شورتانباي ء(الي مۇحاممەد) قانايۇلى

جىراۋدىڭ ءىزى جاتىر جاڭعىرىپ

قاراعاندىدان 130 شاقىرىمدا، استانا-الماتى كۇرە جولىنىڭ بويىنداعى شەت اۋدانىنىڭ ورتالىعى اقسۋ-ايۋلىعا تۇسكە تامان جەتتىك. شورتانباي قانايۇلىنىڭ  200 جىلدىعى قارساڭىندا ءساتى تۇسكەن ساپارىمىزدىڭ باستى ماقساتى – جىراۋدىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى جەرلەردە بولىپ، تاريحىنا قانۋ. زار زامان اقىنىنىڭ جامباسى تيگەن جەرىنە زيارات ەتۋ ەدى. توبىمىزدى باستاپ بارعان  كينودوكۋمەنتاليست قاليلا وماروۆ بولسا، قاتارىمىزدى جاس رەجيسسەر نۇرجان ءازىمبايۇلى، جەزقازعاندىق مەتسەنات بەكزات التىنبەك، شورتانباي مۇراسىن زەرتتەۋشى عالىم نۇرلان مانسۇروۆ تولتىردى.  ارقانىڭ  قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرىندە بىزدەردى تەك شورتانبايتانۋشى-جازۋشى كامەل جۇنىستەگى اعامىز عانا ەمەس، بۇكىل اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى قارسى الدى دەۋگە بولادى. وسى كۇنگە ورايلاستىرىپ، اۋدان وقۋشىلارى اراسىندا شىعارما جازۋدان، جىر تاعىلىمىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلىپتى. شارانى باستاپ بەرگەن قوناقتار اۋىلدان ەكى شاقىرىمداي جەردەگى قورىمعا بارىپ، جىراۋدىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتادى.

اقسۋ-ايۋلىدان 15 شاقىرىم جەردەگى قاتپار تاۋىنىڭ ەتەگىندە شورتانباي جىراۋعا قاتىستى تاعى ءبىر ورىن  بار ەكەن. جالپاقسازدىڭ سۋلى سايىنان سىرعىپ ءوتىپ، تاۋدىڭ بيىك بوكتەرىن بەتكە الىپ، تەز جەتىپ الدىق. قاتپار تاۋىنىڭ بۇل بولىگى كەزىندە جىراۋدىڭ ناعاشىسى ناقىپ قوجانىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قىستاۋى بولعان ەكەن. وسىنداعى بيىك توبەنىڭ  باسىنا جال بولىپ ۇيىلگەن جەرگە شورتانبايدىڭ ءۇيى دەگەن جەرگە بەلگى قويىپتى. ۇيىندىگە  ۇڭىلگەندە جيەگى توپىراقپەن كومكەرىلگەن جەردىڭ بىرنەشە بولىككە بولىنگەنىن كوردىك. ءبىرىن-ءبىرى قۋالايتىن قورجىن تامنىڭ سۇلباسىنا ۇقسايدى. كامەل اعا شىعىس جاعىنان شىعارىلعان ەسىكتەن كىرىپ، «مىنا بولمەسىندە بولىپ ەدىم-اۋ» دەپ ەسكە الدى. جاقىن جەردە مال قورا مەن مالشىنىڭ شاعىن ءۇيى تۇر. قازىرگىنىڭ فەرمەرى بولۋى ءتيىس. سول ۇيدەن شىققان مىسىق ءبىزدىڭ اياعىمىزعا وراتىلىپ، جانىمىزدان كەتپەي قويدى. ەلسىز جەردە مىسىق تا ەس ەكەن.

بوكتەردەن تومەن كوز سالساڭىز، تال تەرەگى وسكەن تەرەڭ ساي جاتىر. ونىڭ ءبىر جاعاسى قاتپار تاۋىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. بۇل تاۋدىڭ جىقپىل-جىقپىلدارىندا قاسقىر ۇيالايدى ەكەن. كامەل اعامىز اڭشىلىعىنىڭ ارقاسىندا و

سى ءۇيدىڭ قۇپياسىن بىلگەنىن

ايتتى. جاس كەزىندە اڭ اۋلاي شىعىپ، وسى ءۇيدىڭ تۇسىنان وتكەن. مۇنداي تيىشباي دەگەن ءۇي يەسىمەن امانداسىپ، قىمىز ءىشىپ ءسال كىدىرەدى. اقساقال قايتار جولدارىڭدا سوعىڭدار دەگەن سوڭ،  ءبىراز اينالىپ قايتا كەلەدى. ەتتى اسقىزىپ قويىپ، قاريا دا كۇتىپ وتىر ەكەن. سوزدەن ءسوز شىعىپ، تيىشباي اقساقال اندا-ساندا ءتۇن ىشىندە وسى ءۇيدىڭ ءىشى كۇندىزگىدەي جارىق بولىپ كەتەتىنىن ايتادى. تاڭ قالعان اڭشىلارعا «اۋليەنىڭ ءۇيى عوي» دەپ، شورانباي جىراۋدىڭ ۇيىندە وتىرعانىن ايتادى. «ەلۋىنشى جىلدارعا دەيىن، ءۇيدىڭ قابىرعالارى قۇلاماي تۇرعان-دى، ءبۇتىن ەدى» دەپ كامەل اعامىز ەسكە الدى. ۋاقىت دەگەنىن الادى عوي، بىراق اۋىل ازاماتتارى ەس بولىپ، جىراۋدىڭ بۇل بەلگىسىن دە ەلەۋسىز قالدىرماپتى.

اقسۋ-ايۋلى مەن قارقارانىڭ اراسى 140 شاقىرىمداي. جولدىڭ ەكى ورتاسىندا تاۋدىڭ قۋىسىنان شىمىرلاپ اققان بۇلاق – شورتانباي اتىمەن اتالىپتى. ونىڭ دا ەل اۋزىندا جۇرگەن اڭىزى ب

ار. جىراۋدىڭ مۇراسىن جيناپ جۇرگەن كامەل جۇنىستەگى بۇلاقتىڭ جايىن بىلايشا اڭگىمەلەپ بەردى. «قامەن يبراەۆ دەگەن تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى كەزىندە ديرەكتورى دا بولعان. بىردە ونىڭ شورتانباي بۇلاعىن كورەسىڭ بە دەگەنىنە قۋانا كەلىسسەم دە، تىرلىكتەن قول تيمەي، اراسى سوزىلىپ كەتتى. ءسويتىپ جۇرگەندە ول كىسى دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى. بۇلاقتى كورسەتەتىن جان قالمادى-اۋ دەپ، ىشىمنەن  وكىنىپ ءجۇردىم. ودان بەرى ءبىراز جىل ءوتتىپ كەتتى. بىلتىرعى جىلى شەت اۋدانىنىڭ 90 جىلدىعىنا وراي،  «تاسقا تۇنعان قۇپيا» دەگەن  كىتاپتى باسپاعا دايارلادىم. ونىڭ الدىندا، اقشوقى اۋدانىنىڭ اكىمى راۋشانمەن ءبىراز جەرلەردى ارالاپ، سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جۇردىك. اقشوقىدان ءوتىپ كەلەسى اۋداننىڭ جەر-سۋىن تۇگەندەپ، حاتتاۋ ءۇشىن تالدىنىڭ اكىمى بورانباي دەگەن جىگىتپەن كەزدەستىم. اماندىقتان سوڭ، بورانباي باۋىرىم: «كامەكە، شورتانبايدىڭ بۇلاعىنا باردىڭىز با؟» دەگەنى. قولىمداعى قىمىز قۇيىلعان كەسەمدى ءتۇسىرىپ الا جازدادىم. «بۇل بۇلاقتىڭ قارقارالىنىڭ جولىندا. سول جاققا بەت العان  شورتەكەڭدى بابالارىمىز وسى جەردە ءۇي تىگىپ كۇتىپ الادى ەكەن. قولقالاپ جىر ايتقىزىپ، اپتالاپ جىبەرمەيتىن كورىنەدى. اينالاداعى جۇرتشىلىق جىر تىڭداۋعا وسىندا جينالادى.  ەلەڭدەپ جۇرگەن حالىق قايتار جولىندا دا وسى جەردە كۇتەدى.وسىلايشا حالىقتىڭ جينالىپ جىر تىڭدايتىن قاسيەتتى بۇلاعىنا اينالىپ، جارتىبۇلاق اتى ۇمىتىلىپ، شورتانباي بۇلاعى اتالىپتى. ەلدىڭ ازاماتتارى  مۇنى دا ەسكەرىپ، بەلگى قويىپ، شورتەكەڭ ىزدەرىن جاڭعىرتىپتى.

 

شورتانباي جىراۋدىڭ جىرىن جاتقا ايتقان، ونى وسى كۇنگە جەتكىزگەن شوقاتۇلى اينابەك دەگەن اقساقال وتكەن. مارقۇمنىڭ جاتقان جەرىنە بارىپ، قۇران وقىپ كەتۋدى دە زياراتشىلار توبى ماقۇل كوردى. سول سەبەپتى اڭگىمەنىڭ  اعىنى مارقۇمنىڭ تورتقۇلاعىنىڭ باسىندا ءوربىدى.

«بازار بابامىز بەن شورتەكەڭنىڭ اكەسى قانايمەن ەكەۋى باجا. مىنە وسى كەلىپ وتىرعان كەسەنە شوقاتۇلى اناربەك، بازار بابامىزدىڭ نەمەرەسى. بۇل كىسى 18 جىلىن قۋعىندا وتكىزسە دە، شورتەكەڭنىڭ مۇراسىن  جىرلاپ، كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس جاساعان. جانە دە كوپكە كومەك كورسەتكەن ەمشى بولعان» دەدى  ابدىراش اعا. اناربەك جىرشى شورتانبايدىڭ جىرلارىن ايتقانى ءۇشىن الدىمەن ون جىل تۇرمەدە وتىرىپ ەلگە كەلەدى. مەرزىمىن وتەپ،  ەلگە كەلىپ، جۇرتىمەن كورىسىپ، ماۋقىن باسىپ وتىرعاندا، حالقى «جىرىڭدى ساعىندىق» دەپ  ءوتىنىش ايتادى… ون جىل دومبىرانى قولىنا الماعانى بار، كەڭ كوسىلىپ تەرمەلەتكەندى ءوزى دە ساعىنعانى شىعار. ەسىك-تەرەزەنى جاستىقپەن قىمتاپ، ازعانا ورتادا اناربەك ءان سالادى. الايد

ا ەرتەسىنە قىزىلجاعالىلار كەلىپ، شورتانبايدىڭ جىرىن ايتقانى ءۇشىن تاعى دا مويىنا سەگىز جىل جاماپ،  تۇرمەگە جىبەرەدى.

 

اقىننىڭ جىرىن ايتقانى ءۇشىن  ايدالعاندى بۇگىنگى زاماننىڭ  ادامدارى تۇسىنە قويمايتىن بولار. ونى عالىم نۇرلان مانسۇروۆ بىلايشا تۇيىندەدى:«وسى ءابدىراش اعانىڭ اۋزىنان ايتىلعان اڭگىمەلەرگە عىلىمي تۇرعىدان قارايتىن بولساق، بۇگىنگى تاڭداعى شورتانباي اندەرىنىڭ  ءالى كۇنگە دەيىن ءوز دەڭگەيىندە دارىپتەلمەگەنىنە كوزىمىز جەتەدى. اناربەك جىرشىنىڭ قاماۋداعى 18 جىلىنان شورتانباي جىراۋدىڭ اندەرى مەن جىرلارىنىڭ حالىققا قانشالىقتى جاقىن ەكەندىگىن ءبىلىپ، وكىمەتتىڭ قانشالىقتى الىستاتۋعا تىرىسقانىن كورۋگە بولادى. وسى كۇنگە دەيىن ايتىلىپ جاتقان عىلىمي تۇرعىداعى توپتامالاردىڭ ىشىنەن شورتانبايدىڭ اندەرىنىڭ حالىقتىڭ كوكىرەگىندە ساقتالىپ تۇرعاندىعى، سۋساعانىنىڭ كورىنىسى سول حالىق تا جىرشى دا باسىن تاۋەكەلگە بايلادى. ءبىز كەلىپ تۇرعان رۋحىنا قۇران باعىشتاعان اناربەك بابامىزدىڭ ءوز تاراپىنان  ادەمىلەپ تاپتىشتەپ جەتكىزىپ، ونى حالىقتىڭ ساناسىنا قۇيىپ جەتكىزە العانىنىڭ كورىنىسى دەپ اتاۋعا بولادى. سەبەبى نەدە دەگەندە، حالىق سول شورتانباي جىراۋدىڭ ولەڭدەرىنە قۇشتارلىعى، ونىڭ ماعىناسىن تاني العاندىعى، سونى قالاعاندىعى. بۇدان تۇيەتىن وي قانداي

دەگەن زاماندا جىرلارىنىڭ دا سيپاتى قاراپايىم حالىققا جاقىن بولعاندىعىن، ول جىرلارعا قۇشتارلىعىنا ەشتەڭە كەدەرگى بولماعانىن جۇرەكككە تۇيەمىز».

راسىندا دا، شورتانباي جىرلارىندا حالىقتىڭ جۇرەگىنە ءۇمىت وياتىپ،  ساناسىندا شىراق تۇتاندىراتىن كۇشى بار.

اقىننىڭ جىرلارىن جاتقا ايتقان حالقى، شورتانباي جىراۋ ۇستاعان زاتتاردى دا  ساقتاپ كەلگەن ەكەن.  ونىڭ ۇستاعان جەز لەگەنى، ديىرمەن تاسىنىڭ ءبىرى، پاۋەسكەسى مەن اسا تاياعى بۇگىنگە جەتكەن. بۇل زاتتار جىرلارىنىڭ  قاسىندا ەشتەڭە ەمەس دەگەنمەن، شورتانباي ەسىمىمەن بايلانىستى جادىگەر رەتىندە كوزگە ىستىق.

 

ايگۇل ۋايسوۆا
استانا-قاراعاندى-اقسۋ-ايۋلى

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان