Bilgen Şayır aytadı

Mädeli qoja

(jalğası)

Qojeke, otıram dep qasıñızda,

Azap satıp aldım-au basımızğa.

Dep ol da üyden şığıp ketken eken,

Men riza dep jeytin et-asıñızğa.

 

Qalipa Mädelige qosılarda,

Şartımdı aytamın aldın, esim barda:

”Toqal’’ degen sözdi sen aytpa depti,

Boyıña teñep alğan mendey jarğa.

 

Tilegin Qalipanıñ qabıl etip,

Aytpadı toqal sözin sabır etip.

Bir küni sınamaqqa «äy toqal» dep,

Şaqıradı jan-jaqqa dabıra etip.

 

Qalipa bwl sözine namıstanıp,

Batırdıñ qwzırına jetip barıp,

Uädeñ qoja seniñ kayda deydi

«Toqal» sözin aytpauğa bergen ant.

 

Men sağan endi qoja joqpın deydi,

Batuğa Sır suına kettim dedi.

Dariyağa özin atıp tastağanda,

Kenjehan «Aqtañ kermen» jetti deydi.

 

«Wstama, şıraq» dese tıñdamastan,

Mıqtan wstap örilgen qolañ şaştan,

Dariyadan at jaldatıp şığaradı,

«Jeñgeley» jalınıp, sipap bastan.

 

Bwl jaydan habarlanğan Ahmet swltan,

«Ölse eger suğa batıp meniñ ağam,

Qwnınan qwtılmas eñ degeninde»,

«Bilemin, depti batır, joğın apañ»

 

«Töreniñ tüp atası qalmaq edi,

Ölerinde kebinin jalmap edi.

Ajalınan ölse de mağan tölet,

Jalğanda jemegen boğıñ qalmap edi.

 

Jüyriktiñ mayda keler qwyrıq jalı,

Söylemes jalğan sözdi er Mädeli.

Apañnıñ közi tiri – ketse meyli,

Opasız, apañ üyde otır äli!»

 

Degen sözdi aytıptı osı twsta,

Qalipa jaylı sırdı şertsek qısqa.

Osılayşa äñgimelep otıratın,

Qwyma-qwlaq qariyalar sözi — nwsqa.

 

Älqissa Qalipadan sözdi bölip,

Türkistannıñ jağdayınan habar berip.

Köterilis barısın bayandayıq,

Mädeli jata twrsın üyge kelip.

 

Küreske Türkistannıñ janındağı,

Jan-jaqtan qol qosılıp mañındağı.

Äkimniñ sarbazdarın sansıratıp,

Jeñudiñ qarastırdı qamın äri.

 

Qalanıñ qorşap alıp tws-tws jağın,

Äkimniñ iske asırmay ayla-şarın.

Qalanıñ qaqpasına atoy salıp,

Tünimen dürliktirdi atırabın.

 

Tañ ata Mırzadäulet sasqanınan,

Halıqqa ündeu ayttı tastap wran.

Bärimiz mwsılmannıñ balasımız,

Payda joq qandı bosqa şaşqanıñnan.

 

Zañına şariğattıñ jügineyik,

Sol zañmen süruge ömir birigeyik.

Dep halıqqa pikirin jariya etti,

Añlatıp jwrtşılıqqa jılı keypin.

 

Osınday köterilis Äulie-ata,

Mañında Pispek, Toqpaq, Almatı,

Aqmeşit, Şımkentter de boy körsetip,

Qoqanğa soqqı bergen oysırata.

 

Mwhammed Salih aytqan derekterde,

Türkistan men Taşkenge jaqın jerde.

Jüre almay qalğan eken dep aytadı,

Jergilikti halıqtan bir jan özge.

 

Şımkentten üş mıñ sarbaz jiıp-terip,

Mırzadäulet — Mollabek kömek berip,

Qoqannıñ köp qolınan qorıqqan el,

Betpaqtıñ dalasına ketken enip.

 

Orıstıñ pana bolğan qamaldarı,

Qalmağan basqaşa bir amaldarı.

Köbi köşip Sarısu, Saudakentke,

Wlıqtı Niyazäli sağaladı.

 

Añlatıp Niyazäli jılı şıray,

Qarsı aldı eldi kelgen jılı wşıray.

Jağday jasap jaylau men jay beredi,

Qinalğan halıqtıñ hal-jayın swray.

 

Bas qosıp eldiñ jaysañ-jaqsıları,

Bolıs-bi, datqa men bay basqaları.

Şımkentte bastı qosıp aqıldasıp,

Koqanğa bir top elşi attanadı.

 

Bas qosqan osı ülken maslihatta,

Elşige bolıp basşı Qanay datqa.

Qajetti sıy men tartu taralğı alıp,

Qoqanğa jöneledi minip atqa.

 

Qabıldap Qwdiyar han elşilerdi,

Qanay menen keledi kelisimge endi.

Mırzahmetti Taşkennen Qoqanğa alıp,

İnisi Mwratqa ornı berilsin dedi.

 

Tıy dep bülikti Qanayğa el işindegi,

Qaytuğa rwhsat dep qol wşın berdi.

Sözine Mollabektiñ qwlaq asıp,

Salıqtı jeñildetuge kelisim berdi.

 

Jılında mıñ segiz jüz elu segiz,

Hanğa qarsı qozğalıs şığıp semiz.

Aqırı qataldıqpen janıştaldı,

Satqındardıñ saulığı tauıp egiz.

 

Taşkennen Mırzahmetti Qoqan alıp,

Mıñbası lauazımın bergeni anıq.

Bwl isti Qwdiyardıñ wnatpastan,

Mollabek iştey teris körgeni anıq.

 

Mollabek jası ülken ağası edi

Han taqtı qasterleuge talas edi.

Dili qattı – dini mıqtı, tilge şeşen

İsine Qwdiyardıñ saraşı edi.

 

Mollabek Qwdiyardıñ qılıqtarın,

İsine say emes dep wlıqtardıñ:

Itpazdıq, qartapazdıq, qatınpazdıq,

Siyaqtı istiñ sebude wrıqtarın.

 

Berilip mayqanağa sauıq-sayran,

Memlekettiñ jwmısın tastap qoyğan.

Köteriliske kinäli inim deydi,

Mırzahmetterge bilik berip qoldan.

 

Küyingen Qwdiyar hanıñ ezdigine,

Parasat aqılınıñ kemdigine.

Mollabek nasihatın tarjima ettip,

Bereyin oqırmanğa endi mine.

 

         Mollabektiñ   Qwdiyarğa nasihatı          

 

Jası ülken ağası edi ol Mollahan,

Aqılın ayanbaytın Qwdiyardan.

Sondıqtan qamın köp ol jeytin edi,

Sırlarıñ şeber tilmen şertip endi:

 

– İnim bwl nasihattı wğıp alğın,

Boyıñdı jaman isten aulaq salğın.

Padişa adam isi halıqqa dem beretin,

Han – han emes itpazdıqtı jön köretin.

 

Qaydan keldi sağan bwl qasietsiz oy

Bir itiñniñ jegeni künde bir qoy.

Tañdanarlıq elge seniñ bwl qılmısıñ,

Öziñe layıq pa bwl jwmısıñ?

 

Jauğa şabar ne bir jaysañ er jigitter

Aş jürip, toq boluda sendegi itter.

Er qadiri – it qadirinen bolğan soñ kem,

Ğalamda qorlıq bar ma däl bwğan teñ?

 

Han isi me bwl degen qanday isiñ,

Attıñ qwnın bergeniñ bir it üşin.

Er qanatı ejelden at emes pe,

Han bolsañ däyim saqta bwnı este.

 

Qwlağıña nasihat dürin qwyıp almasañ,

Qal jayına jigitterdiñ qaramasañ.

Salmasañ nasihatqa bwl qwlağıñdı,

Seniñ isiñ halıqqa ziyan mülde.

 

Bwl bir zaya ketken is – han isi emes,

El hoş körip bwnıñdı dwrıs demes.

Qasıñnan şıqpay talay aqılı kem,

Özderin körseter danamen teñ.

 

Özderin qulıq penen etip jaqın,

Jüzderin jüz qwbıltıp aytar datın:

Seni bir mayhanada iri etip,

Özderin äydahardıñ biri etip.

 

Basqalardı ükimettiñ qwlı etip,

Özderi işip-jeumen küni ötip.

Bäri de jarlığıñdı taptauta bar,

Teris qaraydı tegin oğan bermeseñ mal.

 

Añ aulay qızığına bolsañ da qarıq,

Dosıñ men dwşpanıñnan köre bil parıq.

Jannan keşip qızmetti qılsa eger,

Odan adam ayamas mal menen zer.

 

Ilayıq qızmetine sıy bermeseñ,

Jılıtar ton qadirin sen bilmeseñ.

Bilersiñ oy örisiñ bolsa tereñ,

Közesi su bergenniñ sınğanmen teñ.

 

Bola qalsa basıña dwşpan töner,

Kele qoymas qasıña jan jelep-jeber.

Mas bolıp, masqara bop işip-jeme,

Qazınam tek köbeye tüssin deme.

 

Jinalsa däuletiñe qazına mol,

Onı ornına jwmsaudıñ qamında bol.

Qazınañ molaysa eger aşqın onı,

Jomarttıq qolıñ menen şaşqın onı.

 

Ärkimge onı öziñniñ qolıñmen ber,

Qolıñmen bermegendi it pen qws jer.

Kisi arızına salğın tek öziñ nazar,

Är isti közben körip qol wstasa ozar.

 

Jañalıq iske qoldı qayım etkin,

Sıpayılar qajetin dayın etkin.

Bwl bir jaña nasihat, bwl jaqsı söz —

Wğa almas kökireginde bolmağan köz.

 

Bwl aytqan nasihattıñ mañızdarı,

Aqiqat — ertegi emes añızdağı.

It jetektep, karta oynap, para jegen,

Köleñkeler siyaqtı janımdağı.

 

Narıqtıq zamanada qalıptasqan,

Añsauda ayaqtarın şalıs basqan.

It qwmar, karta qwmar, dañq qwmar,

Azğındar da az emes asıp-tasqan.

 

Mülikti qolı jetken talap alıp,

Zauıt, fabrika toqtağanı qalada anıq.

Öngen önim kemeyip kün-kün sayın,

Şarua şayqalğanı dalada anıq.

 

Sauda dep qatın-qalaş qız bala da,

Sansırauda dep eptep pwl qala ma.

Reket-zañgerlerde janın salıp,

Degen köp sıbağamnan qwr qalam ba?

 

Baq qwmar, ataq qwmar, dañq qwmar,

Sıbaylastar qauışıp wmar-jwmar.

Araqtı qoldan jasap satqandar köp,

Şölmekke jaña etiket tağıp twmar.

 

El qamın oylau degen esten şığıp,

Bas qamımen esensiz jürgen ığıp.

Osılarğa arnalğan wqsap ketti

Qwdiyarğa Mollahan aytqan ügit.

 

Ferğananıñ tarihın jazıp ketken

Jwnaydulla Qojawlı jariya etken

Öleñdi oqıp körip kitaptağı,

Twrsınäli Aynabekwlı tärjima etken.

 

Qoqan, Bwhar arası şielenip,

Şekaralar bwzılıp ielenip.

Taq talası şeginen şıqqan kezdi,

Handıqtan biri ketip, biri kelip.

 

Mollabek – Qwdiyardan tartıp alıp

Handıqtıñ saltanatın qwrğanı anıq.

Ornatıp qatañ tärtip şariğattıñ

Şartına jwrtşılıq bas igeni anıq.

 

«Qwdiyar Bwhar qaşıp Ämir ketti,

Mollahan şariğattı anıq etti.

Köp qazaq baytabasın basın orap,

Rayıs bazarşını jäbirletti.

 

Tüzeldi üş jılğaşa köp jwmıstar,

Är han-aq şariğattı solay wstar.

Kisiler ilim bilgen ğaziz bolıp,

Küşeydi Qazı-Müfti, Rayıstar».

 

Dep jırlağan uağında Maylıqoja,

Däriptep Mollahandı jwrttan oza.

Ölgeninde qayğırıp käri-jastar,

Dep aytar qara kiip twtqan aza.

 

Qwdiyar isin qoldap miyat qılar,

Mıñbası Mırzahmet siyaqtılar.

Handıqtıñ mañayınan alastandı,

It qwmar, qoraz qwmar, qızıq qwmar.

 

Kezinde taq talaspen jürgen şette,

Älimqwl atqosşı eken Mollabekke

Mollabekti Älimqwl qırğızdağı

Tanıstırğan Seyitbek, Älimbekke.

 

Qırğız tuısın ügittep molla Älimqwl,

Qıpşaqtar wlığımen de tabısqan til.

Mañına Mollabektiñ toptastırğan,

Bir jeñnen – qol, şığarıp bas – jağadan bir.

 

Atqosşı Äbzäl basşı, Jemge basşı,

Äkim bolğan döñgelep örge tası.

Mırzadäulet qızına üylendirip,

Mollahan berdi amalın Pansat bası.

 

Handardıñ qalmağan dep qayda bası,

Öltirip Mollabekti aynalası.

Han tağına qarauıl bolu üşin,

Jaraydı dep Swltan-Säyid jas balası.

 

Mıñ bası, pansatbası, parmanaşı,

Molda-müfti, qazı-kälän, qazınaşı –

Säyidti han köterip aq kiizben,

Molla Älimqwl boldı – ämir, laşkar bası.

 

Memleketti qolına alğan basıp,

Älimqwl basqaruda jantalasıp.

Bwhardıñ ämiri de Koqanğa han,

Qwdiyardı qoymaq qayta bolsa näsip.

 

Bwl jaydan habarı bar orıs qolı,

Qazaqtıñ dalasında bolıp jolı.

Äulie ata, Türkistan, Pispek, Şımkent,

Taşken men Qoqandı almaq kelse oñı.

 

Balası Kenesarı – swltan Sızdıq,

Ata joldan ketpesten küder üzip.

Qoqandı orıs alsa Bwhar barıp,

Küresuge aladı betti tüzep.

 

Tayşıq penen inisi Ahmet swltan,

Orıs jaqqa şığuğa belin buğan.

Osılay eki jaqqa bölinedi,

Adamdar ağayındı birge tuğan.

 

Mañına Aqmeşittiñ köşip barıp,

Äkimnen Debu attı rwqsat alıp.

Jañaqorğan qamalın orıs alarda,

Tayşıq, Ahmet erligin körgeni anıq.

 

Jölekte «Qaramwrın» şayqasında,

Qoqan menen orıstıñ ayqasında.

Tört jüz äsker, mıñ san qol qoqandıqtı,

Jeñedi Tayşıq, Ahmet arqasında.

 

Sol soğısta üş birdey äsker bası:

Bektibay, Aydarbek, qoñırattıñ Telqojası,

Tayşıqqa tap bergende, üşeuin de,

Sayısta sansıratqan basıp tası.

 

Bektibay batır – Jalañtöstiñ wlın,

Nayzamen tüyregende Tayşıq bwrın,

Auzınan kirgen nayza jelkesinen,

Şığıp şeyit ketken der üzilip jwlın.

 

Telqoja nayzası da sol bir şaqta,

Tayşıqtıñ sol iığına batqan uaqta,

Irğağanda äri auıp sauırına at,

Nayza sınıp tiktelgen äreñ atqa.

 

Sol jaradan er Tayşıq qaza bolıp,

Ahmet bastan ötkizip talay jorıq,

Mıñ segiz jüz seksen segiz jılda ötipti,

Birneşe lauazımğa ie bolıp.

 

Orıstan betin bwrğan Sızdıq swltan,

Qoqannıñ handığınan kelip pärmän:

Sozaqqa äkim bolıp tağayındaldı,

Orıstı ötkizbeuge şekaradan.

 

Tarihın Sızdıq swltan aytsam bastan,

Öz aldına bir bölek bolar dastan.

Otarlauşı orıspen küresude,

San qilı oqiğa ötken ğaziz bastan.

 

Surettep Mädeliniñ qayın jağın,

Öleñmen ete bersem jayın mälim.

Mıñ bir tünniñ ertegi siyaqtanıp,

Ketetini özime zayır mälim.

 

Jazılıp keselinen jaralanğan,

Mädeli jan-jağınan habar alğan.

Aqmeşitten orıstar ot-kemesi,

Kez edi Sırdı örlep jağalağan.

 

Qoqan qolın basqarğan Qanağat şah,

Qırıq mıñ sarbazdardan qwrılğan sap.

Jetisuda segiz jüz orıs qolınan,

Jeñilip qayttı degen bar qaueset.

 

Türkistan, Äulie ata, Pispek, Toqpaq,

Qarulı orıs qolı kelgen toqtap.

Kartasın sızıp jerdiñ ie bolıp,

Biikterge belgi wrıp, qazıq qaqpaq.

 

Mädeli oy jiberip şartarapqa,

Oydağı orıs, ördegi Qoqan jaqqa.

Bwqarayı-şäripti jön köredi,

Qolaylı qonıs tauıp jay almaqqa.

 

 

«Belbeudiñ bel qışidı şeşerinde,

Jılqı mal tebispeydi öserinde.

Sır menen Mädeliniñ qoştasqanı,

Bwharğa joğarılap köşerinde.

 

Aman bol, Qosjarsuat — tuğan jerim,

Kindik kesip kirimdi juğan jerim.

Jeli tartıp jem berip bedeu atqa,

Dürildetip jılqını quğan jerim.

 

Mädeli Bwhar barıp qonıs alar,

Bir jıldan soñ bwl jerdi orıs alar.

Şımkent penen Türkistan, Jetikentti

Asıp barıp Taşkenge qolın salar.

 

Balalar külisesiñ hoş uaqta,

Äzir jağañ käpirden bos uaqta.

Bizdiñ söz eş dalağa ketpeytwğın,

Jetpeydi endigi jıl osı uaqqa».

 

«Aq patşa ädilmin dep sendirip twr,

Auzınan şıqqan sözin em qılıp twr.

Oy men qır, jer men suğa ie bolıp,

Är jerden qazıq qağıp, belgi wrıp twr».

 

Dep jazıp ketkenderi osı twsta,

Uağında lwğattay bolğan nwsqa.

Oqırman tanıssın dep jön siltedim,

Öleñinen üzindi berip qısqa.

 

Ädilet pen şındıq bop izdegeni,

Haq dininen küderin üzbegeni.

Din islam tuın tikken Bwhar jaqqa,

Köterildi Mädeli twz degeni.

 

Maqsatı – din islamnıñ tuın wstap,

Qayır dindi qaytaru körgen qıspaq.

Qoqanğa da qol şoqpar bolğısı joq,

Elden zeket eselep alğan qıstap.

 

Soñına ertip jigiti men jeleñderin,

Maqtanış etetindey önerlerin.

Bet bwrıp Jızaq jaqqa köşken eken,

Birge alıp Maylı, Appazday örenderin.

 

«Keşegi jürgen Appaz eñ,

Sen qay jaqtan tap-taza eñ

Mädeli ağamnıñ ayağın uqalap,

Jızaqta bizge Aspaz eñ».

 

Appazğa bolıstıq baq qonğan kezde,

Artıqtau auzınan şıqqan sözge.

Maylı aqınnıñ bir auız sözi eken,

Kesip aytqan kemşiligin tüsken közge.

 

Mädeli Sırdan keşip Jızaq barıp,

Jaqıpbektiñ qolında bolğanı anıq.

Barğanda Bwhar ämiri Mwzaffarğa,

Jızaqtı qorğa depti qolqa salıp.

 

Bwl kezde orıs kelip Äulie-ata,

Şımkentke bet alğan kez qamal tarta.

Orıs penen küreste molla Älimqwl,

Jwrt aytar jibergen dep ülken qata.

 

Aqmeşitten Türkistan kelip äsker,

Kırılğan deydi qolı Ämir-laşker.

Mıltıqtı, zeñbirekti orıstarğa,

Nısana bolıp – jayau, attı äsker.

 

Qarulanğan orıstıñ sarbazdarı:

Mıltıq, zeñbirek, jarılğış oq pen däri.

Jüz sarbazdı mıñ äsker jeñe almay,

Qarsılasqan qırılıp qaldı bäri.

 

Atabek datqa, Baywzaq, Niyazäli,

İs biler qolbasşınıñ jiılıp bäri.

Kamal tartıp mıltıq tek zeñbirekpen,

Orıspen soğısudıñ bolğan jağı.

 

Bwl ädis satqındıq dep qoldamastan,

On mıñ san äskerimen alğa basqan.

Nätijede köp adam şähit bolıp,

Ölmegeni ılajsız keyin qaşqan.

 

«Äzireti Qaratau» dep bastalatın,

Jırında wzaq sonar Mädeli aqın

Öleñ menen sipattap jazğan eken,

Orıs penen Älimqwl atap atın.

«Bas kiimi talıstay,

Orıs aldı qonıstı-ay.

Mwsılmannıñ işiñe,

Käpirler qoydı bolıstı-ay.

Atası jaman Älimqwl —

Mwsılmannıñ balası,

Käpirge qoydı pende qıp,

Qoldan berip namıstı-ay

On toğız kentti alıp twr,

Mwsılmandar nalıp twr,

Qwdaydan qorıqpay bwl orıs,

Täşkenge qoldı salıp twr.

Älimqwl qaştı Qoqanğa,

Orısqa Täşken qalıp twr».

jalğasısın mına siltemeden oqıñız: http://kozhalar.kz/20185696-madeli-qozha

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan