شورتانباي ء(الي مۇحاممەد) قانايۇلى

شوقپارعا اينالعان شۋماق

ارقانىڭ اردا تۋعان ابزالدارىن ءجيى-ءجيى ەسكە الۋعا ۇلكەن سەبەپ بار. بيىل «كومەكەي اۋليە» اتانعان بۇقار جىراۋعا – 350 جىل، شورتانباي جىراۋعا 200 جىل، مۇسا شورمانۇلىنا – 200 جىل تولىپ، ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى مەن شاكارىمنىڭ 160 جىلدىعى دا وسى كەزگە قاتار كەلىپ وتىر. قاسيەتتى تۇلعالاردىڭ مۇراسىنا قايتا ورالۋ – جادىمىزدى جاڭعىرتىپ، رۋحىمىزدىڭ نۇرلانۋىنا بارىنشا اسەر ەتەتىنى انىق.

وكىنىشكە قاراي، رەسپۋبليكا كولەمىندە اتالىپ وتەدى دەپ جاريالانسا دا، ات شاپتىرىپ، اس بەرۋدى ابىزداردىڭ تۋعان جەرىنە، از بيۋدجەتتى اۋدانداردىڭ ەنشىسىنە قالدىرىپتى. سودان دا بولار باستى شارالار استانا، الماتى سەكىلدى ءىرى ورتالىقتاردان تىس وتكىزىلىپ، حالىق كوپ شوعىرلانعان جەرلەردەن شەتتەپ قالىپ، ناسيحاتى كەمشىن سوعىپ جاتىر.

دەگەنمەن، كوپتەگەن قازاق باسىلىمدارى جىراۋلاردىڭ شىعارماشىلىعىن تالداعان ماقالالاردى جاريالاپ، سول كەزەڭنىڭ شىندىعىن تۇسىنۋگە مۇرىندىق بولۋدا. ءتۇرلى كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ، جىر سايىستارى مەن دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ، جىراۋلار مۇراسىن قالىڭ ەلگە جەتكىزۋدە تالپىنىس جوق ەمەس. مۇنداي ىزدەنىستەر قالتارىستا قالعان كەيبىر جايتتاردىڭ اشىلۋىنا تۇرتكى بولدى. اتاقتى تۇلعالاردىڭ ومىرىنە قاتىستى جاڭا دەرەكتەر تابىلىپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋدە.

قانشاما جىلدار وتسە دە اركىمنىڭ جىراۋلار مۇراسىنان جۇرەگىنە بايلاپ، الاتىن ەنشىسى بار. مەنىڭ دە بۇقار جىراۋدىڭ بارشا جىرلارىنىڭ ىشىنەن جاتقا ايتاتىن جىرلارىم كوپ، سونىڭ بىرىندەگى:

ەي، ايتاشى، اللانى ايت،
اتى جاقسى قۇدايدى ايت.
ءتاڭىرىم ءسوزى بۇرقاندى ايت،
كاليم اللا قۇراندى ايت.
مۇحاممەتتىڭ اياتى،
اللا ءسوزى قۇراندى ايت.
پايعامباردىڭ سۇندەتى،
بەس ۋاقىتقى نامازدى ايت.
ءتاڭىرىم سالسا اۋزىڭا،
جان جولداسىڭ يماندى ايت.
جاماندىققا جاقسىلىق،
ەتكەن تازا ارىندى ايت.
قارا كىلدى قاق جارعان
ناۋشيارۋانداي ءادىلدى ايت.
ارسى مەنەن كۇرسىنى ايت،
لاۋحى مەنەن كالامدى ايت!- دەگەن جىرى اراداعى ءۇش ءجۇز جىلدىقتىڭ شەكاراسىن جويىپ، ءۇنى ساڭقىلداي ەستىلىپ بابالارىمىزدىڭ كونە جولىن جارقىراتا تۇسكەندەي اسەر ەتەدى. ارتىنشا ءبىر جارىم عاسىر وتكەندە، زامان قايتا توڭكەرىلىپ، ادامنىڭ نيەتى وزگەرىپ بارا جاتقانىن شورتانبايدى وقىپ وتىرىپ تۇسىنەمىز:

تاڭدا ماحشار كۇن تۋسا،
تارازىنى اۋدارار،
جاھاننام دەگەن دوزاقتا.
شايتان بولار جولداسى،
قىبلاسىن بىلمەي قۇل
سوندا تارتار جازاسىن.
كەشىرمەيدى قۇدايىم
بەس نامازدىڭ قازاسىن،
قۇرت-قۇمىرسقا جىيىلىپ
سوندا الادى مازاسىن.
جاھاننامنىڭ بەلگىسى
جالعانعا بولار راسىڭ.
مۇقىپ قىلماي قۇدايىم
ول زالىمنىڭ تاۋباسىن
ساقتا قۇداي سولاردان،
سول سەبەپتى قورقامىن!

ونىڭ بەر جاعىنداعى الدىڭعى تولقىن ابىزدارمەن ۇندەسكەن ابايدىڭ:

«فيزۋلي، شامسي، سايحالي،
ناۋاي، ساعدي، فيردوۋسي،
قوجا حافيز – بۋ ءھامماسي،
مەدەت بەر، يا شاگيري ءفارياد» -دەگەن شۋماعىنان بۇقار جىراۋ مەن شورتانبايدىڭ سۋسىنداعان قاينار بۇلاعىنان ابايدىڭ دا تۇششىنعانىن ءبىلىپ، كوڭىلىمىز تولادى.

دەسە دە، وسى ابايدىڭ مىنا جولدارى، كوپتەن بەرى جىراۋلاردىڭ اراسىن اشىپ، ولاردىڭ جىرلارىنىڭ استارىنا سەنىمسىزدىكپەن ۇڭىلۋگە، قاي جەردە اباي ايتقان كەمدىگى بار دەپ تۇرتىنۋگە سەبەپ بولعانداي. بۇل:

شورتانباي، دۋلات پەنەن بۇقار جىراۋ،

ولەڭى – ءبىرى جاماۋ، ءبىرى – قۇراۋ.

اتتەڭ دۇنيە-اي، ءسوز تانىر كىسى بولسا،

كەمشىلىگى ءار جەردە كورىنىپ تۇر-اۋ!- دەگەن ايگىلى شۋماعى ەدى. وسى جولداردى پايىمداۋعا ءوزىمنىڭ ءىلىمىم جەتپەي، ءبىلىمدى عالىمداردىڭ جازبالارىنان ىزدەپ وقىپ، سوندا دا سوڭىنا دەيىن تۇسىنبەي ءجۇرۋشى ەدىم.

وسىدان ءۇش جىل بۇرىن، «ادەبيەت پورتالىندا» جاريايلانعان بەلگىلى عالىم تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ماقالاسىنان كەيىن، كوڭىلدەگى كۇدىكتىڭ كوبەسى سوگىلگەندەي بولدى. وندا: «ەكi ءجۇز جىلدىڭ iشiندە ەكi جاhانگەر يمپەريانىڭ قىسىمىن كورiپ، ءوزى ولسە دە ولەڭى قۋدالانۋدان كوز اشپاعان، بiراق ەكi زاماننىڭ ەكپىنى دە ەشتەڭە iستەي الماي، كەرىسىنشە بارعان سايىن تۇلعالانا تۇسكەن، «دۋلاتۋى مەن شۋلاتۋىن» قويماعان تۇلعالاردىڭ بiرi – دۋلات پەن شورتانباي اقىن جانە ابايدىڭ وسى ەكەۋىن اۋىزىنا العان ءسوزى» دەپ، ايتارىنىڭ باسىن اشىپ العان عالىم: «مەنىڭ ويىمشا، مۇنىڭ جاۋابى مۇلدەم باسقاشا جانە ابايدىڭ بۇل ولەڭىنىڭ بۇقاردىڭ، شورتانبايدىڭ، دۋلاتتىڭ ولەڭدەرىنە ەش قاتىسى جوق. اڭگىمە، ولاردىڭ 1880 جانە 1888 جىلى باسىلىپ شىققان «وسيەتناما” مەن “بالا زار” اتتى جيناقتارى تۋرالى بولىپ وتىر» دەپ ويىن تۇجىرىمدايدى.

وندا جىراۋلارعا قاتىسى جوق شۋماقتى «شوقپارعا» اينالدىرۋعا نە سەبەپ بولدى دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەۋىمىز زاڭدى نارسە.

سويتسەك، بۇقار جىراۋ، دۋلات پەن شورتانبايدىڭ ولەڭدەرىن ءبىرىن – قۇراۋ، ءبىرىن –جاماۋ جاساۋعا اينالدىرۋ ساياساتى وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان اسا شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن ەكەن. ول تۋرالى «زار زامان» جىراۋلارىن زەرتتەۋشى-عالىم باۋىرجان ومارۇلى بىلايشا تۇسىندىرەدى: «1959 جىلى 15-19 ماۋسىم ارالىعىندا قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيادا اتى ەڭ كوپ اتالعان اقىن شورتانباي قانايۇلى بولدى. دىنشىلدىك ۇعىمى تۋرالى جاسالعان تۇجىرىمنىڭ ءبارى سونىڭ ولەڭدەرىمەن تۇزدىقتالدى. كەرتارتپا باعىتتىڭ وكىلدەرىن سانامالاپ كورسەتكەندە الدىمەن اۋىزعا ءىلىندى. ۇلى ابايدىڭ «ءسوزىنىڭ ءبىرى – جاماۋ، ءبىرى – قۇراۋ» اقىنداردى نۇسقاعاندا شورتانبايدان باستايتىنى ءتارىزدى، باسقوسۋدا پىكىرتالاسقا تۇسكەن شەشەندەر وسى اقىنعا ەرەكشە ءشۇيىلدى». دەمەك، «شوقپاردىڭ» كوزدەگەنى شورتانباي ەكەن. جانە باسقا باسقا ەمەس، وعان قارسى قويۋدا ابايدى تاڭداعانىنا تاڭ قالاسىز؟! وسىلايشا اتالمىش ءتورت جول كوبىمىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدى كەرى اينالدىرىپ، شورتانباي اتىن دا جىرىنا دا وشىرۋگە كوپ ىقپال ەتكەنى جالعان ەمەس.

ال شورتانباي كىم ەدى؟! وسى رەتتە تاريحشى جامبىل ارتىقباەۆتىڭ مىنا پىكىرىمەن كەلىسپەسە بولماس. «شورتەكەڭنىڭ زامانى ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا كەلدى. ءحىح عاسىر دەگەنىمىز بۇل وتپەلى كەزەڭ. ءداستۇرلى قۇندىلىقتار ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتتى. وتارشىل جۇيە جىلدان جىلعا كۇشەيىپ، قازاقي السىرەپ كەلە جاتادى. مىنە، زار زاماننىڭ اقىندارى مۇرات موڭكەۇلى، دۋلات العا شىققان كەزى. بۇلار ينتەللەككتۋالى وتە جوعارى اقىندار. بۇلاردىڭ جىرلارىن تەك موراليستىك جىرلار دەپ ۇعىنۋعا بولمايدى بۇلاردا تاريحي دەرەكتەر، زاماننىڭ دامۋ اعىمى، قازاقتىڭ حال-احۋالىن تۇسىندىرەتىن دايەك بار.

زار زامان اقىندارى تىعىرىقتان شىعاتىن جول ىزدەدى. جامان مەن جاقسىنىڭ اراسىن اشىپ كورسەتتى، تەك ادام بالاسىنىڭ قاسيەتىن ەمەس، قوعامنىڭ، حالىقتىڭ جاقسى-جامانىن اجىراتىپ بەردى. بۇل ەكى عاسىر توعىسقان جاعدايدا كوپ كومەك كورسەتتى. ويتكەنى قۇندىلىقتار شكالاسىن قالىپتاستىردى. ال مۇنداي قۇندىلىقتار شكالاسى قالىپتاسپاعان ەلدىڭ اقىرى تراگەدياعا اينالادى. جاقسى مەن جاماندى ايىرا الماعان حالىق كوپكە شىدامايدى. زار زاماننىڭ سول عاسىرمەن اياقتالىپ قالعان جوق، حح عاسىردىڭ اۋىر زوبالاڭىن باستان كەشىردىك. سوندا شورتەكەڭدەر قالىپتاستىرعان قۇندىلىقتار بىزدەرگە قىزمەت جاسادى. حالىقتىڭ ازىپ-توزىپ كەتپەۋىنە توسقاۋىل بولدى. بولاشاقتىڭ ءۇمىت ساۋلەسىن جاقتى».

ەندەشە، كەڭەستىك كەزەڭدە دە وسىنداي تۇلعالار الدىمەن سوققىعا جىعىلۋلى ءتيىس ەدى. بۇل رەتتە ابايدىڭ «جازىعى» جوق.

ادەبيەتتانۋشى باۋىرجان بەرىكۇلى بۇل ويىمىزدى بەكىتە ءتۇستى. «م.اۋەزوۆتىڭ 1942 جىلى شىققان اباي رومانىن وقىدىم. بۇل باسىلىمنىڭ ەرەكشەلىگى ەشقانداي تسەنزۋراسىز شىققان. ىشىندە، دۋلات باباتايۇلىنىڭ، شورتانباي قانايۇلىنىڭ ەسىمدەرى، ولەڭدەرى كىرگىزىلگەن. روماننىڭ 55 بەتىندە «… كەيدە اجەسى شارشاپ، ايتپاي قويسا، ءوز شەشەسىنە جابىساتىن. ۇلجان دا كوپ اڭگىمە ءبىلۋشى ەدى. جانە ول كوبىنەسە، ولەڭدى ءسوزدى ءجيى ايتادى. وقىماعان شەشەسىنىڭ ءالى كۇنگە ۇمىتپاي، بىلدىرمەي، ساقتاپ جۇرگەن زەيىنىنە تاڭ قالادى. كۇدەرىقوجا، شورتانباي، شوجە جىرلارىن، ايتىس وسيەت، ازىلدەرىن دە كوپ ايتىپ بەرەدى.

ەكى بەتتەن كەيىن ءارى وقىلىق: «ال، ەل ايىعىپ، وڭاشا قالعاندا، دۋلات ءوز جىرلارىن، ءوزى قۇربى – شورتانباي، شوجە سىبانباي، بالتا، الپىس اقىن ايتقان جىرلاردى تەرمەلەپ كەتەدى» دەپ جازىلعان. بۇل جولداردان جاس ابايدىڭ كىشكەنتاي كۇنىنەن وسى جىراۋلاردىڭ جىرىن جاتتاپ وسكەنىن بايقايمىز. ايتا كەتەتىن نارسە، تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى م.اۋەزوۆتىڭ 50 تومدىق جيناعى شىقتى. سونىڭ ىشىندە اتالعان رومانى جوق. رومان وسى قالپىندا وقىرماندارعا جول تارتسا، «شوقپارداي سوققان» شۋماقتىڭ نەگىزسىز ەكەنىن دالەلدەي تۇسەر ەدى».

جاس ادەبيەتتانۋشىنىڭ بۇل ىزدەنىسىنە ءىشىمىز جىلىپ قالعانى راس. ابايدىڭ ايتقان ءسوزى جىراۋلاردىڭ جىرىنا ەمەس، ولاردىڭ باسپا بەتىن كورگەن جيناقتىڭ ءمىنىن ايتقانىنا كوزىمىزدى تاعى دا جەتكىزدى.

ءسوز سوڭىندا تۇرسىن جۇرتبايدىڭ اتالمىش ماقالاسىنداعى مىنا ويىن قوسقىمىز كەلەدى. «دۋلاتتىڭ، سونىمەن قوسا شورتانباي مەن بۇقاردىڭ اقىندىق رۋحى مەن مۇراسىن تۋلاقشا سۇيرەتكەنiمiز جەتكەن سياقتى. وعان دۋلاتتىڭ دا، شورتانبايدىڭ دا، بۇقاردىڭ دا، ابايدىڭ دا تۇگi كەتپەيدi. ەندi ولاردىڭ ارۋاعى بiزدi تۋلاقشا سۇيرەتiپ جۇرمەسiن» دەگەن عالىمنىڭ پىكىرى ءبارىمىزدى دە ويلاندىرارى حاق.

ابىزداردىڭ ارۋاقتارىنان قورقاتىنداي جايىمىز بار. وسىدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن حالقىنىڭ قامىن ويلاعان جىراۋلار ءوز جىرلارىندا ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى قالىپتاستىرىپ كەتتى دەپ جامبىل اعامىز بەكەر ايتىپ وتىرعان جوق. قازىرگى كۇنى دە وسىنداي وتپەلى كەزەڭدى باسىنان وتكىزىپ جاتىرمىز. كۇننەن كۇنگە دۇنيەتانىمىمىز وزگەرىپ، قازىعىمىزدان اجىراپ بارا جاتقانىمىز دا راس.

بۇگىنگى «ازۋسىزعا تار زاماندا» قۇندىلىقتارىمىز قۇلدىراپ كەتكەندە جاقسى مەن جاماندى، مەنىكى مەن وزگەنىكىن اجىراتاتىن پايىم قايدان زەردەلەيمىز. باعىت بەرەر تەمىرقازىعىمىزدان جاڭىلىپ قالعان جوقپىز با؟ ەڭ جامانى، ابايدىڭ اتىن پايدالانىپ، بۇقار، دۋلات، شورتانباي سىندى جىراۋلاردىڭ جىرىن جىققان شوقپار، ازۋلىنىڭ سويىلىنا اينالىپ باسىمىزعا ۇيىرىلمەسىنە كىم كەپىل؟!

ايگۇل ۋايسوۆا

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان