Şortanbay (Äli Mwhammed) Qanaywlı

Şortanbaydıñ «Jiırma bes» äni

Qazaq äni meni qay jerge, qay qiırğa aparmadı. Äli de… äli de  jol üstindemin. Tağı bir üzik sırdı aytqalı otırmın. Şıñjan qazaqtarınıñ ataqtı änşisi Hamit Isqaqwlı köp tolğandıra beretin-di. Ol Almatığa bir-eki ret keldi. Sol künderde köp şırqağan änniñ biri beymälim «Jiırma bes» äni edi.

Al bir küni Almatıda bir otırıs üstinde osı «Jiırma bestiñ» sözin aytıp otırğanımda, jazuşı Änes Saraev tebirene söylep: «Men däl osı nwsqanı  Aqmola jağında qayın jwrtıma bir barğan saparımda sondağı bir köne közderdiñ «ou, bwl Şortanbaydıñ äni ğoy» degen sözin estidim,-dedi. Bwl oylandıratın söz. Qatıgez mezgilden qanşa qiyastıq körse de, Şortanbay tügil olardıñ ar jağındağı iriler, Bwqar jırau, Aqtamberdilerdiñ tolğauları wmıtıldı da, wmıtılmadı ğoy. Şortanbaydıñda sözi dualı söz.  Ol da el jüreginde. Asılı, el tegin söylemeydi. Osı «Jiırma bestiñ» är şumağı üzilip tüsken gauharday kädimgi qara öleñ bolıp, är kez oqıs aytılıp ta jürdi ğoy. Al, endi qaraköz Şıñjañnıñ asqaq änşisi Hamit onı  twtas bir tolğau etip tañğaldırdı. Onı osı qalpında Şortanbaydıñ «Jiırma besi» dese, öz  asılın özine qimaytın jwrt «joq» dep bas şayqar ma eken, qayter eken. Ne qılsa, da bwl – Şortanbaydıñ ühilegen zor ruhınıñ şarşaulı äm qwştar lebin sezdiretin bir tılsım dünie. Bir ğajabı, Hamit  Şortanbaydıñ bwl änin Qazaqsatnnan alıp qaytıp edim dedi. Hamitpen Ürimşiden jüzdesuim 1993 jıldıñ aqpanı edi.

Hamit onı alğaş ret Janäbildiñ rezidenciyasında, odan keyin Jwmağalidıñ üyinde otırısta tolğap berdi. Şınında ol biz biletin «Jiırma besterden» mülde bölek, terme tärizdi me, jo-joq, odan da tereñ tolğau türinde orındaldı. Bir qızıq jay, öleñ qwrılısı kädimgi on bir buın, yağni qara öleñniñ däl özi. Mazmwnı – filosofiyalıq oylar, ğaqliya, ösiet söz. Äuezi – änniñ  bitimnen göri, şwbırta jöneletin tolğau, al än degizetin jeri – äygili «Jiırma bestiñ» qayırmasınday qayırılatın iirimi.  Hamit änniñ osı qayırmasına deyingi şwbırğan äuendi eki şumaqqa sıyğızğan. Qayırma osı eki şumaqtan keyin qaytalanıp otıradı. Bwl – ömirlik mısaldı köbirek pälsapa etkisi kelip, köp söz aytıp şığudı közdegen änişiniñ tapqırlığı. Bälkim, ol än o basta da solay aytılğan şığar. Jäne eki şumaqtı qosıp bir-aq aytu – qayırmanıñ kürdeli qwrılısınıñ auırlığınan tuuı mümkin. Ol qayırmanı bir şumaqtan keyin  qayırıp otırsa, änşiniñ jiger-quatın üş-tört şumaqqa ğana jeter edi. Al Hamit aytıp jürgen nwsqadağı oy bayağı «Jiırma bestiñ» törteuin qamtitın ülken tolğau bop, qayırma segiz ret qaytanudıñ ornına üş-aq ret qaytalanadı.

Sırt qarağanda, osı egiz şumaqtardı şwbırta beruge bolatın siyaqtı. Tolğaudıñ tabiğatı da solay ğoy. Al Hamit änşi bar salmaqtı, tereñ oydı segiz şumaqqa tolımdı etip, onı bükil ömiriniñ  özegine aynaldırıp, «Ölgen soñ jılağannıñ keregi ne» dep, öziñniñ de, özgeniñde barqın aytıp bitiredi ändi.

Osı segiz şumaqtıñ är şumağı dästürli qara öleñ bop, özinşe derbes ömir süre beredi. Öytkeni, bir şumaq – bir-bir oy. Bir ğajabı, bwl segiz şumaq – bir kökirekten bir-aq aqtarılğan oy tolqındarı sekildi twtas bir dünie. Ol köne fol'klorlıq nwsqadan göri oyşıl aqın, ne sal-seriniñ  tolğanısına wqsaydı. Jüyeli oy tizbegi parasat twjırımına tirelip toqtaydı. Aytam degenin aytıp tınadı. Bäri-bärin jiırma  bestey tätti, armandı däurenniñ mezgilimen ölşep, oy tarazısına saladı.

Än qayırmasınıñ ölşemi, qwrılısı Arqağa  ğana ayan «Jiırma besterdiñ» tosın nwsqasın tanıtqanday boldı.

«Jiırma bes» äni

Sauğanmen jalğız siır irkit bolmas,

Önerdi boyğa bitken irkip bolmas.

Mısalı, är närseniñ bäri sonday,

Qañqıldap qara qarğa bürkit bolmas.

 

It qızıl bolğanmenen tülki bolmas,

Oynaqtap siır ürkip jılqı bolmas.

Mısalı, är närseniñ bäri sonday,

Ağaşqa sayası joq bwlbwl qonbas.

Qayırması 

Ahau, ötti-au zaman,

Hoş bol,  aman, jiırma bes

Qayta aynalıp kelmes mağan.

 

Jabıdan ayğır salma, jaldı eken dep,

Jamanmen joldas bolma, maldı eken dep.

Jüyrikti jol üstine tastap ketpe,

Qan tüsip ayağınan qaldı eken dep.

 

Jabıdan jüyrik şıqpas baptağanmen,

Jamannan asıl şıqpas maqtağanmen.

Itelgi qayırsañ da tülki almaydı,

Altındap tomağasın qaptağanmen.

Qayırması

Ölgen soñ arıstannan tışqan artıq,

Meyirimsiz jaman dostan  dwşpan artıq.

Qolına key jamannıñ altın tüsse,

Qadirin bile almaydı mıstan artıq.

 

Kisi emes, kisi artınan jamandağan,

Dos emes, dos köñilin taba almağan.

Qolına key jamannıñ twlpar tüsse,

Qandırıp taqım qwrışın  şaba almağan.

Qayırması 

Jaqsı atqa jasıq temir  tağa bolmas,

It teri ilegenmen jağa bolmas.

Ülgisiz ülkenderdi ürleseñ de,

Qarını qampayğanmen ağa bolmas.

 

Jaylauda sän bolmaydı jaylamasa,

Bolmay ma qwlın asau baylamasa.

Ölgen soñ jılağannıñ keregi ne,

Tirlikte  birin-biri sıylamasa.

Qayırması 

Şortanbay Qanaywlı «Qay zaman?» Astana -2011 jıl

220-221 better

İliya JAQANOV 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan