Basqı bet / Ğalımnıñ hatı / Asıldan jetken qasietti dwğa

Asıldan jetken qasietti dwğa

Qazaq halqı köneden islam dinimen bite qaynasıp, mädenieti men dästüri sabaqtasıp keletini barşağa ayan. Sebebi tälim-tärbiege tolı, izgilik pen adamgerşilik qwndılıqtarına negizdelgen, qala berdi kündelikti twrmıs-tirşiligimizdegi ädet-ğwrıptarımızdıñ da barşası dinimiz Islam şariğatımen astasıp jatqandığı osını añğartadı. Tipti säbilerimiz dünie esigin aşqan twstan bastap, ömiriniñ soñına deyingi amaldar men jasalatın joralğılarımız da Islamdağı dini räsimdermen wştasqan.

Sonday dästürdiñ biri de – dwğa. Dwğa tilimizdegi tilek sözimen mağınalas. Demek, Alla Tağaladan dwğa tileu – Alla Tağaladan jaqsılıq tileumen teñ. Mine osınday tamaşa tilektiñ birin öz zamanında jazıp qaldırğan qazaq ädebietiniñ beldi ökili – Şortanbay.

Juırda Şortanbay Qanaywlınıñ 1870-inşi jılı öz qolımen jazılğan dwğa degen derekti Qabılsayat Äzimbaywlı wsındı. Bwl rasında, qasietti sanalatın qoltañbanıñ biri. Onda birşama bası aşılmağan dünielerdiñ anıq qanığına köz jetkizuge boladı.

Alğaş dinimiz Islamda dwğa etudiñ mañızdılığın söz etudi orındı sanadıq. Öytkeni atalğan Şortanbay aqınnıñ dwğası da osını talap etetindey. Onda negizinen Alla Tağalanıñ barlığına, onıñ elşisi Payğambarımız Mwhammed (s.a.u.) ekenine kuälik etu,  osı dünie men aqırettiñ barlığına senuge bağıttalğan. Ekinşi, Alla Tağaladan swrau, tileu mazmwnında jazılğan. Sebebi dwğa etudiñ de dinde ornı erekşe. Dwğa sözi arab tilinde jalbarınu, swrau mağınaların beredi (Arabsko-russkiy slovar'. – Taşkent: «Kamalak», 1994. İ tom. S.244).

Bwl joğarıda aytqanday tilimizdegi tilek sözimen säykes. YAğni Alla Tağalağa dwğa etu degenimiz – Alla Tağaladan jalbarınu, swrau, jaqsı näreselerdi tileu. Al onıñ işinde adamğa dwğa etu sonıñ jaqsı boluın, armanınıñ, maqsatınıñ orındaluın, jolınıñ aşıluın t.t. jüzege asuın tileu. Payğambarımız Mwhammed (s.a.u.) bir sözinde: «Alla Tağalanıñ aldında dwğadan qadirli eşnärse joq» degen. Al Qwran Kärimde Alla Tağala: «Mağan dwğa etiñder. Men dwğalarıñdı qabıl etemin» deydi («Ğafır» süresi 60-ayat).

Adamzat balası osı jarıq düniege kelgen soñ neşe türli auırtpaşılıqtarğa kezigedi. Birinde sırqattanıp qalsa, endi birinde köz, til tidi dep türli kesir-kesapattarğa jolığadı. Ärine, mwnday jayttar adamzat balasın qiındıqqa jolıqtırıp, tığırıqqa tireydi. Alayda kez kelgen mäseleniñ şeşimi tabılatınday bwl jayttardıñ da şığar jolı bar. Onı qasietti Qwran Kärimnen tabuğa boladı. Öytkeni adamzat balasın jaratqan Alla Tağala mwnday jağdayğa tap bolğanda pendesine onıñ şığar jolın da körsetedi. Qasietti Qwran Kärimniñ «Isra» süresinde: «Biz Qwrannan müminderge şipa jäne meyirimdilik tüsiremiz» («Isra» süresi, 82-ayat).

Şındığında, Qwran Kärim – kez kelgen dertke daua. Olay deytinimiz sırqattı beruşi de Alla, oğan şipa beruşi de Alla. Sondıqtan bolsa kerek onıñ äş-Şäfi esimine ie boluı.

Osını jaqsı bilgen äri imandılıqtı tu etken Şortanbay Qanaywlı qoltañbasında dwğa-tilekti jaqsılıq maqsatında jazıp qaldıradı. Onıñ tarihı mınaday: «Semey oblısı Qarqaralı uezi Älteke Sarım bolısınıñ belgili adamı Ötemis Toqsarıdan taraytın Täñirqwl atasınıñ aqsaqalı Qıstaubay nemeresi Janıbay balası Jwman üyine 1870 jılı küz ayında Şortanbay Qanaywlı kelip qonadı. Sol küni tañ ata Jwmannıñ äyeli bosanıp, wl tuadı. Jwmanda wl joq, şañıraq iesi dünie esigin aşıp, quanışqa şattanğan ol Şortanbayğa atın qoyıñız dep qolqa saladı.

Şortekeñ Ibrahim dep atın qoyğan eken.

Şildehana jasalıp, Şortekeñe balağa dwğa jazıp berudi swraydı. Şortekeñ jazğan dwğa, Jwmannıñ üyinde Ibrahimniñ besigine baylaulı twrğan. Keyin auılda äyel bosana almağanda, balalar auırğanda osı dwğamen wşıqtaytın bolğan. «Keyde at şaptırıp alıs jerden ağayındar alğızuşı edi», -deytin meniñ anam Şayza.

Dwğa baladan-balağa ötip, Ibrahim (Ibray-Ibış) üyinde, onıñ wlı Mwsaqannıñ qolında 1993 jılğa şeyin saqtaladı. Sodan keyin onı mağan berdi» -deydi Qabılsayat Äbişev (Äbişev Q. Şortanbay jıraudıñ qoltañbası. Qay zaman? – Astana: Foliant, 2011. 278-279 bb.).

Dinde säbi düniege kelgende oğan jasalatın jön-joralğılar azan şaqırıp at qoyu, aqiqa beru, qalja jegizu, qırqınan şığaru, şildehana t.b. jeterlik. Soğan qosa säbidiñ näziktigi men päktigi äri türli qauip-qaterden qorğaydı dep dwğa jazu dästüri de bolğan. Jalpı, Islam dininde mınaday dwğalar bar: sırqattanğan sätte, köz tigende, jın-şaytanğa qarsı, jılan şaqqanda t.b. oqıladı. Ärine, mwnda Qwran Kärimniñ ayattarı oqıluı basşılıqqa alınadı. Onıñ işinde «Fatiha», «Baqara», «Iqılas», «Fäläq», «Nas» t.b. süreleri men «Ayatül kürsi» t.b. ayattarı oqıladı. Bwl pendeniñ Rabbısınan jalbarınıp, jarılqauın, emge şipa beruin  swrauın bildiredi.

Şortanbaydıñ imandılıqtı jaqsı tanığandığı äri molda bolğandığı mwnday dwğalardı jazuına eş qiındıq tudırmaydı. Öytkeni onıñ alğaş aşqan sauatı da dini bilim bolatın. Bwl jöninde Şortanbaytanuşı Kemel Jünistegi bılay deydi: Sauatın auıl mektebi mollası Ibırayımnan aşqan Şortekeñ keyin Şayandağı medreseni tämamdap, onan Bwhar oquın bitiredi (Jünistegi K. Ğwmırnama. Qay zaman? – Astana: Foliant, 2011. 7-bet.). Atalmış oqu orındarı kezinde iri dini bilim alatın mektepter bolatın. Onda köptegen tanımal ğwlamalar oqıp tälim alğan.

Sonday-aq aqınnıñ mwnday bilim ordalarınan dini sauatın jetildirgendigi özi jazıp qaldırğan qoltañbadağı (dwğadağı) mına joldar da rastay tüsedi:

Birinşi, keltirilgen Qwran ayattarı:

بخطى بكم عمى فهم لا يرجعون

Sizdiñ iziñizde olar qaytarılmaydı.

Ekinşi, salauattar:

اغوذ بالله من الشيطان الرجيم بسم الله الرحمن الرحيم اللهم باريك علينا ارفع يا راوف بيك إن الله يبعث فى القبور و صلى الله على خيرى خلقه محمد و اله واسحابه اجمعين برحمتك يا ارحم الرحيمين

Erekşe meyirimdi Allanıñ atımen bastaymın, Bizdi Qwdaydıñ Öziniñ jaratıluına, Mwhammedke, onıñ otbasına jäne serikterine meyirimdilikpen qabirlerine bataların jiberedi.

Üşinşi, tılsımdar:

الله اكبر،   يا الرحمن،  يا حمد،  يا فريياد

Mwnday tılsım dwğalar audarılmaydı.

Tek qana qaytalanıp otıradı.

Wsınılğan dwğa köpşiliktiñ dertine daua, şipasına em bolğandığın añğaruğa boladı. Abızdıñ dualı sözderi kezinde oqığan ne bolmasa özimen birge alıp jürgen, oqığan birneşe adamğa septigin tigizgen. Aytalıq, köz tigenderge, it qapqandarğa, bosana almağandarğa, jılan şaqqandarğa  t.t.

Şortanbay aqınnıñ negizinen, öz däuirine riza bolmay tüñiluden, aldan küter eşteme joq dep ümitsizdikke qwrılsa da, zar  bolıp, sarı  uayımnan bwl dünieniñ opasızdığınan göri jaqsılıqtı dinnen izdeuge boy wradı. Sondıqtan ol dinniñ twtqasınan mıqtap wstağandı orındı sanaydı. Oğan onı öziniñ alğaşqı moldadan alğan bilimi men şariği tanımı Islam dininen izdeuge jeteleydi. Bwl mäseleniñ bir jağı.

Ekinşi negizgi mäsele Şortanbay Qanaywlınıñ esimine baylanıstı.

Atalğan qasietti dwğanıñ da bir sırı aqınnıñ şınayı esiminiñ tağı da bir ret rastalğandığınıñ däleli. Sebebi Qabılsayat Äzimbaywlı wsınğan Şortanbay Qanaywlınıñ 1870-inşi jılğı degen bwl derekte Şortanbaydıñ şın atı Molla Ğali (Äli) Mwhammed dep jazılğanı bar. Bwl aqınnıñ tolıq azan şaqırıp qoyğan atı. Öytkeni onda mınaday joldar bar: «Janbaywlı uşbu dwğanı Jwmanğa mübärak bolsın. Dwğamızdı Alla qabıl qılsın. Bwl düniede aman qılsın. Aqırette iman üşin. Bwnı jazuşı: Ğali (Äli) Qoja. Oqığandardan iman dwğa üşin. Şın atım Molla Ğali Mwhammed. Qolımnan kelgeni osı».

Wsınılğan joldardağı mälimetterdi Qabılsayat Äbişev Äzimbaywlınıñ tapsıruı boyınşa mınanı keltiredi: «Men … qoljazbanı audaruda bir toqtamğa kelip otırmın: Birinşisi, Şortanbay Qanaywlı delinui qazaq arasına keñinen mälim bolğan atau. Ekinşisi, jasırın (şın) atı (şariğat) hükiminde ataluı. Din bilgen şariğat jolın oqığandardıñ köbinde jasırın at qosarlasıp jüredi. Sondıqtan Şortanbay Qanaywlı Molla Ğali Mwhammed boluı da mümkin degen twjırımğa kelip otırmın» -dep tüyedi.

Qabılsayat Äbişev jäne Qalila Omarov

Demek, Şortanbay Qanaywlınıñ köpşiliktiñ küni büginge deyin şın esimimen atalmay kelui de osı joğarıda aytılğan anıqtamalardıñ negizinde bolsa kerek. Sebebi aqınnıñ twlğalıq erekşeliginiñ nätijesinde alğan Şortanbay laqap esimi jalpı köpşilikke tanımal.

Ädette, laqap at qoyu adamnıñ erekşe belgisi minez-qwlqı, sır-sımbatı men boyındağı öjettigi-erligi t.b. oray qoyılatının joqqa şığaruğa bolmaydı. Mwnday sırtqı tür-twlğası men minez-qwlqına qaray at qoyu, laqap attı paydalanu köp rette qazaq halqına da tän. Öytkeni osınday sipattar sol adamnıñ boyındağı erekşe qasietterden habar beredi.

Şortanbay esimi «şortan» men «bay» söziniñ qosıluınan payda bolğan. Şortan – balıqtıñ atı, al bay – baylıqtıñ sipatı. Olay bolsa erkindik pen baylıqtı añsağan aqın ömirde de erkin, bwğau saldırmağan, mwsılmandıqtı berik wstanğan, ömirge qwştar jan bolğan. Wlı dalanıñ wlanğayır ölkesi onı önerge, aqındıqqa jetelese, otbasınan alğan tärbie adamgerşilik pen taqualıqqa üyretken.

Kezinde Mwhtar Äuezov: «Zar zaman degen – HIH ğasırda ömir sürgen Şortanbay aqınnıñ zaman halin aytqan bir öleñiniñ atı. Şortanbaydıñ öleñi ilgergi, soñğı iri aqındardıñ barlıq küy, sarının bir arağa toptastırğanday jiındı öleñ bolğandıqtan, bükil bir däuirde bir sarınmen öleñ aytqan aqındardıñ barlığına «Zar zaman» aqındarı degen at qoydıq» -degen bolatın (Äuezov M.  Ädebiet tarihı. Almatı:Ana tili, 1991.192-bet.).

Şortanbaydıñ ömir sürgen däuiri – Reseydiñ otarşıldıq biliginiñ dendep, emin-erkin jaylağan kezi. Olar wlı dala tösine öz bilikterin engizdi. Talas pen tartısqa tolı bolıstıq jüyeler qalıptastırdı. Bas köterer batırlar men söz bastar danagöyler ığıstırılıp, şabarmandar men jağımpazdardı mañına jidı. YAğni däl osı kezeñde halıq eki jaqtı tonauğa tüsti. Osınday eki jaqtı ezgi, tonau, qorlau, tilden, dinnen azğıru jalpıhalıqqa qiınşılığı men qorlığı köp zar alıp keldi. Osını der kezinde jete tüsingen Şortanbay bükil mwñ-şerin halqına qaharlı ünmen jetkizdi. Jetkizip qana qoymay, ol osı kezeñdi özinşe «zar zaman» dep atap, osı tirkes arqılı zaman halin ünge qosıp jırladı:

Mına zaman qay zaman ?!

Azulığa bar zaman,

Azusızğa tar zaman.

Tarlığınıñ belgisi:

Jaqsı jamannan tüñilgen,

Jaman malğa jügingen,

Mwnıñ özi zar zaman.

Zarlığınıñ belgisi:

Bir-birlerin kündegen,

Jay-jayına jürmegen

Mwnıñ özi tar zaman.

Tarlığınıñ belgisi:

Mwsılmannan hal ketti,

Täñirim bolğay demesin!

Şortanbay mwsılmanşa (arabşa) hat tanığan qalamger. Ol şığıs tarihınan, ädebietinen, mädenietinen jäne şariğat qağidalarınan jaqsı habardar bolğan. Sondıqtan aqınnıñ qalamınan şıqqan tuındılarında şığıs arab, iran tilinen engen oramdar, sözder molınan wşıraydı. Şortanbay şığarmalarında köbine dini leksika, yağni dinge baylanıstı sözder köbirek kezdesedi degen tildik sipatı da qarastırılğan (Manswrov N.B. HİH ğasır poeziyasındağı arab, iran kirme sözderi (Dulat, Şortanbay, Mwrat şığarmaları boyınşa) filol.ğıl.kand.diss. 2006j.).

Bwl jöninde akademik R.Sızdıqova öz eñbeginde: «Ol-öziniñ ideologiyalıq közqarasında mwsılmanşılıqqa iek artqan aqın. Onıñ sarañ adamğa anıqtaması «Maldan zeket bermegen, Auzına qwday kirmegen» dep keledi, «Jabbardıñ eki bolmaydı, Ämir qılğan jarlığı» dep, «aqiqattı» eske sala ketedi, «Qwday degen mühminniñ, Auızdan ketpes tobası, Imanı bardıñ belgisi Tilinen tamar şırası», «Sirattıñ jeli soqqanda, Ruza-namaz pana-dı» degen siyaqtı özi tanığan şındıqtı moyındaydı» deydi (Sızdıqova R. Qazaq ädebi tiliniñ tarihı, Almatı, Mektep, 1984.200bet.).

Şındığında, HİH ğasır qazaq tarihında kürdeli äri auır kezeñ bolğanı jasırın emes. Mine osınday sätterde öziniñ er minezin tanıtıp, erkindikti añsağan aqın retinde moyınğa bwğau saldırmay arpalısqa tüsken Şortanbaydı köremiz. Al bwl onıñ eki jaqtı qanaudan qajığan, jüdeu, aş-jalañaş, tarığıp, tozğan eldiñ aşı mwñın, qayğı-qasireti men mwñ-zarın aqındıq önerimen eñirep jetkizudegi işki jan sırı. Tek qana jan sırı ğana emes, Şortanbay esimine layıq bolğan danalıq erekşeliktiñ naq özi. Sodan tanımal bolğan aqınnıñ şın esimi emes laqap atı tolıq ornıqtı. Osıdan barıp, Şortanbay atı – Ğali (Äli) Mwhammedti, al «zar zaman» tirkesi twtas bir däuirdiñ atın almastırdı.

Adamzat balasınıñ esimin qoyğanda da onıñ ömirlik ekenin eskergen abzal. Qazaqı dästürimizde säbidiñ esimi mağınalı äri mändi bolğanın qalaytını ras. Bwl rette de Payğambarımız (s.a.u.) bılay degen: «Balalarıña Payğambarlardıñ esimderin qoyıñdar äri esimderdiñ eñ süyiktisi Abdulla, Abdurahman» degen. Sol sebepti babalarımız öz balalarına payğambarlardıñ esimin osığan baylanısta qoyğan. Al biz söz etip otırğan Şortanbaydıñ esiminiñ de Mwhammed ataluı osı negizde bolsa kerek-ti.

Al Ğali esimi tarihtağı belgili Hazireti Älidiñ qwrmetine qoyılğan. Äli – arab tilinden biik, asa zor, zañğar mağınaların beredi. Osı rette odan birikken twlğalı esimder de qalıptasqan – Älimwhammed, Äliaydar, Äliasqar, Älihan, Äliahmet t.b.

Onıñ Ğali ülgisinde qoldanıluı arab tilindegi «ayn» dıbısınıñ qazaq tilindegi «ğ» dıbısımen aytıluı. Bwl kirme sözderdiñ auıs-tüyisinde orın alatın dıbıstıq qwbılıs. Tilimizge şığıs tilderinen onıñ işinde arab, parsı tilderinen engen sözderdegi ayn dıbısı ğ dıbısımen almasuı jii kezdesedi. Mısalı: عجب  ädjäb-ğajap, علامتälamät-ğalamat, عفوäfu-ğafu, عرشärş-ğarış, عصرäsır-ğasır, وعظ  uäzä-uağız, ساعت saät-sağat t.b. al negizinde mwnday sözderdegi ayn dıbısı «‘»tañbasımen beriledi. Bwl jaylı belgili dintanuşı Abdulla Joldaswlı «…arab tilinde bizdiñ tilimizde kezdespeytin ayn dıbıs bar, onı köbinese «ğ» dıbısımen berip jür. Ol dwrıs emes. Onı halıqaralıq tärtip boyınşa [‘] belgileydi» deydi (Joldaswlı A. Payğambarımız Mwhammed sollalloohu aleyhi uä sällämniñ tarihı men ömirnaması. – Astana, 2017. 9-bet.).

Bwl mäseleniñ biri bolsa, ekinşi arab kirme sözderin qoldanuda Şortanbay aqınnıñ öz qoldanıs erekşeligi barlığın köruge boladı. Aqın arabşa sauattı bolğandıqtan kirme sözderdi öz payımı boyınşa paydalandı. Mwndağı avtordıñ jeke qoldanısı. Sözdiñ individual'dıq variantı jeke adamnıñ söyleu erekşelikterine baylanıstı bolıp keledi. Stil'dik variant jeke adamnıñ söz qoldanu mänerin bildiredi deydi I.Q.Wyıqbaev (Wyıqbaev I.Q. Qazirgi qazaq tilindegi varianttılıq probleması. Almatı, 1976. -13 bet.).

Sonday-aq Şortanbay aqın zamanında, yağni HİH ğasırda arab sözderiniñ köp rette «ğ» dıbısımen qoldanısı äbden ornıqqan kezi deuge boladı. Sol däuirdegi arab tilinde «ayn» dıbısı bar sözder «ğ» dıbısımen dıbıstalıp qoldanılğandığın bayqauğa boladı: عدالة’adelet-ğadelet,عادت  ’adet-ğadet, عادل ’adil-ğadil, عذاب ’azap-ğazap,عزيز  ’aziz-ğaziz, عقل ’aqıl-ğaqıl, عالم ’alam-ğalam, عالم ’alim-ğalım, عبرة ’ibrat-ğibrat, عمر ’umr-ğwmır t.b.

Keltirilgen mısaldar Şortanbay aqın esiminiñ Äli nwsqasınan Ğali ülgisinde qoldanılğanın añğartadı. Alayda keyinnen mwnday sözder özgeriske tüsip tilimizde Äli – Ğali, Qali, Äli bolıp qalıptastı. Büginde şığıstıq ülgidegi Älimwhammed, Mwhammedqali, Mwhammedäli, Mwhammedäli t.b. osınıñ nätijesi.

Söz joq, tilimizde şığıs tilderinen engen mwnday kisi esimderin köptep kezdestiruge boladı. Bwl esimder twlğalıq jağınan köbine qazaqı siyaqtı köringenimen, olardıñ osınday qalıpqa enuine tildik qoldanıstağı tarihi kezeñderdiñ de äseri. Atap aytqanda, mwsılmanşa hat tanığan qazaq aqındarınıñ şığarmalarında dinge, şığıs tarihına, ädebietine qatısı barlarında kisi esimderi molıraq kezdesedi. Olar: Mwhammed, Süleymen, Ibrahim, Mwstafa siyaqtı payğambarlar esimi, Sofı Allayar, Äli, Äkim siyaqtı mistik aqındar men Payğambarımız (s.a.u.) dostarınıñ esimderi.

Al kisi esimderine laqap at qoyu halqımızdıñ saltında bwrınnan qalıptasqan. Mwnday sipattağı esimderdiñ qoldanısı şığıs halıqtarınan auısqan boluı da mümkin. Sebebi şığıs halıqtarında bwlay atau köneden bastau aladı. Aytalıq, tarihtağı Älidiñ – Mwrtaza, Äsädulla, Şahimardan, Haydar t.b. batırlıq sipatta ataluı osınıñ ayğağı. Al qazaq tanımındağı twlğalardıñ laqap atımen tanılğan Şıñğıswlı Mwhammed Hanafiyanıñ Şoqan, Qwnanbaywlı Ibrahimniñ Abay esimderimen ataluınan artıq mısal bolmasa kerek-ti.

Bwl jaylı din ğalımdarı da oñ pikir aytqan. Ğalımdar eger bir kisiniñ öz esimi adamdardıñ arasında wmıtılıp, jağımsız mağınadağı laqap atımen ğana belgili bolsa, onı qoldanuğa boladı dep sanağan. Al, arab halqınıñ esimge qatıstı dästürinde «kuniya» dep atalatın söz bar. Kuniya degenimiz äkesin balasınıñ atımen baylanıstırıp atauı. Mısalı, Äbu Abdulla-Abdullanıñ äkesi, Ummu Ahmet-Ahmettiñ anası. Keyde laqap mağınasın da bildiredi. Mısalı, ataqtı sahabanıñ laqabı Äbu Hurayra – «Mısıqtardıñ äkesi, iesi», Äbu Tuffah – «Almanıñ atası» – «alma satuşı» ne «bağban» degen mağınanı bildiredi (Din men dästür. İİ kitap. – Almatı, 2017. 23-bet.).

Bwl sol şığıs tilderinen engen esimderdi qazaqılau ne bolmasa dini mazmwndağı adam attarına şekteu qoyu emes. Mümkin är zamannıñ özine tän esimderin qalıptastıru ne bolmasa dini senim negizinde orın alğan mwsılmanşa ataulardı qwrmet twtıp, olardı barınşa äulie sanap, qasterleu. Öytkeni sonau köneden qoldanısta orın alğan mwnday esimderdi olar Islam dini kelmey twrğannıñ özinde Allanı Täñirge teñep, wlılarğa qwrbandıq şalıp, din taratuşı Payğambar (s.a.u.) wrpaqtarın ärqaşan qwrmet twtqan. Mine osınday sipattağı senim men tanım joralğıları kisi esimderine qosımşa paydalanuğa bolatındığın, onıñ eşqanday kedergi tuğızbaytındığın bilgen. Sondıqtan kisi esimderine oray laqap attar paydalanılğan. Bwl rette Şortanbaydıñ da öz zamanında azan şaqırılıp qoyğan atımen birge laqap atınıñ bolğandığın aytqımız keledi.

Sözimizdi tüyindey kelgende, sözge negiz bolğan Şortanbay aqınnıñ dwğa jazıp qaldıruında onıñ dini sauattı bolğandığı äri şariğat amaldarın barınşa wstanğandığı, arabşa, parsışa tilderde hat tanığandığına tağı da bir däyektemeniñ tabılğandığın naqtılasaq, oğan qosa onıñ şığıstıq sarında ädebiet pen mädenietke orasan üles qosqan qalamger bolğandığın tanıp bilemiz. Onı aqınnıñ qalamınan şıqqan öleñ-tuındıları da naqtılay tüsedi.

Kelesi osı öleñ-tuındıları men qojazbaları arqılı Şortanbay esimimen tanılğan aqınnıñ şın esimi, yağni azan şaqırıp qoyğan atı Äli Mwhammed ekendigine ayğaqtaymız. Mwnıñ bastı ayğağı qoljazbadağı (dwğadağı) öziniñ qolımen jazılğan şın atınıñ anıqtaluı. Mwnıñ däleli Şortanbay Qanaywlı özine dwğa etuşiler üşin şın atınıñ atalğandığın qalağandığı. Öytkeni dinde dwğa etkende kisiniñ azan qoyılıp atalğan atı, tegi tolıq ataluı negizge alınadı. Bastısı, dinimiz Islamda aqırette adamzat balası öz atımen atalatındığı.

Bwl jöninde Äbu Därdadan (r.a.) jetkizilgen hadiste Allanıñ elşisi (s.a.u.): «Sender Qiyamet küni özderiñniñ esimderiñmen jäne äkeleriñniñ esimderimen şaqırılasıñdar, sondıqtan da esimderiñdi jaqsartıñdar» -degen (Äbu Däuit. Sünän Äbi Däuit. №4950 hadis. Din men dästür. İİ kitap. – Almatı, 2017. 15-bet.).

Şariğattan tolıq habarı bar molda aqın Şortanbay mwnı dwrıs tüsinip qana qoymay, naqtı bilgendigi arqasında orındı sanap, ädil wstanım jasap, şın esimin jazıp qaldırğan.

Nwrlan MANSWROV, Euraziya wlttıq universitetiniñ docenti, filologiya ğılımdarınıñ kandidatı

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Qanay datqağa aytqan öleñniñ soñğı tabılğan nwsqası

Qazaq handığınıñ tarihında Ordabası tauınıñ alatın orını erekşe ekeni belgili. Öytkeni bwl jerde Aqtaban şwbırındı-Alqaköl …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan