesiniñ qarauıldığı boldı. Şarapat apa baldarına qarap üyde otırdı. Mavzuda, Masuda esimdi eki qızdı düniege äkeldi.Et jemes eşan atanı jaqsı biletin Qwdayqwl besuıldar men Äjikelerdiñ wrpaqtarı ıqılastı bolıp, qoldarınan kelgenşe qoldau körsetip jürdi.Sol jıldarı ükimettiñ qaulısımen Qazığwrttan köşip kelgen Bögeyjil jäne Özbekstan jaqtan öziniñ Qazaq eline qayta qonıs audarıp jatqan Qoñırat ağayındardıñ da qoldap, qolpaştauına ie bola bastadı.Osı ağayındar Appazhanqoja dep aytudı oñaylatıp,sol kezden bastap Appazqoja dep atay bastadı. Perzentteri esimderindegi «han» jalğaulığın qazir eşkim qosıp aytpaydı.

Appazqoja ata alğaşqı kezde namazın üyinde jeke özi oqıp jürgen bolsa, keyin beyresmi aşılğan meşitterde, beyresmi imamdıq qızmetter atqardı.Ötinişter boyınşa auırğan-sırqağandarğa da dem saldı.Qaza bolğandardıñ janazasın da jasırın oqıdı. Mwnıñ bäri sol kezde, kommunistik partiya bilep dinge qarsı bolıp twrğan kezde, halıqqa jasağan teñdessiz sauap tirlikter bolatın. Ol zamanda qızıl imperiyanıñ qılışınan qan tamıp twrğan kez. Adamdar namazdı jasırınıp oqitın.   Ölgenderge janaza oqıtpaytın. Jaqın adamdarınıñ jasırın janazasına kommunister  kelmeytin.Sırı aşılıp qalsa,jazağa tartılatın.

Et jemes eşan atanıñ nemeresi – Appazqoja 20 jılday bölimşeniñ keñsesine qarauıldıq jasap,zeynetke şıqqan bolsa, odan keyin de 20 jılday halıqqa dini qızmet körsetti.1996-jılı jası 83-ke tolğan şağında, auırıp dünie saldı. Süyegi «Eşanata mazarına»,özinen üş jıl bwrın qaytıs bolğan kempiri Şarapat apanıñ qasına qoyıldı.

Osı kezde de, ekinşi şapandı böliske salğandağıday, Appazqojadan qalğan dünielerdi bölip aludan ümitti bolğan wl, qızdarı mwrager-şıraqşı,Äulie Et jemes eşan atanıñ ordası – ülken üydiñ iesi Hasanqojağa talap qoyadı.Üydiñ iesine bwl şıraqşılıq qalay «bwyırğanın» tömende aytıladı. Odan keyingi şıraqşılıq äulieniñ qaysı şöpşegine bwyırılatının Hasanqoja da bilmeydi.Eki arasatta twrğanında, tereze jaqtauında  qanattarın qağıp jabısıp türğan «äruaq köbelekterdi» körgen, ortada otırğan ülkenderdiñ biri, «endi qoysañdarşı,ata-analarıñnıñ äruaqtarın qinamasañdarşı» dep,köbelekti körsetkende barlığı da sap tiıladı.Sonıñ arqasında äulie atamızdan qalğan jädigerlikter aman-esen saqtalıp keledi. Ağayın-tuğandar da tağdırğa tän berip,Alla razılığı üşin bir-birimen tatu-tätti ömir sürip jatır.Qajet kezde şapandı jamılıp,Alladan medet,atasınan şapağat swraydı.

Et jemes eşan ata öziniñ ruhani mwragerligin (şıraqşılığın) Säydärip balasınan tarqağandarğa mäjbürlep berip keledi. Appazqojanı  mektep direktorlığınan keñse qarauıldığına apardı. Köp şöbereleriniñ işinen tañdau  Hasanqojağa tüsti. Bwl bala da Keleste ösken basqa şöbereleri  siyaqtı, orıs mektebinde oqığan.Darvindi jaqtağan,Islam dinin dattağan tärbie aldı.Biraz jıl Kamaz avtomaşinasın jürgizdi.Biraq basqa şoferlar siyaqtı erkin jüre almadı,yağni äulie atası jürgizbedi.Orısşa oqığan bala alğaşqıda onı tüsinbedi,tüsingisi de kelmedi.Sol kezde,bayağı Bekabatta äkesiniñ işi auırğanday iş auruı bwnıñ işinde de payda boldı. Tört ret operaciya üstelinde jattı. Jazılmadı.Äkesi Appazqoja «endi ölesiñ» dedi.Sol sözden keyin «äkis balanıñ» beti beri qaradı.Äkesi üyretken islam tärbiesin, oqıtqan islam bilimin  boyına siñirdi.Qwran sürelerin qiınsınbay jattadı.Äkesi Appazqoja 78 jasında mwragerlikti 34 jastağı balası Hasanqojağa tapsırdı. Şıraqşı Hasanqoja 1991-jıldan  Et jemes eşan atanı arqa süyep,järdem swrap kelgenderdi qabıldap,dem saladı.Jer astı meşiti-qıluetke aparıp ziyarat jasatadı. Hasanqojanı izdep keluşilerdiñ ayağı üzilgen emes.

Şıraqşı Hasanqojanıñ jası  ötken jılı 60-qa toldı. Densaulığı jaqsı.Onşaqtı perzenti, jiırmaşaqtı nemeresi bar.Bäri täuelsiz Qazaqstanğa hal-qaderinşe qızmet etude.Biıl Eşan atanıñ qıluetine ziyarat jasap kelgender toqtaytın şağın ğimarattıñ qwrılısın ayaqtadı. Äulie atasınan medet swrap kelgenderge qızmet etudi özine abıroy sanaydı.Niet etip kelgender toqtaytın üydiñ  demalatın bölmeleri, as äzirleytin ashanası, qazan-oşağı,ıdıs-ayağı bäri bar. Tileuhananı körgender riza boluda.Ötken jılı eki mıñğa juıq adam qatısqan, Et jemes eşan atanıñ atınan ötkizilgen derbisanada, audan äkimi «ülken joldan osı jerge deyingi 500 metr jerge asfal't töselgen jol saldırıp berem» degen.

Taşkentte jeti jılday joğarı şendi qızmetter atqarğan general N.S.Lıkoşin Et jemes eşan atamen birneşe ret kezdesken.Ömiri men qızmetin zerttegen.Osı maqalanıñ jazıluına negiz bolğan da general jazğan «Et jemes eşan» oçerki. General Et jemes eşan atanıñ atı-jönin «Işan'-Baba-Ahund'-Şadman'-Hodja-Işanov'» dep körsetken.Osındağı Baba men Şadman sözderi ğana adam esimderi. Alğaşqısı bügingi bastı keyipkerimizdiñ wmıt bolğan esimi,ekinşisi äkesiniñ atı.Qalğan basqa sözder islam dinindegi ataqtar. Al,soñğı Işanov degeni orısşa familiya jasağanı. Eskerte ketetin tağı bir jäyt. Orıstar «işan» dep jazudı bastağannan keyin, basqalarımız qazaqşa «eşan» dep jazsaq qate boladı dep, bärimiz «işan» dep jazudı ädetke aynaldırdıq. Bwl qate. Eşan sözi qazaqtıñ töl sözi.

Et jemes eşan atanıñ rulon qağazdağı şejiresin tekseruge alğan qwzırlı organnıñ adamdarı, äulet qwramı jazılgan jerin jırtıp  alıp qaptı. Qalğanın  zerttegende  Eşan atanıñ arğı ataları Hazireti Äliniñ wlı Mwhammad Hanafiyağa barıp tireletindigin şejireşi ğalım Seyit-Omar Sattarov bağamdadı.

1995-jılı 20-qaraşada Taşkent tarih muzeyiniñ direktorı Nurillabek Ubaydullabekwlınıñ mör basıp rastağan,keñesşisi Et jemes eşan atanıñ nemeresi Täkirhan bolğan,tarihşı Sirojiddin Ahmet qwrastırğan şejirede «Et jemes eşan-Babaahun Şadmanqoja eşan» dep jazılğan. Osındağı eşan, ahun, qoja sözderin alıp tastasaq Baba, Şadman sözderi qaladı. Mwndağı  Şadman äkesiniñ atı, Baba öziniñ esimi ekendigine tağı bir dälel.

Et jemes eşan atanıñ mwrager-şıraqşıları nemeresi Appazhanqoja men şöberesi Hasanhan qojalardıñ familiyaları nege Aripov degenge toqtalsaq, ataları Säydärip esiminiñ ekinşi jartısın alıp,özderiniñ arğı tegin kommunisterden jasırğan türi dep tüsinu kerek.

Et jemes eşan atanıñ şıqqan arğı tegi wltqa jatpaytın «qoja». Wltı özbek edi dep aytatındardiki şındıqqa jatpaydı. Ol kisi ömir sürgen uaqıtta özbek wltı degen wğım joq bolatın.1920-jıldan orıs bileuşileriniñ qalauımen, Özbek respublikası qwrıldı jäne sol aumaqtağı är türli tilde söyleytinderdi wltı «özbek» dep eriksiz jazdıra bastadı.N.S.Lıkoşinniñ oçerkinde «özbek» sözi mülde qoldanılmağan. Jolbarıs Maylıqojawlınıñ  Et jemes eşan atağa jazğan öleñ-hatında «orıs,qazaq,sart» degen söz bar, «özbek» sözi joq. General Et jemes eşan ata bata-tilekti  «arabşa emes,türik tilinde ayttı» dep jazğan.Soğan qarağanda bata-tilek qazaq tilinde aytılğan.El biletin esimi «Et jemes eşan ata» sözi taza qazaq tilinde.Soğan qaramay  wltı qazaq edi dep aytuğa da bolmaydı. Qazaq arasında tuılıp, qazaq arasında ösip,qazaq tilinde söylep, bükil sanalı ömirin qazaq arasında ötkizgen äulie, bar mwsılmanğa ortaq bolğandığın, eşkimdi alalamağanın maqtanış etuimiz kerek.

Et jemes eşan atadan qalğan jädigerlikterdiñ bäri Keles dalasında saqtalğan.1945-jılğa deyin «Eşan bazar» atalğan qazirgi Abay kenti ösip örkendeude. Bir mezgilde üş mıñ adam namaz oqi alatın 6 kümbezdi meşitti  kommunister bwzdırıp, kirpişterin socialistik qwrılıstarğa paydalanğan.Sol meşittiñ ornına 1978-jılı salınğan 800 orındıq  «Eşan Baba» meşiti de jädigerlik. Osı tarihi orınğa qarsı bette «Eşan bazar» atalğan sauda ornı är jeksenbi küni jwmıs istep twr.Sol siyaqtı, bwrınğı «Eşan bau» auılındağı, halıq älige deyin  «Eşan arıq» dep aytatın arıqtar, «Eşanata mazarı»,jer astı meşiti-qıluet,Eşan ata otırğan qorğan,ondağı äuiz jäne Eşan ata Säydärip balasına bergen şapan da osı sanatqa jatadı. Egemendigimizdiñ alğaşqı jıldarında salınğan «Eşan bau» meşiti äuliege degen jergilikti halıqtıñ ıqılasın körsetedi.Ökinişke oray,äulieniñ sureti qolğa tüspedi. General-gubernator K.P.Kaufman şığarğan «Türkistan al'bomınan»  da taba almadıq nemese tanımadıq.

jalğası: Äulie aytqan söz

 

Sonday-aq, oqıñız

Äulie aytqan söz

Elimiz azattıqqa qolı jetken soñ, Keles ziyalıları Et jemes eşan atanı halıqqa  qayta tanıstıru maqsatında …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan