Basqı bet / Ğibadat / Jıraudıñ izi jatır jañğırıp

Jıraudıñ izi jatır jañğırıp

Qarağandıdan 130 şaqırımda, Astana-Almatı küre jolınıñ boyındağı Şet audanınıñ ortalığı Aqsu-Ayulığa tüske taman jettik. Şortanbay Qanaywlınıñ  200 jıldığı qarsañında säti tüsken saparımızdıñ bastı maqsatı – jıraudıñ esimimen baylanıstı jerlerde bolıp, tarihına qanu. Zar zaman aqınınıñ jambası tigen jerine ziyarat etu edi. Tobımızdı bastap barğan  kinodokumentalist Qalila Omarov bolsa, qatarımızdı jas rejisser Nwrjan Äzimbaywlı, jezqazğandıq mecenat Bekzat Altınbek, Şortanbay mwrasın zertteuşi ğalım Nwrlan Manswrov toltırdı.  Arqanıñ  qazaqtıñ qasietti jerinde bizderdi tek şortanbaytanuşı-jazuşı Kämel Jünistegi ağamız ğana emes, bükil auıldıñ ülken-kişisi qarsı aldı deuge boladı. Osı künge oraylastırıp, audan oquşıları arasında şığarma jazudan, jır tağılımına arnalğan konferenciya wyımdastırılıptı. Şaranı bastap bergen qonaqtar auıldan eki şaqırımday jerdegi qorımğa barıp, jıraudıñ ruhına qwran bağıştadı.

Aqsu-Ayulıdan 15 şaqırım jerdegi Qatpar tauınıñ eteginde Şortanbay jırauğa qatıstı tağı bir orın  bar eken. Jalpaqsazdıñ sulı sayınan sırğıp ötip, taudıñ biik bökterin betke alıp, tez jetip aldıq. Qatpar tauınıñ bwl böligi kezinde jıraudıñ nağaşısı Naqıp qojanıñ wrpaqtarınıñ qıstauı bolğan eken. Osındağı biik töbeniñ  basına jal bolıp üyilgen jerge Şortanbaydıñ üyi degen jerge belgi qoyıptı. Üyindige  üñilgende jiegi topıraqpen kömkerilgen jerdiñ birneşe bölikke bölingenin kördik. Birin-biri qualaytın qorjın tamnıñ swlbasına wqsaydı. Kämel ağa şığıs jağınan şığarılğan esikten kirip, «mına bölmesinde bolıp edim-au» dep eske aldı. Jaqın jerde mal qora men malşınıñ şağın üyi twr. Qazirginiñ fermeri boluı tiis. Sol üyden şıqqan mısıq bizdiñ ayağımızğa oratılıp, janımızdan ketpey qoydı. Elsiz jerde mısıq ta es eken.

Bökterden tömen köz salsañız, tal teregi ösken tereñ say jatır. Onıñ bir jağası Qatpar tauımen wştasıp jatır. Bwl taudıñ jıqpıl-jıqpıldarında qasqır wyalaydı eken. Kämel ağamız añşılığınıñ arqasında o

sı üydiñ qwpiyasın bilgenin

ayttı. Jas kezinde añ aulay şığıp, osı üydiñ twsınan ötken. Mwnday Tiışbay degen üy iesimen amandasıp, qımız işip säl kidiredi. Aqsaqal qaytar joldarıñda soğıñdar degen soñ,  biraz aynalıp qayta keledi. Etti asqızıp qoyıp, qariya da kütip otır eken. Sözden söz şığıp, Tiışbay aqsaqal anda-sanda tün işinde osı üydiñ işi kündizgidey jarıq bolıp ketetinin aytadı. Tañ qalğan añşılarğa «äulieniñ üyi ğoy» dep, Şoranbay jıraudıñ üyinde otırğanın aytadı. «Eluinşi jıldarğa deyin, üydiñ qabırğaları qwlamay twrğan-dı, bütin edi» dep Kämel ağamız eske aldı. Uaqıt degenin aladı ğoy, biraq auıl azamattarı es bolıp, jıraudıñ bwl belgisin de eleusiz qaldırmaptı.

Aqsu-Ayulı men Qarqaranıñ arası 140 şaqırımday. Joldıñ eki ortasında taudıñ quısınan şımırlap aqqan bwlaq – Şortanbay atımen atalıptı. Onıñ da el auzında jürgen añızı b

ar. Jıraudıñ mwrasın jinap jürgen Kämel Jünistegi bwlaqtıñ jayın bılayşa äñgimelep berdi. «Qamen Ibraev degen tarih päniniñ mwğalimi kezinde direktorı da bolğan. Birde onıñ Şortanbay bwlağın köresiñ be degenine quana kelissem de, tirlikten qol timey, arası sozılıp ketti. Söytip jürgende ol kisi dünieden ötip ketti. Bwlaqtı körsetetin jan qalmadı-au dep, işimnen  ökinip jürdim. Odan beri biraz jıl öttip ketti. Bıltırğı jılı Şet audanınıñ 90 jıldığına oray,  «Tasqa twnğan qwpiya» degen  kitaptı baspağa dayarladım. Onıñ aldında, Aqşoqı audanınıñ äkimi Rauşanmen biraz jerlerdi aralap, suretke tüsirip jürdik. Aqşoqıdan ötip kelesi audannıñ jer-suın tügendep, hattau üşin Taldınıñ äkimi Boranbay degen jigitpen kezdestim. Amandıqtan soñ, Boranbay bauırım: «Kämeke, Şortanbaydıñ bwlağına bardıñız ba?» degeni. Qolımdağı qımız qwyılğan kesemdi tüsirip ala jazdadım. «Bwl bwlaqtıñ Qarqaralınıñ jolında. Sol jaqqa bet alğan  Şortekeñdi babalarımız osı jerde üy tigip kütip aladı eken. Qolqalap jır aytqızıp, aptalap jibermeytin körinedi. Aynaladağı jwrtşılıq jır tıñdauğa osında jinaladı.  Eleñdep jürgen halıq qaytar jolında da osı jerde kütedi.Osılayşa halıqtıñ jinalıp jır tıñdaytın qasietti bwlağına aynalıp, Jartıbwlaq atı wmıtılıp, Şortanbay bwlağı atalıptı. Eldiñ azamattarı  mwnı da eskerip, belgi qoyıp, Şortekeñ izderin jañğırtıptı.

 

Şortanbay jıraudıñ jırın jatqa aytqan, onı osı künge jetkizgen Şoqatwlı Aynabek degen aqsaqal ötken. Marqwmnıñ jatqan jerine barıp, qwran oqıp ketudi de ziyaratşılar tobı maqwl kördi. Sol sebepti äñgimeniñ  ağını marqwmnıñ törtqwlağınıñ basında örbidi.

«Bazar babamız ben Şortekeñniñ äkesi Qanaymen ekeui baja. Mine osı kelip otırğan kesene Şoqatwlı Anarbek, Bazar babamızdıñ nemeresi. Bwl kisi 18 jılın quğında ötkizse de, Şortekeñniñ mwrasın  jırlap, keyingi wrpaqqa jetkizu üşin köp jwmıs jasağan. Jäne de köpke kömek körsetken emşi bolğan» dedi  Äbdiraş ağa. Anarbek jırşı Şortanbaydıñ jırların aytqanı üşin aldımen on jıl türmede otırıp elge keledi. Merzimin ötep,  elge kelip, jwrtımen körisip, mauqın basıp otırğanda, halqı «jırıñdı sağındıq» dep  ötiniş aytadı… On jıl dombıranı qolına almağanı bar, keñ kösilip termeletkendi özi de sağınğanı şığar. Esik-terezeni jastıqpen qımtap, azğana ortada Anarbek än saladı. Alayd

a ertesine qızıljağalılar kelip, Şortanbaydıñ jırın aytqanı üşin tağı da moyına segiz jıl jamap,  türmege jiberedi.

 

Aqınnıñ jırın aytqanı üşin  aydalğandı bügingi zamannıñ  adamdarı tüsine qoymaytın bolar. Onı ğalım Nwrlan Manswrov bılayşa tüyindedi:«Osı Äbdiraş ağanıñ auzınan aytılğan äñgimelerge ğılımi twrğıdan qaraytın bolsaq, bügingi tañdağı Şortanbay änderiniñ  äli künge deyin öz deñgeyinde däriptelmegenine közimiz jetedi. Anarbek jırşınıñ qamaudağı 18 jılınan Şortanbay jıraudıñ änderi men jırlarınıñ halıqqa qanşalıqtı jaqın ekendigin bilip, ökimettiñ qanşalıqtı alıstatuğa tırısqanın köruge boladı. Osı künge deyin aytılıp jatqan ğılımi twrğıdağı toptamalardıñ işinen Şortanbaydıñ änderiniñ halıqtıñ kökireginde saqtalıp twrğandığı, susağanınıñ körinisi sol halıq ta jırşı da basın täuekelge bayladı. Biz kelip twrğan ruhına qwran bağıştağan Anarbek babamızdıñ öz tarapınan  ädemilep täptiştep jetkizip, onı halıqtıñ sanasına qwyıp jetkize alğanınıñ körinisi dep atauğa boladı. Sebebi nede degende, halıq sol Şortanbay jıraudıñ öleñderine qwştarlığı, onıñ mağınasın tani alğandığı, sonı qalağandığı. Bwdan tüyetin oy qanday

degen zamanda jırlarınıñ da sipatı qarapayım halıqqa jaqın bolğandığın, ol jırlarğa qwştarlığına eşteñe kedergi bolmağanın jürekkke tüyemiz».

Rasında da, Şortanbay jırlarında halıqtıñ jüregine ümit oyatıp,  sanasında şıraq twtandıratın küşi bar.

Aqınnıñ jırların jatqa aytqan halqı, Şortanbay jırau wstağan zattardı da  saqtap kelgen eken.  Onıñ wstağan jez legeni, diirmen tasınıñ biri, päueskesi men asa tayağı büginge jetken. Bwl zattar jırlarınıñ  qasında eşteñe emes degenmen, Şortanbay esimimen baylanıstı jädiger retinde közge ıstıq.

 

Aygül UAYSOVA
Astana-Qarağandı-Aqsu-Ayulı

Sonday-aq, oqıñız

Manap Ötebaev – jetimdi jebegen jan

2018 jılı 14 kökek küni Oñtüstik Qazaqstan öñiriniñ tuması, belgili qoğam qayratkeri, marqwm Manap Ötebaevtıñ …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan