باسقى بەت / عالىمنىڭ حاتى / اسىلدان جەتكەن قاسيەتتى دۇعا

اسىلدان جەتكەن قاسيەتتى دۇعا

قازاق حالقى كونەدەن يسلام دىنىمەن بىتە قايناسىپ، مادەنيەتى مەن ءداستۇرى ساباقتاسىپ كەلەتىنى بارشاعا ايان. سەبەبى ءتالىم-تاربيەگە تولى، ىزگىلىك پەن ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن، قالا بەردى كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدەگى ادەت-عۇرىپتارىمىزدىڭ دا بارشاسى ءدىنىمىز يسلام شاريعاتىمەن استاسىپ جاتقاندىعى وسىنى اڭعارتادى. ءتىپتى سابيلەرىمىز دۇنيە ەسىگىن اشقان تۇستان باستاپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىنگى امالدار مەن جاسالاتىن جورالعىلارىمىز دا يسلامداعى ءدىني راسىمدەرمەن ۇشتاسقان.

سونداي ءداستۇردىڭ ءبىرى دە – دۇعا. دۇعا تىلىمىزدەگى تىلەك سوزىمەن ماعىنالاس. دەمەك، اللا تاعالادان دۇعا تىلەۋ – اللا تاعالادان جاقسىلىق تىلەۋمەن تەڭ. مىنە وسىنداي تاماشا تىلەكتىڭ ءبىرىن ءوز زامانىندا جازىپ قالدىرعان قازاق ادەبيەتىنىڭ بەلدى وكىلى – شورتانباي.

جۋىردا شورتانباي قانايۇلىنىڭ 1870-ءىنشى جىلى ءوز قولىمەن جازىلعان دۇعا دەگەن دەرەكتى قابىلسايات ءازىمبايۇلى ۇسىندى. بۇل راسىندا، قاسيەتتى سانالاتىن قولتاڭبانىڭ ءبىرى. وندا ءبىرشاما باسى اشىلماعان دۇنيەلەردىڭ انىق قانىعىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى.

العاش ءدىنىمىز يسلامدا دۇعا ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ءسوز ەتۋدى ورىندى سانادىق. ويتكەنى اتالعان شورتانباي اقىننىڭ دۇعاسى دا وسىنى تالاپ ەتەتىندەي. وندا نەگىزىنەن اللا تاعالانىڭ بارلىعىنا، ونىڭ ەلشىسى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ا.ۋ.) ەكەنىنە كۋالىك ەتۋ،  وسى دۇنيە مەن اقىرەتتىڭ بارلىعىنا سەنۋگە باعىتتالعان. ەكىنشى، اللا تاعالادان سۇراۋ، تىلەۋ مازمۇنىندا جازىلعان. سەبەبى دۇعا ەتۋدىڭ دە دىندە ورنى ەرەكشە. دۇعا ءسوزى اراب تىلىندە جالبارىنۋ، سۇراۋ ماعىنالارىن بەرەدى (ارابسكو-رۋسسكي سلوۆار. – تاشكەنت: «كامالاك»، 1994. ءى توم. س.244).

بۇل جوعارىدا ايتقانداي تىلىمىزدەگى تىلەك سوزىمەن سايكەس. ياعني اللا تاعالاعا دۇعا ەتۋ دەگەنىمىز – اللا تاعالادان جالبارىنۋ، سۇراۋ، جاقسى نارەسەلەردى تىلەۋ. ال ونىڭ ىشىندە ادامعا دۇعا ەتۋ سونىڭ جاقسى بولۋىن، ارمانىنىڭ، ماقساتىنىڭ ورىندالۋىن، جولىنىڭ اشىلۋىن ت.ت. جۇزەگە اسۋىن تىلەۋ. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ا.ۋ.) ءبىر سوزىندە: «اللا تاعالانىڭ الدىندا دۇعادان قادىرلى ەشنارسە جوق» دەگەن. ال قۇران كارىمدە اللا تاعالا: «ماعان دۇعا ەتىڭدەر. مەن دۇعالارىڭدى قابىل ەتەمىن» دەيدى («عافىر» سۇرەسى 60-ايات).

ادامزات بالاسى وسى جارىق دۇنيەگە كەلگەن سوڭ نەشە ءتۇرلى اۋىرتپاشىلىقتارعا كەزىگەدى. بىرىندە سىرقاتتانىپ قالسا، ەندى بىرىندە كوز، ءتىل ءتيدى دەپ ءتۇرلى كەسىر-كەساپاتتارعا جولىعادى. ارينە، مۇنداي جايتتار ادامزات بالاسىن قيىندىققا جولىقتىرىپ، تىعىرىققا تىرەيدى. الايدا كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ شەشىمى تابىلاتىنداي بۇل جايتتاردىڭ دا شىعار جولى بار. ونى قاسيەتتى قۇران كارىمنەن تابۋعا بولادى. ويتكەنى ادامزات بالاسىن جاراتقان اللا تاعالا مۇنداي جاعدايعا تاپ بولعاندا پەندەسىنە ونىڭ شىعار جولىن دا كورسەتەدى. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «يسرا» سۇرەسىندە: «ءبىز قۇراننان مۇميندەرگە شيپا جانە مەيىرىمدىلىك تۇسىرەمىز» («يسرا» سۇرەسى، 82-ايات).

شىندىعىندا، قۇران كارىم – كەز كەلگەن دەرتكە داۋا. ولاي دەيتىنىمىز سىرقاتتى بەرۋشى دە اللا، وعان شيپا بەرۋشى دە اللا. سوندىقتان بولسا كەرەك ونىڭ ءاش-ءشافي ەسىمىنە يە بولۋى.

وسىنى جاقسى بىلگەن ءارى يماندىلىقتى تۋ ەتكەن شورتانباي قانايۇلى قولتاڭباسىندا دۇعا-تىلەكتى جاقسىلىق ماقساتىندا جازىپ قالدىرادى. ونىڭ تاريحى مىناداي: «سەمەي وبلىسى قارقارالى ۋەزى التەكە سارىم بولىسىنىڭ بەلگىلى ادامى وتەمىس توقسارىدان تارايتىن تاڭىرقۇل اتاسىنىڭ اقساقالى قىستاۋباي نەمەرەسى جانىباي بالاسى جۇمان ۇيىنە 1870 جىلى كۇز ايىندا شورتانباي قانايۇلى كەلىپ قونادى. سول كۇنى تاڭ اتا جۇماننىڭ ايەلى بوسانىپ، ۇل تۋادى. جۇماندا ۇل جوق، شاڭىراق يەسى دۇنيە ەسىگىن اشىپ، قۋانىشقا شاتتانعان ول شورتانبايعا اتىن قويىڭىز دەپ قولقا سالادى.

شورتەكەڭ يبراھيم دەپ اتىن قويعان ەكەن.

شىلدەحانا جاسالىپ، شورتەكەڭە بالاعا دۇعا جازىپ بەرۋدى سۇرايدى. شورتەكەڭ جازعان دۇعا، جۇماننىڭ ۇيىندە ءيبراھيمنىڭ بەسىگىنە بايلاۋلى تۇرعان. كەيىن اۋىلدا ايەل بوسانا الماعاندا، بالالار اۋىرعاندا وسى دۇعامەن ۇشىقتايتىن بولعان. «كەيدە ات شاپتىرىپ الىس جەردەن اعايىندار العىزۋشى ەدى»، -دەيتىن مەنىڭ انام شايزا.

دۇعا بالادان-بالاعا ءوتىپ، يبراھيم (ىبراي-ىبىش) ۇيىندە، ونىڭ ۇلى مۇساقاننىڭ قولىندا 1993 جىلعا شەيىن ساقتالادى. سودان كەيىن ونى ماعان بەردى» -دەيدى قابىلسايات ابىشەۆ (ابىشەۆ ق. شورتانباي جىراۋدىڭ قولتاڭباسى. قاي زامان؟ – استانا: فوليانت، 2011. 278-279 بب.).

دىندە ءسابي دۇنيەگە كەلگەندە وعان جاسالاتىن ءجون-جورالعىلار ازان شاقىرىپ ات قويۋ، اقيقا بەرۋ، قالجا جەگىزۋ، قىرقىنان شىعارۋ، شىلدەحانا ت.ب. جەتەرلىك. سوعان قوسا ءسابيدىڭ نازىكتىگى مەن پاكتىگى ءارى ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەردەن قورعايدى دەپ دۇعا جازۋ ءداستۇرى دە بولعان. جالپى، يسلام دىنىندە مىناداي دۇعالار بار: سىرقاتتانعان ساتتە، كوز تيگەندە، جىن-شايتانعا قارسى، جىلان شاققاندا ت.ب. وقىلادى. ارينە، مۇندا قۇران كارىمنىڭ اياتتارى وقىلۋى باسشىلىققا الىنادى. ونىڭ ىشىندە «فاتيحا»، «باقارا»، «ىقىلاس»، «فالاق»، «ناس» ت.ب. سۇرەلەرى مەن «ءاياتۇل كۇرسى» ت.ب. اياتتارى وقىلادى. بۇل پەندەنىڭ راببىسىنان جالبارىنىپ، جارىلقاۋىن، ەمگە شيپا بەرۋىن  سۇراۋىن بىلدىرەدى.

شورتانبايدىڭ يماندىلىقتى جاقسى تانىعاندىعى ءارى مولدا بولعاندىعى مۇنداي دۇعالاردى جازۋىنا ەش قيىندىق تۋدىرمايدى. ويتكەنى ونىڭ العاش اشقان ساۋاتى دا ءدىني ءبىلىم بولاتىن. بۇل جونىندە شورتانبايتانۋشى كەمەل جۇنىستەگى بىلاي دەيدى: ساۋاتىن اۋىل مەكتەبى موللاسى ىبىرايىمنان اشقان شورتەكەڭ كەيىن شايانداعى مەدرەسەنى ءتامامداپ، ونان بۇحار وقۋىن بىتىرەدى (جۇنىستەگى ك. عۇمىرناما. قاي زامان؟ – استانا: فوليانت، 2011. 7-بەت.). اتالمىش وقۋ ورىندارى كەزىندە ءىرى ءدىني ءبىلىم الاتىن مەكتەپتەر بولاتىن. وندا كوپتەگەن تانىمال عۇلامالار وقىپ ءتالىم العان.

سونداي-اق اقىننىڭ مۇنداي ءبىلىم وردالارىنان ءدىني ساۋاتىن جەتىلدىرگەندىگى ءوزى جازىپ قالدىرعان قولتاڭباداعى (دۇعاداعى) مىنا جولدار دا راستاي تۇسەدى:

ءبىرىنشى، كەلتىرىلگەن قۇران اياتتارى:

بخطى بكم عمى فهم لا يرجعون

ءسىزدىڭ ىزىڭىزدە ولار قايتارىلمايدى.

ەكىنشى، سالاۋاتتار:

اغوذ بالله من الشيطان الرجيم بسم الله الرحمن الرحيم اللهم باريك علينا ارفع يا راوف بيك إن الله يبعث فى القبور و صلى الله على خيرى خلقه محمد و اله واسحابه اجمعين برحمتك يا ارحم الرحيمين

ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن، ءبىزدى قۇدايدىڭ ءوزىنىڭ جاراتىلۋىنا، مۇحاممەدكە، ونىڭ وتباسىنا جانە سەرىكتەرىنە مەيىرىمدىلىكپەن قابىرلەرىنە باتالارىن جىبەرەدى.

ءۇشىنشى، تىلسىمدار:

الله اكبر،   يا الرحمن،  يا حمد،  يا فرياد

مۇنداي تىلسىم دۇعالار اۋدارىلمايدى.

تەك قانا قايتالانىپ وتىرادى.

ۇسىنىلعان دۇعا كوپشىلىكتىڭ دەرتىنە داۋا، شيپاسىنا ەم بولعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى. ابىزدىڭ دۋالى سوزدەرى كەزىندە وقىعان نە بولماسا وزىمەن بىرگە الىپ جۇرگەن، وقىعان بىرنەشە ادامعا سەپتىگىن تيگىزگەن. ايتالىق، كوز تيگەندەرگە، يت قاپقاندارعا، بوسانا الماعاندارعا، جىلان شاققاندارعا  ت.ت.

شورتانباي اقىننىڭ نەگىزىنەن، ءوز داۋىرىنە ريزا بولماي تۇڭىلۋدەن، الدان كۇتەر ەشتەمە جوق دەپ ۇمىتسىزدىككە قۇرىلسا دا، زار  بولىپ، سارى  ۋايىمنان بۇل دۇنيەنىڭ وپاسىزدىعىنان گورى جاقسىلىقتى دىننەن ىزدەۋگە بوي ۇرادى. سوندىقتان ول ءدىننىڭ تۇتقاسىنان مىقتاپ ۇستاعاندى ورىندى سانايدى. وعان ونى ءوزىنىڭ العاشقى مولدادان العان ءبىلىمى مەن شاريعي تانىمى يسلام دىنىنەن ىزدەۋگە جەتەلەيدى. بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى.

ەكىنشى نەگىزگى ماسەلە شورتانباي قانايۇلىنىڭ ەسىمىنە بايلانىستى.

اتالعان قاسيەتتى دۇعانىڭ دا ءبىر سىرى اقىننىڭ شىنايى ەسىمىنىڭ تاعى دا ءبىر رەت راستالعاندىعىنىڭ دالەلى. سەبەبى قابىلسايات ءازىمبايۇلى ۇسىنعان شورتانباي قانايۇلىنىڭ 1870-ءىنشى جىلعى دەگەن بۇل دەرەكتە شورتانبايدىڭ شىن اتى موللا عالي ء(الي) مۇحاممەد دەپ جازىلعانى بار. بۇل اقىننىڭ تولىق ازان شاقىرىپ قويعان اتى. ويتكەنى وندا مىناداي جولدار بار: «جانبايۇلى ۋشبۋ دۇعانى جۇمانعا مۇباراك بولسىن. دۇعامىزدى اللا قابىل قىلسىن. بۇل دۇنيەدە امان قىلسىن. اقىرەتتە يمان ءۇشىن. بۇنى جازۋشى: عالي ء(الي) قوجا. وقىعانداردان يمان دۇعا ءۇشىن. شىن اتىم موللا عالي مۇحاممەد. قولىمنان كەلگەنى وسى».

ۇسىنىلعان جولدارداعى مالىمەتتەردى قابىلسايات ابىشەۆ ءازىمبايۇلىنىڭ تاپسىرۋى بويىنشا مىنانى كەلتىرەدى: «مەن … قولجازبانى اۋدارۋدا ءبىر توقتامعا كەلىپ وتىرمىن: ءبىرىنشىسى، شورتانباي قانايۇلى دەلىنۋى قازاق اراسىنا كەڭىنەن ءمالىم بولعان اتاۋ. ەكىنشىسى، جاسىرىن (شىن) اتى (شاريعات) ھۇكىمىندە اتالۋى. ءدىن بىلگەن شاريعات جولىن وقىعانداردىڭ كوبىندە جاسىرىن ات قوسارلاسىپ جۇرەدى. سوندىقتان شورتانباي قانايۇلى موللا عالي مۇحاممەد بولۋى دا مۇمكىن دەگەن تۇجىرىمعا كەلىپ وتىرمىن» -دەپ تۇيەدى.

قابىلسايات ابىشەۆ جانە قاليلا وماروۆ

دەمەك، شورتانباي قانايۇلىنىڭ كوپشىلىكتىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن شىن ەسىمىمەن اتالماي كەلۋى دە وسى جوعارىدا ايتىلعان انىقتامالاردىڭ نەگىزىندە بولسا كەرەك. سەبەبى اقىننىڭ تۇلعالىق ەرەكشەلىگىنىڭ ناتيجەسىندە العان شورتانباي لاقاپ ەسىمى جالپى كوپشىلىككە تانىمال.

ادەتتە، لاقاپ ات قويۋ ادامنىڭ ەرەكشە بەلگىسى مىنەز-قۇلقى، سىر-سىمباتى مەن بويىنداعى وجەتتىگى-ەرلىگى ت.ب. وراي قويىلاتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. مۇنداي سىرتقى ءتۇر-تۇلعاسى مەن مىنەز-قۇلقىنا قاراي ات قويۋ، لاقاپ اتتى پايدالانۋ كوپ رەتتە قازاق حالقىنا دا ءتان. ويتكەنى وسىنداي سيپاتتار سول ادامنىڭ بويىنداعى ەرەكشە قاسيەتتەردەن حابار بەرەدى.

شورتانباي ەسىمى «شورتان» مەن «باي» ءسوزىنىڭ قوسىلۋىنان پايدا بولعان. شورتان – بالىقتىڭ اتى، ال باي – بايلىقتىڭ سيپاتى. ولاي بولسا ەركىندىك پەن بايلىقتى اڭساعان اقىن ومىردە دە ەركىن، بۇعاۋ سالدىرماعان، مۇسىلماندىقتى بەرىك ۇستانعان، ومىرگە قۇشتار جان بولعان. ۇلى دالانىڭ ۇلانعايىر ولكەسى ونى ونەرگە، اقىندىققا جەتەلەسە، وتباسىنان العان تاربيە ادامگەرشىلىك پەن تاقۋالىققا ۇيرەتكەن.

كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ: «زار زامان دەگەن – حIح عاسىردا ءومiر سۇرگەن شورتانباي اقىننىڭ زامان حالiن ايتقان بiر ولەڭiنiڭ اتى. شورتانبايدىڭ ولەڭi iلگەرگi, سوڭعى iرi اقىنداردىڭ بارلىق كۇي، سارىنىن بiر اراعا توپتاستىرعانداي جيىندى ولەڭ بولعاندىقتان، بۇكiل بiر داۋiردە بiر سارىنمەن ولەڭ ايتقان اقىنداردىڭ بارلىعىنا «زار زامان» اقىندارى دەگەن ات قويدىق» -دەگەن بولاتىن (اۋەزوۆ م.  ادەبيەت تاريحى. الماتى:انا ءتىلى، 1991.192-بەت.).

شورتانبايدىڭ ءومىر سۇرگەن ءداۋىرى – رەسەيدىڭ وتارشىلدىق بيلىگىنىڭ دەندەپ، ەمىن-ەركىن جايلاعان كەزى. ولار ۇلى دالا توسىنە ءوز بيلىكتەرىن ەنگىزدى. تالاس پەن تارتىسقا تولى بولىستىق جۇيەلەر قالىپتاستىردى. باس كوتەرەر باتىرلار مەن ءسوز باستار داناگويلەر ىعىستىرىلىپ، شابارماندار مەن جاعىمپازداردى ماڭىنا جيدى. ياعني ءدال وسى كەزەڭدە حالىق ەكى جاقتى توناۋعا ءتۇستى. وسىنداي ەكى جاقتى ەزگى، توناۋ، قورلاۋ، تىلدەن، دىننەن ازعىرۋ جالپىحالىققا قيىنشىلىعى مەن قورلىعى كوپ زار الىپ كەلدى. وسىنى دەر كەزىندە جەتە تۇسىنگەن شورتانباي بۇكىل مۇڭ-شەرىن حالقىنا قاھارلى ۇنمەن جەتكىزدى. جەتكىزىپ قانا قويماي، ول وسى كەزەڭدى وزىنشە «زار زامان» دەپ اتاپ، وسى تىركەس ارقىلى زامان ءحالىن ۇنگە قوسىپ جىرلادى:

مىنا زامان قاي زامان ؟!

ازۋلىعا بار زامان،

ازۋسىزعا تار زامان.

تارلىعىنىڭ بەلگiسi:

جاقسى جاماننان تۇڭiلگەن،

جامان مالعا جۇگiنگەن،

مۇنىڭ ءوزi زار زامان.

زارلىعىنىڭ بەلگiسi:

بiر-بiرلەرiن كۇندەگەن،

جاي-جايىنا جۇرمەگەن

مۇنىڭ ءوزi تار زامان.

تارلىعىنىڭ بەلگiسi:

مۇسىلماننان حال كەتتi,

ءتاڭiرiم بولعاي دەمەسiن!

شورتانباي مۇسىلمانشا (ارابشا) حات تانىعان قالامگەر. ول شىعىس تاريحىنان، ادەبيەتiنەن، مادەنيەتiنەن جانە شاريعات قاعيدالارىنان جاقسى حاباردار بولعان. سوندىقتان اقىننىڭ قالامىنان شىققان تۋىندىلارىندا شىعىس اراب، يران تiلiنەن ەنگەن ورامدار، سوزدەر مولىنان ۇشىرايدى. شورتانباي شىعارمالارىندا كوبiنە دiني لەكسيكا، ياعني دiنگە بايلانىستى سوزدەر كوبiرەك كەزدەسەدi دەگەن تىلدىك سيپاتى دا قاراستىرىلعان (مانسۇروۆ ن.ب. ءحىح عاسىر پوەزياسىنداعى اراب، يران كىرمە سوزدەرى (دۋلات، شورتانباي، مۇرات شىعارمالارى بويىنشا) فيلول.عىل.كاند.ديسس. 2006ج.).

بۇل جونiندە اكادەميك ر.سىزدىقوۆا ءوز ەڭبەگiندە: «ول-ءوزiنiڭ يدەولوگيالىق كوزقاراسىندا مۇسىلمانشىلىققا يەك ارتقان اقىن. ونىڭ ساراڭ ادامعا انىقتاماسى «مالدان زەكەت بەرمەگەن، اۋزىنا قۇداي كiرمەگەن» دەپ كەلەدi, «جابباردىڭ ەكi بولمايدى، ءامiر قىلعان جارلىعى» دەپ، «اقيقاتتى» ەسكە سالا كەتەدi, «قۇداي دەگەن ءمۇھميننiڭ، اۋىزدان كەتپەس توباسى، يمانى باردىڭ بەلگiسi تiلiنەن تامار شىراسى»، «سيراتتىڭ جەلi سوققاندا، رۋزا-ناماز پانا-دى» دەگەن سياقتى ءوزi تانىعان شىندىقتى مويىندايدى» دەيدى (سىزدىقوۆا ر. قازاق ادەبي تiلiنiڭ تاريحى، الماتى، مەكتەپ، 1984.200بەت.).

شىندىعىندا، ءحىح عاسىر قازاق تاريحىندا كۇردەلى ءارى اۋىر كەزەڭ بولعانى جاسىرىن ەمەس. مىنە وسىنداي ساتتەردە ءوزىنىڭ ەر مىنەزىن تانىتىپ، ەركىندىكتى اڭساعان اقىن رەتىندە مويىنعا بۇعاۋ سالدىرماي ارپالىسقا تۇسكەن شورتانبايدى كورەمىز. ال بۇل ونىڭ ەكi جاقتى قاناۋدان قاجىعان، جۇدەۋ، اش-جالاڭاش، تارىعىپ، توزعان ەلدiڭ اششى مۇڭىن، قايعى-قاسiرەتi مەن مۇڭ-زارىن اقىندىق ونەرiمەن ەڭiرەپ جەتكiزۋدەگى ىشكى جان سىرى. تەك قانا جان سىرى عانا ەمەس، شورتانباي ەسىمىنە لايىق بولعان دانالىق ەرەكشەلىكتىڭ ناق ءوزى. سودان تانىمال بولعان اقىننىڭ شىن ەسىمى ەمەس لاقاپ اتى تولىق ورنىقتى. وسىدان بارىپ، شورتانباي اتى – عالي ء(الي) مۇحاممەدتى، ال «زار زامان» تىركەسى تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ اتىن الماستىردى.

ادامزات بالاسىنىڭ ەسىمىن قويعاندا دا ونىڭ ومىرلىك ەكەنىن ەسكەرگەن ابزال. قازاقى داستۇرىمىزدە ءسابيدىڭ ەسىمى ماعىنالى ءارى ءماندى بولعانىن قالايتىنى راس. بۇل رەتتە دە پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) بىلاي دەگەن: «بالالارىڭا پايعامبارلاردىڭ ەسىمدەرىن قويىڭدار ءارى ەسىمدەردىڭ ەڭ سۇيىكتىسى ابدۋللا، ابدۋراحمان» دەگەن. سول سەبەپتى بابالارىمىز ءوز بالالارىنا پايعامبارلاردىڭ ەسىمىن وسىعان بايلانىستا قويعان. ال ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان شورتانبايدىڭ ەسىمىنىڭ دە مۇحاممەد اتالۋى وسى نەگىزدە بولسا كەرەك-ءتى.

ال عالي ەسىمى تاريحتاعى بەلگىلى حازىرەتى ءاليدىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان. ءالي – اراب تىلىندەن بيىك، اسا زور، زاڭعار ماعىنالارىن بەرەدى. وسى رەتتە ودان بىرىككەن تۇلعالى ەسىمدەر دە قالىپتاسقان – اليمۇحاممەد، ءاليايدار، الياسقار، ءاليحان، الياحمەت ت.ب.

ونىڭ عالي ۇلگىسىندە قولدانىلۋى اراب تىلىندەگى «اين» دىبىسىنىڭ قازاق تىلىندەگى «ع» دىبىسىمەن ايتىلۋى. بۇل كىرمە سوزدەردىڭ اۋىس-تۇيىسىندە ورىن الاتىن دىبىستىق قۇبىلىس. تىلىمىزگە شىعىس تىلدەرىنەن ونىڭ ىشىندە اراب، پارسى تىلدەرىنەن ەنگەن سوزدەردەگى اين دىبىسى ع دىبىسىمەن الماسۋى ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى: عجب  ءادجاب-عاجاپ، علامتءالامات-عالامات، عفوءافۋ-عافۋ، عرشءارش-عارىش، عصرءاسىر-عاسىر، وعظ  ۋءازا-ۋاعىز، ساعت ساءات-ساعات ت.ب. ال نەگىزىندە مۇنداي سوزدەردەگى اين دىبىسى «‘»تاڭباسىمەن بەرiلەدi. بۇل جايلى بەلگىلى ءدىنتانۋشى ابدۋللا جولداسۇلى «…اراب تىلىندە ءبىزدىڭ تىلىمىزدە كەزدەسپەيتىن اين دىبىس بار، ونى كوبىنەسە «ع» دىبىسىمەن بەرىپ ءجۇر. ول دۇرىس ەمەس. ونى حالىقارالىق ءتارتىپ بويىنشا [‘] بەلگىلەيدى» دەيدى (جولداسۇلى ا. پايعامبارىمىز مۇحاممەد سوللاللووھۋ الەيھي ءۋا ءساللامنىڭ تاريحى مەن ءومىرناماسى. – استانا، 2017. 9-بەت.).

بۇل ماسەلەنىڭ ءبىرى بولسا، ەكىنشى اراب كىرمە سوزدەرىن قولدانۋدا شورتانباي اقىننىڭ ءوز قولدانىس ەرەكشەلىگى بارلىعىن كورۋگە بولادى. اقىن ارابشا ساۋاتتى بولعاندىقتان كىرمە سوزدەردى ءوز پايىمى بويىنشا پايدالاندى. مۇنداعى اۆتوردىڭ جەكە قولدانىسى. ءسوزدىڭ ينديۆيدۋالدىق ۆاريانتى جەكە ادامنىڭ سويلەۋ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ستيلدىك ۆاريانت جەكە ادامنىڭ ءسوز قولدانۋ مانەرىن بىلدىرەدى دەيدى ي.ق.ۇيىقباەۆ (ۇيىقباەۆ ي.ق. قازىرگى قازاق تىلىندەگى ۆاريانتتىلىق پروبلەماسى. الماتى، 1976. -13 بەت.).

سونداي-اق شورتانباي اقىن زامانىندا، ياعني ءحىح عاسىردا اراب سوزدەرىنىڭ كوپ رەتتە «ع» دىبىسىمەن قولدانىسى ابدەن ورنىققان كەزى دەۋگە بولادى. سول داۋىردەگى اراب تىلىندە «اين» دىبىسى بار سوزدەر «ع» دىبىسىمەن دىبىستالىپ قولدانىلعاندىعىن بايقاۋعا بولادى: عدالة’ادەلەت-عادەلەت،عادت  ’ادەت-عادەت، عادل ’ادiل-عادiل، عذاب ’ازاپ-عازاپ،عزيز  ’ازيز-عازiز، عقل ’اقىل-عاقىل، عالم ’الام-عالام، عالم ’اليم-عالىم، عبرة ’يبرات-عيبرات، عمر ’ۋمر-عۇمىر ت.ب.

كەلتىرىلگەن مىسالدار شورتانباي اقىن ەسىمىنىڭ ءالي نۇسقاسىنان عالي ۇلگىسىندە قولدانىلعانىن اڭعارتادى. الايدا كەيىننەن مۇنداي سوزدەر وزگەرىسكە ءتۇسىپ تىلىمىزدە ءالي – عالي، قالي، ءالى بولىپ قالىپتاستى. بۇگىندە شىعىستىق ۇلگىدەگى اليمۇحاممەد، مۇحاممەدقالي، مۇحاممەدالي، مۇحاممەدالى ت.ب. وسىنىڭ ناتيجەسى.

ءسوز جوق، تىلىمىزدە شىعىس تىلدەرىنەن ەنگەن مۇنداي كىسى ەسىمدەرىن كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل ەسىمدەر تۇلعالىق جاعىنان كوبىنە قازاقى سياقتى كورىنگەنىمەن، ولاردىڭ وسىنداي قالىپقا ەنۋىنە تىلدىك قولدانىستاعى تاريحي كەزەڭدەردىڭ دە اسەرى. اتاپ ايتقاندا، مۇسىلمانشا حات تانىعان قازاق اقىندارىنىڭ شىعارمالارىندا دiنگە، شىعىس تاريحىنا، ادەبيەتiنە قاتىسى بارلارىندا كىسى ەسىمدەرى مولىراق كەزدەسەدى. ولار: مۇحاممەد، سۇلەيمەن، يبراھيم، مۇستافا سياقتى پايعامبارلار ەسىمى، سوفى اللايار، ءالي، اكiم سياقتى ميستiك اقىندار مەن پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) دوستارىنىڭ ەسىمدەرى.

ال كىسى ەسىمدەرىنە لاقاپ ات قويۋ حالقىمىزدىڭ سالتىندا بۇرىننان قالىپتاسقان. مۇنداي سيپاتتاعى ەسىمدەردىڭ قولدانىسى شىعىس حالىقتارىنان اۋىسقان بولۋى دا مۇمكىن. سەبەبى شىعىس حالىقتارىندا بۇلاي اتاۋ كونەدەن باستاۋ الادى. ايتالىق، تاريحتاعى ءاليدىڭ – مۇرتازا، ءاسادۋللا، شاحيماردان، حايدار ت.ب. باتىرلىق سيپاتتا اتالۋى وسىنىڭ ايعاعى. ال قازاق تانىمىنداعى تۇلعالاردىڭ لاقاپ اتىمەن تانىلعان شىڭعىسۇلى مۇحاممەد حانافيانىڭ شوقان، قۇنانبايۇلى ءيبراھيمنىڭ اباي ەسىمدەرىمەن اتالۋىنان ارتىق مىسال بولماسا كەرەك-ءتى.

بۇل جايلى ءدىن عالىمدارى دا وڭ پىكىر ايتقان. عالىمدار ەگەر ءبىر كىسىنىڭ ءوز ەسىمى ادامداردىڭ اراسىندا ۇمىتىلىپ، جاعىمسىز ماعىناداعى لاقاپ اتىمەن عانا بەلگىلى بولسا، ونى قولدانۋعا بولادى دەپ ساناعان. ال، اراب حالقىنىڭ ەسىمگە قاتىستى داستۇرىندە «كۋنيا» دەپ اتالاتىن ءسوز بار. كۋنيا دەگەنىمىز اكەسىن بالاسىنىڭ اتىمەن بايلانىستىرىپ اتاۋى. مىسالى، ءابۋ ابدۋللا-ابدۋللانىڭ اكەسى، ۋممۋ احمەت-احمەتتىڭ اناسى. كەيدە لاقاپ ماعىناسىن دا بىلدىرەدى. مىسالى، اتاقتى ساحابانىڭ لاقابى ءابۋ ھۋرايرا – «مىسىقتاردىڭ اكەسى، يەسى»، ءابۋ تۋففاح – «المانىڭ اتاسى» – «الما ساتۋشى» نە «باعبان» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى (ءدىن مەن ءداستۇر. ءىى كىتاپ. – الماتى، 2017. 23-بەت.).

بۇل سول شىعىس تىلدەرىنەن ەنگەن ەسىمدەردى قازاقىلاۋ نە بولماسا ءدىني مازمۇنداعى ادام اتتارىنا شەكتەۋ قويۋ ەمەس. مۇمكىن ءار زاماننىڭ وزىنە ءتان ەسىمدەرىن قالىپتاستىرۋ نە بولماسا ءدىني سەنىم نەگىزىندە ورىن العان مۇسىلمانشا اتاۋلاردى قۇرمەت تۇتىپ، ولاردى بارىنشا اۋليە ساناپ، قاستەرلەۋ. ويتكەنى سوناۋ كونەدەن قولدانىستا ورىن العان مۇنداي ەسىمدەردى ولار يسلام ءدىنى كەلمەي تۇرعاننىڭ وزىندە اللانى تاڭىرگە تەڭەپ، ۇلىلارعا قۇرباندىق شالىپ، ءدىن تاراتۋشى پايعامبار (س.ا.ۋ.) ۇرپاقتارىن ارقاشان قۇرمەت تۇتقان. مىنە وسىنداي سيپاتتاعى سەنىم مەن تانىم جورالعىلارى كىسى ەسىمدەرىنە قوسىمشا پايدالانۋعا بولاتىندىعىن، ونىڭ ەشقانداي كەدەرگى تۋعىزبايتىندىعىن بىلگەن. سوندىقتان كىسى ەسىمدەرىنە وراي لاقاپ اتتار پايدالانىلعان. بۇل رەتتە شورتانبايدىڭ دا ءوز زامانىندا ازان شاقىرىلىپ قويعان اتىمەن بىرگە لاقاپ اتىنىڭ بولعاندىعىن ايتقىمىز كەلەدى.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەي كەلگەندە، سوزگە نەگىز بولعان شورتانباي اقىننىڭ دۇعا جازىپ قالدىرۋىندا ونىڭ ءدىني ساۋاتتى بولعاندىعى ءارى شاريعات امالدارىن بارىنشا ۇستانعاندىعى، ارابشا، پارسىشا تىلدەردە حات تانىعاندىعىنا تاعى دا ءبىر دايەكتەمەنىڭ تابىلعاندىعىن ناقتىلاساق، وعان قوسا ونىڭ شىعىستىق سارىندا ادەبيەت پەن مادەنيەتكە وراسان ۇلەس قوسقان قالامگەر بولعاندىعىن تانىپ بىلەمىز. ونى اقىننىڭ قالامىنان شىققان ولەڭ-تۋىندىلارى دا ناقتىلاي تۇسەدى.

كەلەسى وسى ولەڭ-تۋىندىلارى مەن قوجازبالارى ارقىلى شورتانباي ەسىمىمەن تانىلعان اقىننىڭ شىن ەسىمى، ياعني ازان شاقىرىپ قويعان اتى ءالي مۇحاممەد ەكەندىگىنە ايعاقتايمىز. مۇنىڭ باستى ايعاعى قولجازباداعى (دۇعاداعى) ءوزىنىڭ قولىمەن جازىلعان شىن اتىنىڭ انىقتالۋى. مۇنىڭ دالەلى شورتانباي قانايۇلى وزىنە دۇعا ەتۋشىلەر ءۇشىن شىن اتىنىڭ اتالعاندىعىن قالاعاندىعى. ويتكەنى دىندە دۇعا ەتكەندە كىسىنىڭ ازان قويىلىپ اتالعان اتى، تەگى تولىق اتالۋى نەگىزگە الىنادى. باستىسى، ءدىنىمىز يسلامدا اقىرەتتە ادامزات بالاسى ءوز اتىمەن اتالاتىندىعى.

بۇل جونىندە ءابۋ ءداردادان (ر.ا.) جەتكىزىلگەن حاديستە اللانىڭ ەلشىسى (س.ا.ۋ.): «سەندەر قيامەت كۇنى وزدەرىڭنىڭ ەسىمدەرىڭمەن جانە اكەلەرىڭنىڭ ەسىمدەرىمەن شاقىرىلاسىڭدار، سوندىقتان دا ەسىمدەرىڭدى جاقسارتىڭدار» -دەگەن (ءابۋ ءداۋىت. ءسۇنان ءابي ءداۋىت. №4950 حاديس. ءدىن مەن ءداستۇر. ءىى كىتاپ. – الماتى، 2017. 15-بەت.).

شاريعاتتان تولىق حابارى بار مولدا اقىن شورتانباي مۇنى دۇرىس ءتۇسىنىپ قانا قويماي، ناقتى بىلگەندىگى ارقاسىندا ورىندى ساناپ، ءادىل ۇستانىم جاساپ، شىن ەسىمىن جازىپ قالدىرعان.

نۇرلان مانسۇروۆ، ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سونداي-اق، وقىڭىز

شوقپارعا اينالعان شۋماق

ارقانىڭ اردا تۋعان ابزالدارىن ءجيى-ءجيى ەسكە الۋعا ۇلكەن سەبەپ بار. بيىل «كومەكەي اۋليە» اتانعان بۇقار …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان