Mädeli qoja

(jalğası)

Mädelini quattap aqın Maylı,

Öleñmen aytıp ketken biraz jaydı.

«Soğısta jau jağına qalqa bolğan»,

Dep maqtağan qıpşaqtan er Mıñbaydı.

 

Qoqan qorıqtı wrıstı köre-köre,

Är kiltin qorğanınıñ bere-bere,

Ihannıñ bir wrısında erlik qıldı,

Balası Kenehannıñ Sızdıq töre.

 

Handığı Älimqwldıñ kie boldı,

Sızdıqtıñ sol erligi jüye boldı.

Orıs barıp Taşkendi alar jılı,

Qaytqan baqqa bes-altı ay ie boldı.

 

Ibratta Ferğana tarihında,

Qarğıs aytqan qolbasşı Älimqwlğa.

Baywzaqtı jazıqsız satqınsıñ dep,

Zeñbirekpen atqanğa bolmay riza.

 

«Oq tigen deydi — Ibrat, Mıñbay datqa,

Sır bermey at üstinde jıljıp artqa,

Qılışpen talay jaudı şauıp tastap,

Jetken der, molla Älimqwl twrğan jaqqa».

 

-Ey, Älimqwl wlıq boldıñ kişi ediñ,

Atıñ şıqtı eleusiz kisi ediñ.

Qırılıp mwsılmandar opat bolğan,

Alğıs aytar seniñ bwl isiñe kim?

 

Endi is qoldan ketti alğın bilip,

Sağattan soñ ketemin men de jürip.

Sağan bar aytatwğın nasihatım,

Eger de qwlağıña alsañ wğıp.

 

Sen endi Ämirmenen Bwhar barıp,

Birlesip soğıs jasa dayındalıp.

Jeñiske endi sirä jete almaysıñ,

Orıstarday almasañ qarulanıp!

 

Mıñbayğa molla Älimqwl tura qarap:

Jan şırın da, qalıpsız qorqıñqırap.

Aytqan söziñ qwlaqqa qona qoymas… –

dep, jauap bergen eken tilin janap.

 

Sonda onı Mıñbay datqa qattı sögip:

— Qaluıñşa mwsılman qanın tögip,

Mwratıña jete ğoy qu, zalım! – dep,

Demi tausılıp esil er ketipti ölip.

 

Mıñ segiz jüz seksen segiz millet jılda,

Ahmet Swltan Smirnov kitabında,

Zamanda basqınşılıq jazılğan bwl,

Tarihi derekterdi qostım jırğa.

 

Qoqandıq molla Älimqwl – laşkar bası,

Taşkendik Narmad äkim – Parmanaşı.

Orısqa satıldıñ dep zeñbirekpen,

Atılıptı altı birdey el ağası:

 

Bayzaq datqa, Mühammed, Niyazäli bi,

Temir-pansat, Islamqwl, Äbduäli bi-

Jüz paysalıq zeñbirek oğımenen,

Külli kökke wşqan der, şaşılıp mi.

 

Atabek datqa Qwdayqwlbek közin baylap,

Jibergen eken «Ketpentöbege» aydap.

Jaqıpbek ämir – Bwhar qaşıp ketip,

Jızaqqa äkim bolıp twrğan jaylap.

 

«Kemi joq Älimqwldıñ adamqordan,

Jamandıq jaza berdi isi zordan.

Öz qarasın köbeytken Baywzaqtı,

Älimqwl zeñbirekpen attı qoldan».

 

Dep jırlap aytıp ketken Maylı aqın,

Mädelige Baywzaq jegjat – jaqın.

İnisi Bayterektiñ qızın alğan,

Erkeletip Erkeayım qoyğan atın.

 

Mädeli Jaqıpbekpen kelise almay,

Bilikti ekeu ara bölise almay,

Qaytadan Sır boyına kelgen eken,

Bwhardan alğan jer qwt qonıs bolmay.

 

Jayı bar Jaqıpbekten köñili qalğan,

Qoldau tappay Bwhar ämiri Mwzaffardan.

Mädeli öziniñ az qolımenen,

Jızaqtan köterilip ketip qalğan.

 

Bwl kezde molla Älimqwl jantalasıp,

Soğısuda orıstar men qarsılasıp.

Äulie-ata, Türkistan şığıp qoldan,

Pispek pen Toqpaqtı orıs alğan basıp.

 

Taşkentke qaytıp kelip Mırzahmet,

Qwsbegi saylanadı ekinşi ret.

Älimqwl Qoqan ketti aytıp oğan:

«Şımkenttiñ qabırğasın qoy dep tüzep».

 

Mırzahmet – Qanay menen Atabayğa,

Mädelini twt deydi qoymay jayğa.

Şardarağa Älimqwl qolı kelgende,

Jayı bar Mädeli etken qaşudı ayla.

 

Mädeli men Maylınıñ aytısında,

Nağaşılı-jien äzil tartısında:

Älimqwl men Jaqıpbek esimderin,

Tiline tiek etken alıp sınğa.

 

Qısqaşa sol aytıstıñ üzindisin,

Keltirip sözim jalañ bolmau üşin.

Wsınıp oqırmannıñ nazarına,

Jön kördim taldauğa onıñ işi-tısın.

 

Mädeli: Şardaradan men kettim oymen qaşıp,

Kepelik darbazanı bergende aşıp.

Jaqıpbekten – kömek joq, özimiz – az,

Bül isti parıq qılmaydı sendey jasıq.

 

Maylı: Şardaradan sen kettiñ oymen qaşıp,

Kepelik darbazanı bergende aşıp.

Jüsiptiñ jaudan qaşqan jeri bar ma? –

Men jasıq bop tuğanda sen de jasıq.

 

Mädeli: Tuğannan men atamnan zor bop tudım,

Sen atañnan tuğannan qor bop tudıñ,

Atqa minip daladan mal tappaysıñ,

Etiñ — jasıq, süyegiñ — bor bop tudıñ.

 

Maylı: Men ne qılıp atamnan qor bop tudım,

Sen ne qılıp atañnan zor bop tudıñ?

Azğana auıl qojanı altı şauıp

Zor bolmadıñ qojağa, sor bop tudıñ.

 

Miniñ dep Mädeliniñ betine basqan,

Älimqwldıñ qolınan seniñ qaşqan.

Maylığa aytqan Mädeli är sözderi,

Salmaqtı añlağanğa auır tastan.

 

Zer salğan siyaqtı söz törkinine,

Üñilgen bop tereñniñ eñ tübine.

«Mädeli qoja, kim özi?..» – dep keybireuler,

Şimaylap ün qağazdı jelpinude.

 

Bwhar, Koqan, Hiua men qırğız, qazaq,

Bas qosıp basqınşımen qılmaq ğazzat.

Koldau tappay eş jerden oy-qiyalı,

Jan düniesi küyzelip tartuda azap.

 

Altı alaştı aytpay-aq birge tübi,

Ata-ata ıdırap ru jigi.

Baywzaq-Batırbek, Dosalı-Qasımbekter,

Ayamay qırqısuda birin-biri.

 

At töbeli siyaqtı eldiñ biri,

İşinen boy tikteuge daular iri.

Ata-ata, ru-ru, jüz-jüz bolıp,

Jüz şayısıp birikpes deydi tiri.

 

Qwdiyardan küş alğan Qanay datqa,

Bwl kezde ketip qırın qaraydı artqa.

Qoqandıqtar – qoqañdap, ädetimen,

Oñ közin sala qoymas bizdiñ jaqqa.

 

Dep tolğanğan Mädeli Ahmetpen,

Til tabısu bağıtın maqwl etken.

Jön be deydi Aqbwlaq-Badamdağı,

Sulı jerden jay alıp irge tepken.

 

 

Joq älde barsam ba dep Jarsuatqa,

Darbaza men Qosqwdıq, Qoylıq jaqqa.

Jwt bolsa jwrt jwrday bop qalatwğın,

Şöl, Sırdan jaqsı-au deydi Aqbwlaqta.

 

Aqbwlaq – ata qonıs atam alğan,

Suları Mapıq ata şırın baldan

Ölgenimde meni jaqın qoysañ suı,

Eki ese köp bolar dep aytqan boljam.

 

Aqbwlaq pen Badamğa ğaşıq bolıp,

Dünieden atam da ötti tasıp-tolıp.

Bwlaqtıñ mañayına jerlenbedi,

Topırağı Hiuanıñ näsip bolıp.

 

Qasietti Ordabası, Badam jerin,

Oyı – saz, keñ jaylaulı qırat belin,

Qonıs etse jaman bolmas dep oylaydı,

Köşip qonğan Sır menen qırdağı elim.

 

Osı oymen Mädeli elge oralıp,

Boyınan Mapıq ata qonıs alıp.

Ordabası mañayın jaylau etip,

İrge tepken desedi jaydı salıp.

 

Mädeli Bwhar asıp, Jızaq tauda

Jürgende dayındalıp qarsı jauğa.

Jappastıñ saudageri er Şoyınğa,

Jağdayın bayandaydı küygen dauda.

 

Ağayın alşın-jappas qızıp qanı,

Jağdayına tap bolğan aşıp janı.

Jigitterin er Şoyın jiberedi,

Barımtalap keltir dep bolsa malı.

 

Er Şoyın jigitteri Sırğa barıp,

Jılqıdan Jappas aytqan bölip alıp,

Mädeliniñ Momın attı qarındasın,

Ketken eken dep aytar oljalanıp.

 

Ayqasuğa jaumenen Arqadağı,

Jigit ertip jorıqtan bar habarı,

Mädeli men Kenjehan qoldı bastap,

Eline er Şoyınnıñ attanadı.

 

Qaratau asıp Saudakentke barıp,

Barma dep körgen-bilgen izdeu salıp.

Arqanıñ şüygindi keñ dalasınan,

Qonğan auılın er Şoyın biledi anıq.

 

Mädeli qolın eki topqa bölip,

Bir tobıña etem dep özim ielik.

Bir tobın Uälihanğa tapsıradı,

Qarımta qaytaruğa berip erik.

 

Jılqıdan sender elge ayda dedi

Panalau biz türamız sayda dedi.

Er İİİoyınnıñ qolı quıp şıqqan sätte,

Tiisemiz joq jerden oyda dedi.

 

Sender kete beriñder qaramastan,

Biz soğısıp bağamız ayamastan,

Quğınşılar qol üzip kete almastay,

Betpe-bet ayqas bolar aralasqan.

 

Er Şoyınnıñ eliniñ jılqısınan,

Dalada jayılıp jatqan bir twsınan.

Qayırıp Ualihandar aydadı elge,

Twrarda el-jwrt endi wyqısınan.

 

«Jau şaptı, jau şaptı» dep salıp attan,

Dürlikken ayqay şığıp auıl jaqtan.

Er Şoyın özim bas bop jigitterge,

Quamız dedi jaudı jaraulı atpen.

 

Bir-birin şabısuğa dayındalıp,

Ayqasuğa at minip qayım halıq.

Jigitteri jiılıp er Şoyınnıñ,

Attandı qaruların qolına alıp.

 

Siyaqtı alıp qıran atqa qonğan,

Eline erligimen bolğan qorğan.

Er Şoyın saygüligin saylap minip,

Qoldı bastap kelude aumay joldan.

 

Mädeli er Şoyındı kütip twrğan,

Tiisti büyirinen twtqiıldan.

Kenjehan atoy salıp Aqtañkermen,

Şığuda bir qiırğa bir qiırdan.

 

Talayın nayzamenen qağıp ötip,

At jalımen bauırında oynap tetik.

At üstinen audarıp qarsılasın,

Talayın qwlatuda quıp jetip.

 

Riza bolıp Kenjehan önerine,

Twrğanda azdap tamaşalap köre bile.

Oñtayına jaqındap kep qalğanda,

Qara sannan er Şoyın jiberdi ile.

 

Aq nayza qara sanğa batıp ketken,

Suırılğanda qızıl qan atıp ketken.

Jaralanğan Kenjehan şettep jürgen,

Mädeli batır jaqqa kelip jetken.

 

Mädeli körip ini jaraqatın,

Topqa wradı Oqjetpes qızıl atın.

Beseudi şanşıp attan tüsiredi.

Jayratıp birinen soñ birin artın.

 

Mert bolğan er İİİoyınnıñ jalğız wlı,

Sol jığılğan beseudiñ eken biri.

Soñına tüsip qanşa wmtılsa da,

Er Şoyın ala almaydı Mädelini.

 

Oqjetpestiñ qwyınday qwyıluına,

Say bolıp Mädeliniñ qimılına.

Er Şoyındı mañına juıtpastan,

Tap qıladı qasiretti küyge mına.

 

Alşınnıñ atı şulı Şoyın eri,

İsi alğa baspastan ketip keri.

Bauırımdap jılağan jwrttı körip,

Tüsipti attan eñirep bosap köñili.

 

Mädeli qaralı eldiñ bilip halin,

Soñına ertip jora-joldastarın.

Barımtanıñ qaytarıp qarımtasın,

Eline kelgen eken aydap malın.

 

Jeñilgen er İİİoyınnıñ jigitteri,

Jaudı ala almay kesilgen ümitteri,

Şoyınğa biri saual bergen eken,

Közge wrıp ketken batır mült jeri:

 

– Twrğanda oq-nayzañız qolıñızda,

Jas batır kelgen sätte oñıñızğa,

Qara sannan tüyrediñ ne sebepten,

Qaq jürekten şanışpay sorımızğa?

 

Mıñnan bir äyel tabar onday erdi,

Bir özi qalıñ topqa toqtau berdi.

Jigitti men ölimge qiya almadım,

Depti mingen sol bir at Aqtañkerdi.

 

Kanşama qusam-dağı Qızılattı,

Siyaqtı qızıl tülki ayla taptı.

Oñtayıma wrımtal juımauı,

Janıma batıp qattı qaljırattı.

 

Jaralı degen osı – jaudı ayağan,

Ayırıldım eki ortada men baladan

dep, Şoyın köziniñ sığıp jasın

Mert bolğan jalğız wlın aymalağan.

 

On jılday wlasıp bwl daudıñ artı,

Wlıq aldında wqsaydı bolğan talqı.

Bwl daudan da uaj aytıp qwtılğan der,

Ädiletke tirelip sözdiñ artı.

 

Tätendey datqağa aytqan öleñinde,

Zer salatın jäyitter bar tereñinde.

Jılımşığan janjal men jala daudan,

Alısqan jaqsı eken jau degeninde.

 

– Dariyanıñ gauhar jatar arnasında,

Köpester küyme jeger arbasına.

Datqeke qwlaq salıp tıñdasañız,

İniñniñ bes-altı auız arzasına.

 

Körinbes bwl künderi közim jastan,

Datqeke ne qızıqtar ötti bastan.

Jalğız inim jaralı bolğannan soñ,

Beseuin qatar şanştım ayamastan-

 

dep, Qanay datqağa aytqan arızında,

Talay män bar söziniñ mañızında:

Siyaqtı izi jatqan sol daulardıñ,

Sozılğan jılımşı bop bes-on jılğa.

 

– Alşındı şaptıñ aralap,

Joldasıñ olja ülesti…

Nayzada şeriñ tarqağan,

Şanşısta iniñ süyinip.

Jiılğan jaudıñ adamı,

«Bauırımdap” qaldı jiılıp.

Orıs jwrtı alğan soñ,

Bwl ister qaldı tiılıp –

dep, batırdıñ erligin surettegen,

Maylıqoja sözin jwrt qwrmettegen

San jıl boyı saqtalıp halıq auzında,

Biz paqır jinap onı tirnektegen.

 

Mädeli qonıs teuip Aqbwlaqtan,

Qoldau tapqan Şımkenttik wlıq jaqtan.

Bwl uaqta Orıs Taşkent, Qoqandı alıp,

Kez eken Bwhar, Hiua iek artqan.

 

Keşikpey bwlardı da basıp alıp,

Han menen ämirine salıq salıp.

Jeñilgenin moyındap kelisim jasap,

Orısqa täueldi el bolğanı anıq.

 

Qazaqtıñ keñ dalasın qolına alıp,

Şwraylı sulı jerge egin salıp.

Qonıstana bastadı meken etip,

Şüygindi şabındığın orıs alıp.

 

«Barımta, atıs-şabıs adıra qalıp,

Bolıs-saylau, bi-saylau beleñ alıp,

Degender elu bası el teñseltip,

Äkim tili baylanğan paralanıp.

 

Zaman kelip qwyqıljıp qwyındağan,

Mal janın esepke alıp şiırlağan.

Alım-salıq köbeyip är jıl sayın,

Öz däuleti özine bwyırmağan.

 

Kün sanap qonıs tarılıp qiındağan,

Aytıs-tartıs, dau-damay tiılmağan.

Aq bökendey adırda jelip jürgen,

Halıqqa ornağanday qiın zaman».

 

Degen oymen Mädeli minip atqa,

Kelisip wlıqpenen Şımkent jaqta.

Sır menen Qırdağı elge attanadı,

Köşirigi kelu üşin Aqbwlaqqa.

 

Batırğa maldı-baylar bermey ırıq,

Üyrenip qalğanbız der erkin jürip.

Sır menen qır jaqsı dep jwtasaq ta,

Batır sözin tastaydı keyin sırıp.

 

Mädeli bwl jağdayğa aşulanıp,

Bopsılap köşirmek bop sarbaz alıp.

Mıltıqtı orıs tobımen Sırğa tarttı,

Sayramdıq sarttan eki paluan alıp.

 

Janına ilesip batırdıñ jigitteri,

Apay tös kileñ atan jilikteri.

Könbese küştep köşirip äkelude,

Bäriniñ köñilindegi ümitteri.

 

Sır eli bwl jağdaydan habarlanıp,

Qarsı şıqpaq boladı dayarlanıp

Qaşaq batır bas bolıp järdem ber dep,

Jamanqara baradı qolqa salıp.

 

Ağayın-jegjat edik qatar jatqan,

Mädeli degen şıqtı täñir atqan.

Ağayındı endi ol şappaq boldı,

Qol jinap orıs penen qazaq-sarttan.

 

Qwlşığaş – irgeli el qwmda jatqan,

Bir jağı – qwm, bir jağı – Sırda jatqan.

Bas bolıp Jamanqara, Qaşaq batır,

Jer-jerden qol jinaydı salıp attan.

 

Qalıñ qol qarsı jürdi Darbaza asıp,

Attandı Kökşımıldıq belin basıp,

«Baqa” attı jazıqta Montay tayau,

Kezdesedi eki jaq qarsılasıp.

 

Orıstıñ sarbazdarı şığıp qırğa,

Eki jaq ayqasına bolıp riza.

Twradı tamaşalap qır basında,

Süzisin körgendey bop eki qwlja.

 

Ne qılsın bwlardı orıs äskerleri,

«Biley ber, bölip al da» dästürleri.

Soğısın tüzdikterdiñ tamaşalau —

Jañılmas jan qaltada täspileri.

 

Ölimge qiya almay birin-biri,

Soyılğa jığılğan köp janı siri.

Soqqıdan soğıstağı mert boladı,

Sayramnan kelgen paluan sarttıñ biri.

 

«Bauırımdağan» ekinşi paluanğa,

Kezdesedi er Qaşaq kelip oñğa.

At üstinen Qaşaqtı jwlıp alıp,

Taqımdap paluan bastı oñ men solğa.

 

Tım şağın kisi eken Qaşaq batır,

Tabatın taban astı ayla-aqıl,

Aşu-ıza kernegen paluannıñ,

Kökparşa taqımına tüsipti aqır.

 

«Äkeñ – men!» dep qamşılap atın paluan,

Menen öner körgin dep aluan-aluan?

Ayqaylap toptı aralap jurgeninde,

Qaşaq batır qanjarmen qarnın jarğan.

 

 

Paluan attan qwlaydı börişe wlıp,

Qaşaq atqa aladı qarğıp minip.

«Mineki, äkeñ-Qaşaq – men bolam!» dep,

Ayqaylap basadı atqa qamşı wrıp.

 

Bir şetten qayrat jasap Jamanqara,

Zikirge qılış wradı jaqın bara.

Semseri şort sınadı belge tigen,

Zikir paluan bergende şalqalana.

 

YApırmay, mına qoja ne deydi dep,

Twrğanda jasaqtarı köbeydi kep.

«Köpten qoyan qwtılmas» degendey-aq,

Talayları baylandı kögenge kegi.

 

Tüskende temir kögen Mädelige,

Zünin jaqın sıbaylas jatqan birge,

Botaday bozdap dauısı şıqqan eken:

«Osıma dep, künimiz sengen sizge!»

 

«Üniñdi öşir, depti, itşe wlımay,

Pendesin saqtar özi patşa-qwday!

Ağayın ğoy ölimge qiya qoymas,

«Tilegen jañbır basqa eñbek» der osınday»

 

Orıstar araşalap alğan deydi,

Kepil bop Zünin üş jıl qalğan deydi.

Aqbwlaqqa köşi-qon toqtatılıp,

Mädeli tuısı tek barğan deydi.

 

Ağayındı – jeñe almadı betti körer,

Qatındı – jeñe almadı etti körer:

Qojalar eki paluan qwnın tölep,

«Jeñiliske Mädeli jetti» – der el.

 

Osı eken Mädeli bir süringen jer,

Özine-özi jau bop bülingen el,

İrgeli el bola almay oy men qırda,

Mäz bolıp mal bağumen jüringen el.

 

Jıldar ötip baradı zamandar da,

Bwlbwl bolıp sayraydı jaman qarğa.

Key esek twlparmın der bağı janğan,

Ätteñ-ay amal bar ma, amal bar ma?

 

Tuısım – bölek, tuğanım – bwl jerde az,

«Taqsır-taqsır» degende bop jürdik mäz.

Basıma qiınşılıq is tüskende,

Qasımnan tabılmadı köñili saz.

 

Dep aytqan sözi wqsar osı twsta,

Qaldırğan soñğı wrpaqqa etip nwsqa.

Aqınnıñ ädiletti jaqtaytwğın,

Lwğattı sözderi köp wzın-qısqa:

 

«Esti bolsañ – eliñniñ qorğanısıñ»,

Dep aytqan Mädeliniñ tolğanısın,

Ömirdiñ özeginen suırtpaqtap,

Dünieden»opırmalı» alğanı şın.

 

Bir jan joq bolıstıqqa talas emes,

Köñili bir-birinen alasa emes.

Sözi eken Mädeliniñ Appazğa aytqan,

Bolıstıqqa talasarda berip keñes.

 

«Köñili oyau kökireginde bolsa eger köz»,

Mädeli aytıp ketken lwğattı söz.

Däl büginde quatın joymağanın,

Oqığandar payımdap añlaydı tez.

 

Keledi danalardıñ sözi kösem,

Jwrttı baurıp alatın tilmen şeşen.

Mädeli qazaq tilin şwbarlamay,

Artıq bolmas jazğannan twñğış desem.

 

 

 

 

 

 

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Seyitjappar törege hat

 Maylıqojanıñ tuılğanına 185-jıldığı qarsañına  Maylı qojanıñ bir saylaudıñ sarsañı jaylı Mırzahmet babanıñ tuğan bölesi Qasımhannıñ …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan