باسقى بەت / بىلگەن شايىر ايتادى / مادەلى قوجا (داستاننىڭ جالعاسى)

مادەلى قوجا (داستاننىڭ جالعاسى)

(جالعاسى)

ء«بىر تۇتام قۋ قۇيرىعى» دەيدى حالىق،

قۋلىق پەن ابىرويعا ەشكىم بولماس قارىق.

قوشەمەتشىل قۋ اتاق العاندارىڭ،

اقىرى جاقسى بولماۋ ايدان انىق.

 

اۋلەتىن ازدەرحاننىڭ از دەپ ايتار،

قۋ اتانعان بولمايدى ءماز دەپ ايتار.

قۋ-زالىم، وپاسىزدار – اعايىندى،

ۇيالاس ءبىر بىرىمەن ءسوز دەپ ايتار.

 

مىرزابي قىرعىنىندا اسقار داتقا،

سىرت بەرىپ كەتكەن ەكەن تاشكەن جاققا.

باسىندا دۇربەلەڭنىڭ بولدى دەگەن،

يە بولىپ قالمايىن دەپ جاماناتقا.

 

داۋ تاعدىرىن شەشۋگە دايىندالىپ،

ءىستىڭ اۋىر ەكەنىن مويىنعا الىپ.

اسقار حابار كۇتۋدە بالاسىنان،

كۇنىنە ون ويلانىپ ءجۇز تولعانىپ.

 

جابەك بي ورداباسى ماڭىندا بوپ،

ءمىرزابيدى قابىلداۋ قامىندا بوپ.

سىر بەرمەي سىرتتان كەلگەن زەكەتشىگە،

قىزمەت ەتكەن بەكتەردىڭ جاعىندا بوپ.

 

جابەك اسقار داتقاعا جەدەل جەتىپ،

بەرەدى بولعان جايدى اڭگىمە ەتىپ،

قازىناشى دا بەگلەربەك قۇزىرىنا،

جاعدايدى حابارلايدى ءمالىم ەتىپ.

 

اسقار داتقانى الدىرىپ بەگلەربەگى،

«ويلاۋشى ەدىم ەلگە يە ەر دەپ سەنى،

ەسەر قاپتاپ كەتكەن بە ەل-جۇرتىڭدى،

باياندا قالاي دەيدى مۇنىڭ ءجونى؟»

 

تىك قاراپ بەگلەربەككە اسقار داتقا،

ەسەرى جوق دەمەيمىن ءدۇيىم حالىقتا.

«ادام الاسى – ىشىندە، مال الاسى –

سىرتىندا» دەگەن ءسوز بار قازاق، سارتتا.

 

نە ايىپ بار مال جايعان مومىن حالىقتا

ەل ريزا ەڭسەنى ەزبەس الىم-سالىققا.

سۇمدىق قوي «قىزدان زەكەت بەرگىن» دەگەن

سىيمايتىن شاريعات-زاڭ، ءداستۇر-سالتقا.

 

وسى ءبىر ءجايتتى ەپتەپ سىناعان بوپ،

بۇل سويقان ماعان دەدى ۇناعان جوق.

وردامنىڭ ويران بوپ قۇلاعانىن،

ەسىتتىردى جابەگىم جىلاعان كەپ.

 

بۇل ءىستىڭ ءبىلىپ تۇگەل ءمانى جايىن،

كەڭ تۇردە وزىڭىزگە باياندايىن

تەلى مەنەن تەنتەكتى تەزگە سالۋ،

ىسىنەن قىزمەتىمدى ايانبايىن.

 

دەپ اسقار ايتىپ ءسوزىن مامىلەلى،

بەگلەربەكتەن كۇتتى تىڭ اڭگىمەنى.

بەك ايتتى اسحانادان اس-سۋ ءىشىپ،

ەلىڭىزگە قايتىڭىز ەندى دەدى.

 

جەتەمىز ءبىز دە جەدەل ارتىڭىزدان،

ءسىز جاعدايدى بىلگەنشە حالقىڭىزدان.

جان-جاقتى ءىستىڭ جايىن انىقتاڭىز،

كىمدەر ەكەن ىرىتكى ساپ، ەلدى بۇزعان؟!

 

وي كەلىپ كوڭىلىنە زىمياندىق،

ويداعىسىن بۇكپەلەپ ريا قىپ.

بۇل جايدان تىم حابارسىز ەمەسسىڭ دەپ،

بەتىنە باسا المادى ايتىپ انىق.

 

قاراعان بوپ قاسى مەن قاباعىنا،

اس-سۋ ءىش تە جەت جەدەل بادامىڭا.

دەپ جىبەردى اسقاردى اسحاناعا،

ۋ قوسقىزىپ جەيتىن اس-تاعامىنا.

 

الاڭسىز تاماقتى جەپ ءمىنىپ اتقا،

تاشكەننەن اتتاندى ەندى بادام جاققا.

جەتە الماي ەل شەتىنەن ەسپەسايدا،

جان ءتاسىلىم قىلادى اسقار داتقا.

 

اق جاۋىپ ارۋلانىپ اسقار داتقا،

جەرلەندى قىزىر جاتقان زياراتقا.

ءمىرزابيدىڭ داۋلى ءىسىن تىندىرۋدا،

مادەلى قولعا الدى ەندى سيىنىپ ھاققا.

 

مىرزاحمەت ءمىرزابيدىڭ وكتەمدىگىن،

اۋىرلاپ ەل ارقاعا كوشكەندىگىن،

اۋليە-اتا ماڭىندا مىرزاحمەت،

قوسىنىمەن قورشاۋدا قاپ كەتكەندىگىن،

 

ەسىتىپ قۇديارحان قوقانداعى،

سۋ سەۋىپ باسىڭدار دەپ وتالعاندى،

اعاسى موللابەكپەن شادمان قوجا،

مىڭباسىنى جىبەردى باسالقالى.

 

مۇحامماد-سالىق دەگەن تاريحشىنىڭ،

جاھانناما تاريحى شىن مەن سىرىن،

جاريالاپ جاڭا تاشكەنت تاريحىندا

بايانداپتى مىرزا بي وزبىرلىعىن.

 

سىرگەلى، قوڭىرات شىمكەنت ماڭىنداعى،

رۋلار باس كوتەرىپ تەگىس ءبارى،

مىرزا بي زەكەتشىنى جاساعىمەن،

ولتىرگەن دەپ كىتاپتا جازىلگان-دى.

 

ساربازىمەن مىرزاحمەت بەگلەربەگىن،

وسى دەپ سەندەردىڭ دە ولەر جەرىڭ،

قۇتىلماستاي قورشاۋعا العانىندا،

موللابەكتەر كەلتىرگەن ءىستىڭ ءجونىن.

 

مىڭباسى شادمانقوجا، موللابەك تە،

قارسى كۇش قولدانا الماي قالىڭ كوپكە.

قابىلداپ قازاقتاردىڭ تالاپتارىن،

بوستاندىق العان دەيدى مىرزاحمەتكە.

 

وسىلاي تاريحتاعى دەرەكتەمە،

دەمەس جۇرت تىڭ دەرەكتى كەرەك نەگە.

قازاقتىڭ باي تاريحىن جازۋ قيىن،

اراب، پارسى، تۇركىدەن بولەكتەنە.

 

كەتسەك تە ورىستانىپ، قىتايلانىپ،

باستان بۇلت تارقار ءبىر كۇن جايلانىپ.

ولجاستىڭ ء«الىپ جانە مەنى» سىندى

ات قازىعىن تابۋى ھاق ءتۇبى ايلانىپ.

 

«تاريحى جاھانناما» — جاڭا تاشكەنت،

پارسى تىلدە جازىلعان ەكەن ەڭبەك.

پارسى ءتىل دارياسىنىڭ ايدىنىنا،

كوسىلە جۇزە المادىم قۇلاش سەرمەپ.

 

قوقاننىڭ تاريحىن تەك ەتىپ ەرمەك،

ولەڭ مەنەن سۋرەتتەپ بولدىم بەرمەك.

بەتىنەن الپىس سەگىز وقىپ السىن،

تالاپتىلار بولسا ەگەر كوزبەن كورمەك.

 

بادام كەلدى – موللابەك، شادمانقوجا،

السىن دەپ ايىپتىلار ءادىل جازا.

جانىندا بار مىرزابي قارت اناسى،

قارالى بالاسىنا تۇتقان ازا.

 

ءمىرزابيدى ولتىرگەن كىم دەگەندە،

تاپپادى جاۋاپ بەرەر ەلدەن پەندە.

كولدەنەڭ كوك اتتىنى تەرگەۋگە الىپ،

ات ويپاتتى وي مەنەن وردەگى ەلگە.

 

مادەلى بۇل جاعدايدان حابارلانىپ،

شادمانقوجا مەن مولدابەككە بارىپ.

جاۋابىن ءتىزىپ جىرمەن ايتقان ەكەن،

بار جازانى ءوزىنىڭ موينىنا الىپ.

«قاراعاشتى تاشكەننەن

مىرزابي دەگەن بەك شىقتى.

ەكى ءيىنىن جەپ شىقتى،

قاتىن مەنەن قىزىڭنان،

زەكەت بەرگىن دەپ شىقتى.

قوقاننىڭ بەيباس بەكتەرى،

جابەك ءبيدىڭ ۇيىندە،

قىمىزعا تويىپ بالقىپ اپ،

قازى مەنەن قارتا جەپ،

وتىرعان كەزدە شالقىپ-اق،

«اسقانعا-توسقان» وسى دەپ،

بەكتەردىڭ باستارىن كەسكەنبىز،

شاريعاتتىڭ شارتى ۇناپ».

 

بايقادىق جاۋابىڭدى بىزگە بەرگەن.

ەر ەكەنسىڭ تۋىلعان تۇزدەگى ەلدەن.

حانعا قانداي جاۋاپتى بەرەر ەدىڭ،

جاعدايدى كوزبەن كورىپ تىلگە كەلگەن.

 

دەگەندە مولدابەككە قاراپ باتىر،

«ولگەن جاننىڭ باسىندا — زامان اقىر».

تىرلىكتە شاريعاتتان شالعاي شىعىپ،

دەر ەدىم زامان قايدا بارا جاتىر؟

 

دەپ تەرمەلەپ جىر مەنەن جونەلەدى،

ولەڭمەن جاۋاپ بەرۋ ونەرى ەدى.

تاريحات-شاريعاتتان حابارى مول،

كەمەڭگەر اقىل ويى تەرەڭ ەدى.

 

«بۇل جەردەن ءۇش جۇرت ءوتىپتى:

پارسى، داري، قىزىلباس،

اقتابان نوعاي، قالماق-اي —

ءتورتىنشىسى ءبىز ەدىك،

بىزگە دە ءتۇستى سالماعى-اي.

بەكتەرىڭنىڭ قورلاعان،

زورلىعىنا شىداماي،

كوشتى ەلىم جاپا-تارماعاي.

ادامعا ءتان ار-ۇيات،

بەكتەرىڭدە قالمادى-اي.

اتادان قالعان جول ما ەدى،

قۋ ناپسىگە قۇل بولىپ،

حايۋانداي تويات الماق-اي.

ءبىز بىلمەيتىن بولماسا،

شاريعاتتا بار ما جول،

قىزدان زەكەت الماق-اي؟

ايت دەسەڭ ايتىپ بەرەيىن،

اق شىندىقتى ايتۋدان،

ءتىل مەن جاعىم تالماعاي.

جازىقسىز ەلدى جازعىرما،

ايىپتىڭ تۇر الدىڭدا.

مىرزا ءبيدى ولتىرگەن،

باسىن كەسىپ الماداي.

كەسسەڭ كەس، كەشسەڭ مىنە باس،

شاريعات جولىن سارا دەر،

داڭعىل جاتقان سارناپ-اي —

جارلى مەنەن بايعا دا-اي،

قارا مەنەن حانعا دا-اي!”

 

مىرزالار شاريعاتتىڭ بۇزىپ شارتىن،

ايتقان سوڭ قارعىس-ناعلات جالپى حالقىم.

ولتىرۋگە ايىپتى ءبىر مەنمىن دەپ،

مادەلى تۇيىندەيدى ءسوزدىڭ ارتىن.

 

سول كەزدە باس كوتەرىپ ازالى انا،

ىسىنە پەرزەنتىنىڭ ىزالانا.

اللا الدىندا بالامنىڭ كەشتىم قانىن،

جۇرمەسىن دەپتى ءبىر جان جازالانا.

 

و، باستا پايدا بولىپ وزبىرلىقتان،

حالىق قارعىسىن الىپتى زۇلىمدىقپەن.

دەپ ءادىل ۇكىمىن ايتىپتى انا،

قارالاپ ءمىرزابيدىڭ تەگىن شىققان.

 

موللابەك پەن مىڭباسى شادمانقوجا،

مادەلىگە جوق دەپتى ساعان جازا.

كوتەرىلە كوشكەن ەلدى قايتارعاندا،

ءىسىڭدى اتقارا بەر دەپتى تازا.

 

مىرزابي داۋى وسىلاي تىنسا داعى،

جالعاسىپ قوقان مەنەن ءبىر ساباعى،

ءمىرزابيدىڭ تۋىسى مىرزاحمەتتىڭ،

كوڭىلىندە كەك بار كەتپەس قۋسا داعى.

 

وتكەن سوڭ دۇنيەدەن اسقار داتقا.

مادەلى ورنىن باسپاق ءمىنىپ اتقا،

دەگەن ءسوز ەتەك الىپ ەل ىشىندە،

جايىلادى اعايىن جاماعاتقا.

 

«اسقاردىڭ جاس توقالى اقبالداق تا،

ويى بار دەپ مادەلىگە قوسىلماققا.

مادەلى دە تانىتىپ جىلى شىراي،

كەت ءارى دەي الماپتى اسىل زاتقا».

 

دەپ ايتقان وسەك تاراپ ەل ىشىندە،

اينالىپ كوپ ماسەلە تەرىسىنە

جابەك ءبيدىڭ ءتيىپ بۇل نامىسىنا،

اينالادى جاڭا داۋ ورىسىنە.

 

انامنىڭ بار تيسە ەگەر – امەڭگەرى،

اينالىپ كەتپەسە ەگەر زامان كەرى.

جول بولسىن جاماعايىن مادەلىگە،

باسىنا بەرە مە دەپ ادام تەگى.

 

اكەمنىڭ دارەجەسىن ارمانداعان،

مادەلى دەپ وردامدى ويرانداعان.

اسقاردى سيلايتۇعىن ۇلىقتارعا،

قىيعىشتاپ ماسەلەنى قويعان جولدان.

 

ءسوزىمنىڭ ايتىڭدار دەپ دۇرىس جەرىن،

نەمەسە شەكتەن شىققان بۇرىس جەرىن.

سالادى اعايىننىڭ تالقىسىنا،

«تەرىس دەگى مادەلىنىڭ بۇل ىستەرىن.

 

اعاسى مادەلىنىڭ ىسمايىل،

جان ەكەن سوزگە شورقاق قاراپايىم.

«ادام دەگەن ءاۋىرىن بۇيتەمىن» دەپ،

اقبالداققا اڭداتقان ءسوز رايىن.

 

اقبالداق ارۋ ەكەن اقىلى اسقان،

اعايىن كەشىر دەپتى جازىم باسسام.

اسقار داتقا ءىنىسى الىمگە جۇرت،

نەكە قيىپ جەڭگەسىن ەكەن قوسقان.

 

جابەك بي بىتىسپەيدى بۇنىمەنەن،

اق وردا كوككە ۇشۋى كۇلى مەنەن.

تەرەڭ كەتسەم اكەمنىڭ ولىمىدە،

بولدى دەيدى مادەلى تىلىمەنەن.

 

بەدەل مەن ابىرويىن العا سالىپ،

اكەمنىڭ مەرت بولۋى بەكتەن انىق.

مادەلى ماقساتىنا جەتپەك دەيدى

اكەمنىڭ امالدارىن ءوزى الىپ.

 

داۋ جايى بارعان سايىن شيەلەنىپ،

اققا قارا جاعىلىپ كۇيەلەنىپ.

تاشكەن اسىپ قوقاننىڭ مىڭباسىسى،

مىرزاحمەتكە جەتەدى جۇيەلەنىپ.

 

وڭاي جاۋ ەمەس دەپ ول ءتۇز دەگەنىڭ،

جەردەن تاپتى كوكتەن ول ىزدەگەنىن.

مادەلىنى تۇتقىنعا الۋ جايلى،

ىسكە اسىرماق كوپتەن ول كوزدەگەنىن.

 

زۇلىمنىڭ الاۋىزدىق ۇناعانى،

ىنتىماق اۋىز بىرلىك تۋا جاۋى.

تاس-ءتۇيىن ءتۇزدىڭ ەلىن ىرىتەتىن،

وزىنە ءوزىن سالۋ ءبىر امالى.

 

جات جۇرتتىقتار ءتۇز ەلگە قاداۋ ەتىپ،

تۇندە اداسپاس سامالا الاۋ ەتىپ.

«ءبولىپ ال دا، بيلەي بەر» قاعيداسىن،

پايدالانعان جانىنا جالاۋ ەتىپ.

 

قازاقتىڭ ءبىلىپ ەڭ ءبىر وسال جەرىن،

قارسى قويىپ رۋعا رۋلى ەلىن.

جىك-جىككە ءبولىپ تاستاپ جەگىدەيىن،

ىشىنەن ءىرىتۋدىڭ بىلگەن جولىن.

 

قوقانى دا، قىتايى، ورىسى-دا،

قازاقتىڭ كوزىن تىگىپ قونىسىنا.

باسىپ الىپ شىرايلى كەڭ دالاسىن،

بايلىعىن توناۋ ماقسات بولمىسىندا.

 

تۇتقىنداعى وي ءورىسى ۇزدىكتەردى،

ماڭگۇرت ەتىپ كوشپەندى تۇزدىكتەردى.

ماقساتى جۇرداي ەتۋ ءتىل مەنەن ءدىن،

ەلدىك پەنەن ىنتىماق، بىرلىكتەردى.

 

مادەلى بۇل جاعدايدى ءبىلىپ انىق،

جاۋلار مەن كۇرەسۋدە جانىن سالىپ.

قارسى شىققان ورىسقا، قوقانعا دا،

ەرلىگىن ەل كورۋدە اۋىق-اۋىق.

 

بۇقار، قوقان، حيۋانىڭ قايشىلىعىن،

ون ويلاپ ءجۇز-تولعانىپ قايسى ءبىرىن.

ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ وتكىزۋدە،

تۋعانىن كۇتىپ وڭنان اي-سۇلۋدىڭ.

 

بۇقارايى-شاريپكە بۇرىپ نيەتىن.

باسقادان ارتىق-اۋ دەپ قۇدىرەتىن.

تىزە قوسىپ ايقاسۋ ءجون بە دەيدى،

قايتارۋعا قادالعان جاۋدىڭ بەتىن.

 

اتاسى جۇسىپقوجا قىزمەت ەتكەن،

ەرلىگىن بۇحار ەلى قۇرمەت ەتكەن.

ءامىردىڭ قۇزىرىنان قونىس الىپ،

دەپ ويلايدى ءبىر جولا كوشىپ كەتسەم.

 

جابەك پەن قىرعي-قاباق بولعان جايىن،

داۋ سىڭايى ۇشقىنعان كۇن-كۇن سايىن،

باسقا ءىس تۇسەرىندە سىرت اينالىپ،

جاتتان بۇرىن بەزەر دەپ بۇل اعايىن.

 

ەر كوڭىلدى دەپ جۇرگەن ەلىندەگى،

جىگىتتەردى شاقىرىپ كوڭىلدەگى،

بۇحار بارىپ قونىس كورىپ قايتۋ ءۇشىن،

زىكىر باس بوپ سوڭىمنان ەرگىن دەدى.

 

مادەلى قوقاندىقتان كۇدىكتەنگەن،

كۇن بۇرىن شىعىپ كەتىپ جىگىتتەردەن،

سىرداريا شىنازىنان كۇتەم دەپتى،

زىكىر باسشى جىگىتتەردى ىرىكتەلگەن.

 

زىكىر پالۋان باس بولىپ جىگىتتەردى،

ەسپە-سەرگەل بويىنا سۋىت كەلدى.

جابەكتىڭ جىلقى، تۇيە، قارا مالىن،

سوڭىنا مادەلىنىڭ قۋىپ كەلدى.

 

زىكىرگە بەكەر بوپتى بۇنىڭ دەدى،

جابەكتىڭ قاراڭ قىپسىڭ كۇنىن دەدى.

ادامنىڭ باسى امان بولسا جارار،

تابامىز باسقاسىنىڭ ءتىلىن دەدى.

 

باسى امان ادامدارى قالدى دەپتى،

دالادان ءبىز ايدادىق مالدى دەپتى.

ءدۇبىرى دۇرىلدەتىپ كەڭ دالانى،

قۋعىنشى كەلۋى ىقتيمالدى دەپتى.

 

بولسا امال تابىلادى ادام امان،

ادام ولسە جوق بولار ودان جامان.

تۇگەلدەپ مالدىڭ باسىن تۇرعىن دەيدى،

دايىنداپ قايتارۋعا كەلگەن زامان.

 

جابەك قۋىپ جەتكەندە قولىمەنەن،

ىلايىقتى بۇرىنعىنىڭ جولىمەنەن:

«باتىر مالىڭ تۇگەل» دەپ مادەلى ەر،

قايتارىپ بەرگەن ەكەن مالىن كەلگەن.

 

ەستيار ەلدىڭ جاقسى اعالارى،

وشتەسىپ كەتپەسىن دەپ ارالارى.

«داۋدى قىز بىتىرەدى» داستۇرىمەن،

بولۋدى قۇدا-جەگجات قالاعان-دى.

 

بالاسى جابەك ءبيدىڭ ادىلبەككە،

مادەلى قىزىن بەرىپ ايەلدىككە.

قىز الىسقان ءجۇسىپ، قونار بالالارى

جەتكەندە ءبىر شوبەرە، ءبىر شوپشەككە.

 

قولايلى قونىس ىزدەپ، سيىنىپ ھاققا،

كەتەدى مادەلىلەر بۇحار جاققا.

ءبىر داۋدىڭ باسى تىندى دەگەندە ەندى،

ءبىر داۋدىڭ ۇشىعى ءتۇستى جارسۋاتقا.

 

جىبەك جول سىلەمىمەن سىر جاعالاي،

جارسۋات – داربازا اسىپ، تاشكەن قاراي.

جۇزدەگەن تۇيەلەرگە دۇنيە ارتىپ،

جاپپاستان شىعىپتى ءىرى ساۋداگەر باي.

 

ورالىپ جولدى ءوتۋدى قيىن كورىپ،

ۇلىق پەن مىقتىلارعا سيىن بەرىپ.

شىعىنىن جولدان قايىرىپ الادى ەكەن،

كەزدەسسە ورايىنا رەتى كەلىپ.

 

بۇل جولى وتەرىندە جارسۋاتتان،

قۋاتىن جىگىت جوعىن ءبىلىپ ارتتان.

قوس ءۇيىرىن قىسىراقتىڭ قوسا ايداپتى،

ماڭىندا اقدالانىڭ جايىلىپ جاتقان.

 

سايلانعان سايگۇلىكپەن جىگىتتەرى،

سىڭىرۋگە سىرىمتانى بىلىكتى ەدى.

تاشكەننىڭ قاسابىنا تاپسىرعان سوڭ،

ەت بولىپ شەنگەكتەلدى جىلىكتەرى.

 

بۇحاردان قايتارىندا ەلدەن بارعان،

سۋىت حابار ەستەدى ادامداردان.

جاپپاستىڭ ءبىر ءىرى ساۋداگەرى،

ەسىتەدى ولجا ەتكەنىن جىلقى مالدان.

 

مادەلى بۇل جايىتتەن حابارلانعان،

ساۋداگەردى الدىنان كۇتىپ العان.

كەرىلگەن كەڭ دالادا سىيعا-سىي دەپ،

مال-مۇلكىن تۇگەلىمەن تارتىپ العان.

 

مادەلى ءبارىن ونىڭ الىپ كەلىپ،

تاراتقان دەر حالىققا ءبولىپ بەرىپ.

بۇل ەرلىگىن دۋالى اۋىز ازاماتتار،

سۋرەتتەگەن ۋاعىندا كوزبەن كورىپ.

 

ء«تىزىلىپ قىزىل تۇيە كەنەرەدەن،

بۇحار-شاريف ەرلەرى ەرە كەلگەن.

«باتىر، ساۋعا» دەپ كەلگەن ادامدارعا،

مادەلى ءبىر تۇيەدەن بەرە بەرگەن».

 

دەگەن ءسوز حالىق اۋىزىندا كەتكەن قالىپ،

حالىق ايتقان ءسوز ەجەلدەن كەتپەس قالت.

ەل تويماس، ەر دە تويماس دەگەن ءسوز بار،

ەجەلدەن بۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الىپ.

 

جاپپاستىڭ ىسكە اسپاي سان ايلاسى دا،

باتىردىڭ داۋ شەشىلگەن پايداسىنا.

پارالى ايتىس-تارتىس، جالاقورلىق،

ۇقسايدى تاقاعانداي ءتاۋباسىنا.

 

قانايعا ءبىر ءجۇز ءتىللا پارا بەرىپ،

سۇيەنگەندەي داتقانى قالا كورىن،

جاعدايىن كۋا بولۋ وتىنەدى،

ىسىنە مادەلىنىڭ نالا بولىپ.

 

ساپاققا جەتى قىزىل تۇيە بەرەم،

ءبيدىڭ ءتىلىن تاپقاندى جۇيە كورىپ.

قوجادان ءجۇز تۇيەنى وندىرە الساق،

الاسىز جانە تۇيە يەلەنىگى.

 

دەپ جاپپاس داتقا، ءبيدى پارالايدى،

ەل ءىشىن تەگىس كەزىپ ارالايدى.

مال جوعالتتىم دەگەندى كۋا تارتىپ،

داۋدى جەڭۋ شاراسىن جوبالايدى.

 

بارادى تۇركىستاننىڭ ۇلىعىنا،

ۇلىق نارازى مادەلى قىلىعىنا:

مادەلى، قاناي داتقا، ساپاق بيمەن،

جاپپاستى شاقىرادى قۇزىرىنا.

 

مادەلى ۇلىققا العاش ايتىپ داتىن،

كۋاسى بولسا السىن دەپ جاپپاس حاقىن.

كوزىمەن كورگەندەر تەك كۋا بولسىن،

دەپ شيدەمنەن شىعارىپ قويعان ساپىن.

 

داۋدى ءادىل شەشىڭىز تاقسىر دەيدى،

ادىلدىك سىزگە اتا ءداستۇر دەيدى.

بۇل جاپپاستىڭ جاپقانى جالا ماعان،

ء«وزىن – قوي، مەنى – ازۋلى قاسقىر» دەيدى.

 

مەن قاسقىر بولسام ەگەر، بۇل دا قاسقىر،

قاسقىرلىقتان داۋلاپ ءجۇر قارا باسقىر.

قىسىراقتى قىرىق بىردەي جايلاپ الىپ،

ماعان جالا جاۋىپ ءجۇر دەيدى تاقسىر،

 

ۇلىق قاراپ قاناي مەن ساپاق جاققا،

ايت دەيدى اق شىندىقتى ەكى داتقا.

كوز بەن كورىپ قولىڭمەن ۇستاماساڭ،

ناحاقتان دەيدى ۇلىق جالا جاپپا.

 

ەسىتكەنگە بولعانبىز تاقسىر كۋا،

تىلىنە بۇل قوجانىڭ كەتكەن دۋا.

كوز بەن كورىپ قول مەنەن تۇتقان جوقپىز،

كۋالىككە كەلسەك تە بەلدى بۋا.

 

دەپ قاناي ءسوز سويلەدى ساسقالاقتاي،

ءجۇز تايدىرىپ ۇلىقتان باسقا جاققا-اي.

ساپاق تا مادەلىگە قاراي الماي،

لاجىسىز باس يزەيدى جاۋاپ قاتپاي.

 

سول ساتتە ۇلىق قاراپ جاپپاس جاققا،

ءازالدان اقتىق ۇنار جاپپار حاققا.

دەپ ۇشەۋىن شىعارىپ جىبەردى-دە،

قارادى مادەلىگە تاستاپ شاقشا.

 

مادەلى دە شاقشانى قۋلانا الىپ،

اۋزىنا ناسىبايدى قاعىپ سالىپ.

تىلىمەن تىستەن سىعىپ تىزىلداتقان،

سۋى جەتكەن ەسىككە بىراق بارىپ.

 

ناسىباي قۇرعاپ قالعان ءتىل استىندا،

قويماس دەپ ەشنارسەنى ىلاس قىلا،

شەتىنە تەكەمەتتىڭ تاستاي سالدى،

شاقشاسىن ۇلىق جاققا ۇزاتتى دا.

 

تاڭدانا مادەلىگە ۇلىق قاراپ،

باتىرعا ساۋال قويدى ءتىلىن جاناپ.

سارايعا كىرۋىڭە جول بولسىن دەپ،

بىلدىرمەي قويىنىنا تىعىپ جاراق.

 

تاقسىر داۋدى شەشتىڭىز ءادىل دەدى،

بۇعان كوڭلىم سەنگەنتىن كامىل دەدى.

جالعان كۋا كورسەتسە ءجابىر دەدى،

ساپى تۇرسىن دەپ ەدىم ءازىر دەدى.

 

قاناتىپ شىناشاعىى ساپىمەنەن،

بۇل جولى ءىس تىندى دەپ ساتىمەنەن،

قايتادان قىنابىنا سالعان ەكەن،

شيدەمگە شىجىمداعاي قاتىمەنەن.

 

مادەلىگە ۇلىق، قاراپ باسىن شايقاپ

سەن دە تەگىن ەمەسسىڭ تۇرمىن بايقاپ.

بۇدان بىلاي تىنىش ءجۇر دەگەن ەكەن،

قايراتتى جانعا ۇقسايسىڭ شىلي جايپات.

 

بۇلىكتى جاساپ جاپپاس ءاۋ باسىندا،

ەرىنبەپتى سان جىلدار داۋلاسۋعا.

داۋ تىنىپتى تۇركىستان شاھارىندا،

شەشىلىلىپ مادەلىنىڭ پايداسىنا.

 

مادەلى داۋدان قايتىپ ءمىنىپ اتقا،

بەت الىپ كەلە جاتسا اقبۇلاققا،

سوڭىنان قۋىپ جەتىپ سالەمدەسىپ،

ءتىل قاتادى ساپاق بي، قاناي داتقا:

 

-قوجەكە جاسىڭ كىشى ءىنىم ەدىڭ،

بۇرىن كوپ ايتقانىما ءجۇرىپ ەدىڭ.

بۇل ەلدىڭ ءسىز بەن بىزدەن اسارى جوق،

دەيتىندەي ۋاج ايتىپ جۇگىنەمىن.

 

ىستەگەن ءىسىڭ قوجا وزىڭە ايان،

ءسوز كوبەيەر تەرمەلەپ ەتسەم بايان.

داۋدان بىزگە بەرگەن بۇل ساۋعاڭ بولسىن،

كەل دەيدى جاراسايىق بەرى تامان.

 

مادەلى سوندا قاراپ قاناي جاققا:

– كىم قىزىقپاس باستاعى داۋلەت-باققا.

بار ەدى مەنەن جاقىن قانداي دوسىڭ،

نە سەبەپتەن جەرىدىڭ وسى ۋاقتا؟

 

مەن داتقاەكە وسىندا تۋىپ ەدىم،

ساعان كەلەر جاۋلاردى قۋىپ ەدىم.

بەتىمە بادىرايىپ كۋا بولدىڭ،

تىرىڭدە – ءپىر، ولگەندە تۋىڭ ەدىم.

 

جاسىمنان جاقسىلارعا جۋىق ەدىم،

جاماندارعا زىمستان سۋىق ەدىم.

شاڭىراقتى شايقاتپاي تۇراتۇعىن،

سەن-كەرەگە، مەن بولسام-ۋىق ەدىم.

 

قيسايىپ قىلعان ءىسىن موينىنا العان،

سەن سياقتىلاردىڭ مەن ءبىرى مە ەدىم،

قالعان سوڭ ءسوزى جەردە ءولدى-اۋ دەپ ەم،

قاباتتاپ كەپ قالىپسىڭ، ءتىرى مە ەدىڭ؟ —

 

دەپ مادەلى ءسوز ايتىپ داتقالارعا،

«ىلايىق ءىس پە وسى ماقتانارعا.

ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىندا اسارىڭ جوق،

جۇيەلى ءسوزىڭدى ايتىپ اقتالارعا»،

 

دەگەندە كوتەرىپ باس قاناي داتقا،

داۋدى قىز بىتىرگەن دەپ ءار ۋاقتا،

ايگىلى ايىمسۇلۋ — ساپاق قىزىن،

كەنجەحان السىن دەپتى قالىڭدىققا.

 

وسىمەن ءبىر داۋ تىنىپ اراداعى،

جازىلىپ كوڭىلدەگى جارالارى.

ايىمسۇلۋ قوسىلىپ كەنجەحانعا،

حالىققا اتى اڭىز بولىپ تارالادى.

 

مىڭ توعىز ءجۇز جەتنىس ءۇش مىللەت جىلى،

قوقاننىڭ تاريحىن جازعان ءنابيۇلى –

ءمۇھامماد ساليح اتتى تاريحشىنىڭ

دەرەگىنەن ءۇزىندى ايتقان ءىرى.

 

ۇلىقتىڭ مىرزاحمەت زۇلىمدىعىن،

شىعارعان الىم-سالىق الۋان ءتۇرىن.

قوس پۇلى، كوك پۇلى، ءتۇتىن پۇل دەپ،

پۇلى جوقتىڭ تارتىپ العان قىز بەن ۇلىن.

 

تۇركىستان، اۋليە اتا، شىمكەنت جاقتا،

سالماعى اۋىر سالىقتار باتىپ حالىققا.

ءار جەردەن بۇلىك شىعارىپ دۇرلىككەن ەل،

بەت بۇرۋدا كۇرەسكە ءمىنىپ اتقا.

 

امىرگە مادەلى ايتىپ قونىس جايىن،

كۇن ساناپ العا باسقان ورىس جايىن.

تۇركىستاندا قوقاندىق مىرزاداۋلەت،

ايتادى قۇتىرعانىن كۇن-كۇن سايىن.

 

بايقاعان بۇل جاعدايدى بۇحار ءامىرى،

شەشەمىز قونىس جايىن دەيدى ءتايىرى.

قالاعان جەردەن قونىس بەرەم دەيدى،

الدىمەن شەشىپ الساق مىناۋ جايدى.

 

وسىلاي بۇحار ءامىرى ءسوزدى باستاپ،

ەلدىڭ جيىپ ەرلەرىن مىنگەن جاقسى ات.

سىزدەر مەنەن ءبىز بولىپ تۇركىستاندى،

قوقاندىقتان قۇتقارۋ باستى ماقسات.

 

پايدالانىپ حالىقتىڭ دۇرلىككەنىن،

توپتاستىرىپ ىنتىماق بىرلىكتەرىن.

قامالىن تالقان ەتۋ قاجەت دەيدى،

توزدىرىپ مىرزاداۋلەت جىگىتتەرىن.

 

ۇرىمتال ءساتتى بۇل ءبىر پايدالانىپ.

بىزدەن ءبىراز قوسىندى سايلاپ الىپ.

قوڭىراتتىڭ ەرلەرىنەن جيىپ سارباز،

وسى ىسكە باس بول دەيدى ەلگە بارىپ.

 

مادەلى ءامىردىڭ بۇل تاپسىرماسىن،

قابىل ەتىپ قايتارماي ىقىلاسىن.

تاڭداۋلى ساربازىنىڭ توبىن قۇرىپ،

بۇرادى تۇركىستانعا اتتىڭ باسىن.

 

سىر بويى قوڭىراتىنان جيىپ قولدى،

جاساق قۇرىپ جايپايتىن وڭ مەن سولدى.

تۇركىستان قامالىنا اتتانادى،

جاراتقان بەرە گور دەپ ءوزىڭ جولدى.

 

تۇركىستان اتىرابىندا ەرەۋىلگە،

شىققان ەل ماڭايىنان تەۋىپ ىرگە.

قامالعا قاراي قانشا ۇمتىلسا دا،

الا الماي كەيىن قاراي شەگىنۋدە.

 

ساربازى مىرزاداۋلەت تۇزاق قىيعان،

شابۋىلىن ۇدەتىپ تۇتقيىلدان

اڭعىرت ەلدى جاتقاندا ابىرجىتىپ،

مادەلىنىڭ قولى دا كەلدى سىردان.

 

جىگىتتەر اتى سايلى جاراعىمەن،

حابارى بار سوعىسۋ ساباعىمەن.

ايقاستى ساربازىمەن مىرزاداۋلەت،

اتتان ساپ ەلگە تايلى تاياعىمەن.

 

مادەلى سۋىرىلا شىعىپ جەكپە-جەككە،

قايراتىن تانىتادى قالىڭ كوپكە.

تالايىن تەرىدەيىن جايىلدىردى،

نايزامەنەن اۋدارىپ تاستاپ شەتكە.

 

قوقاندىقتار تىعىلىپ قامالىنا،

قارسىلاسار قالمادى شاما دىمدا.

قىتايشا زەڭبىرەكتەن وق جاۋدىرىپ،

قاشۋدىڭ كىرىستى ەندى امالىنا.

 

شايقاستا بولعان وسى تۇركىستاندا،

قامالدى قالا ەتىپ شىبىن جانعا.

ساربازى قوقاندىقتىڭ سانسىرادى،

كەرى كەتىپ، باسا الماي ادىم العا.

 

قىتايشا زەڭبىرەكتىڭ وعى دارىپ،

مادەلى ەلگە كەلگەن جارالانىپ.

كورسەتكەن ەرلىگىنە ريزا بوپتى،

بۇحاردىڭ ءامىرى ودان حابارلانىپ.

 

 

كوزسىز ەرەن ەرلىكپەن دارالانعان،

ەڭبەگى مادەلىنىڭ باعالانعان.

بۇحاردىڭ ءامىرىنىڭ جارلىعىمەن،

«باتىر باسى”، «سۇدىرلىك» امال العان.

 

«وزعان ەدىڭ العاندا،

تۇركىستان شاھار قامالدى.

جەكەگە شىققان ۋاقتا،

جەتكەردى وڭنان سامال-دى.

جەكە كىرىپ ات شاپتىڭ،

باتىرلىق باعىڭ جامالدى.

بۇحاردان الدىڭ ەرلىكپەن،

باتىر باسى امالدى.

ارعىماق ءمىندىڭ پاتشادان،

التىننان جابدىق باتتاستى.

امالىڭ جەتتى سۇدىرگە،

بۇحاردىڭ ەلى ماقتاستى»

 

دەپ بوسقا مايلىقوجا جىرلاماعان،

مىڭنان بىرەۋ مادەلىدەي تۋعان ادام.

ساۋىت جىرتىپ قارنىنا وق دارىعاندا،

شىبىن شاققان قۇرلى دا تىڭداماعان.

 

اقكولدىك ومار ءتاۋىپ وقتى الۋعا،

قالاي دەپ باتىرعا ءتىل قاتقانىندا.

اياق-قولدى بايلاۋعا اۋرەلەنبەي،

كىرىسە بەر دەپتى ءىشىمدى اقتارۋعا.

 

تەك قانا قاليپانى شاقىر دەيدى،

جانىمدا وتىرعانى ماقۇل دەيدى.

ەرلىگىم ناۋرىزبايدان قانداي ەكەن،

كورسىن سىناپ قالماستان عاپىل دەيدى.

 

تالابىن مادەلىنىڭ ءال قىلادى،

قاسىنا قاليپانى الدىرادى.

پىشاقپەن ءتىلىپ شەلدەن وقتى العاندا،

باسبارماق ءسال قيمىلداپ قالدى داعى.

 

وسى ەدى قاليپانىڭ اڭدىعانى،

جارا ورنىن تاۋىپكە تاندىرادى.

«قاتىن، قالاي؟» دەگەندە قاليپا دا،

دەپتى «بارماق قيمىلداپ قالدى داعى».

 

باتىرعا بارماقتى ايتىپ ازىلدەپتى،

دەرتىڭنەن شىبىن تەپكەن جازىل دەپتى.

ناۋرىزباي قىلىشىمەن بارماعىمدى،

شاپقانىن ەتەيىن مەن ءمالىم دەپتى.

 

تۇرعانىمدا سابادان قىمىز ءپىسىپ،

تۇتقىن ورىس قىمىز دەدى كوزىن قىسىپ،

قىمىزدى مەن دە وعان بەرگەنىم جوق،

كوز قىسقان قىلىعىنا ەرەگىسىپ.

 

بۇل جايدى شاعىنعاندا ول ناۋرىزبايعا،

ورىستى ايداپ كەلدى قويماي جايعا.

قولىڭدى قىمىز بەرمەگەن كەسەيىن دەپ،

قىلىش سىلتەدى قاراماي اي مەن شايعا،

 

قولىمدى جەدەل تارتىپ العانىمدا،

ءۇشىپ ءتۇستى شىنتاق بارماعىمدا.

ساباعا باسىن تىعىپ ءىش دەپ ورىسقا،

قىلىشپەن قيدى موينىن قانعانىندا.

 

كەسىلگەن شىنتاق شورشىپ ويناي جاتتى،

باس دوڭگەلەپ ءتىلىن ءتىس شايناپ جاتتى.

باسقا بالە تىلدەن تەك كەلەتىنىن،

كوز كورىپ، اقىل سەزىپ ويلاپ جاتتى.

 

قان اعىپ شىعىپ جاتقان جەردەن جايلاپ،

كيىز كۇيدىرىپ شىنتاقتى الدىم بايلاپ.

ناۋان دا اتقا ءمىنىپ كەتە بەردى،

سىباعانى الدىڭ دەگەندەي قويعان سايلاپ.

 

قوجەكە، قىلىپ تۇرمىن سىزدەن قاۋىپ،

بالەنى المايىن دەپ تىلدەن تاۋىپ.

«قالاي، قاتىن؟» دەگەن سوڭ ايتا سالدىم،

كورگەنىمدى قويماستان جىلى جاۋىپ.

 

باۋىرىنىڭ ەرلىك پەنەن ادىلدىگىن،

دارىپتەۋدە اسەرلەپ ءسوزدىڭ جىگىن.

ارماندا كەتتى عوي دەپ جوقتايدى ەكەن،

جەڭىلدەتىپ قايعىمەن شەردىڭ جۇگىن.

 

«ارقادا وسكەن بوز قۋراي،

باسىنا قونار بوز تورعاي.

ورىستان بارىپ مال العان،

قونىسىنا قوندىرماي.

قىرعىزدان بارىپ جان العان،

قوقيلاتىپ وڭدىرماي.

ارماندا كەتكەن باۋىرىم-اي —

كەنەسارى، ناۋرىزباي.

 

ەسكە الىپ باۋىرلارىن ايتىپ جوقتاۋ،

وزىنە بەرەدى ەكەن ءوزى توقتاۋ.

قىرعىزدان كەگىمدى الىپ بەرمەدىڭ دەپ،

باتىرعا وقتا-تەكتە ايتقان دەر داۋ.

 

سيپاتتاپ قاليپانىڭ قىلىقتارىن،

كونبەيتىن وجەتتىگىن ىرىققا تىم.

اسەرلەپ قاريالار باياندايتىن،

اقيقات پەن اڭىزعا جۋىقتارىن.

 

قاليپا جەلەۋ تاپپاي قاعىسارعا،

بوزبالاشا كيىنىپ تانىساردا.

سۋدى قۇيىپ قايناعان قۇمانداعى،

باتىردى سىناپ كورگەن تابىساردا.

 

مادەلى بولعاننان سوڭ قولىن جۋىپ،

سەرىگى سۋ قۇيعاندا كەتكەن تۇرىپ.

سول كەزدە كۇلكى قىلىپ قاليپانى،

ەرىكسىز كەتكەن دەيدى ۇيدەن شىعىپ.

جالعاسى مىنا سىلتەمەدە: http://kozhalar.kz/20185699-madeli-qozha-2

سونداي-اق، وقىڭىز

سەيىتجاپپار تورەگە حات

 مايلىقوجانىڭ تۋىلعانىنا 185-جىلدىعى قارساڭىنا  مايلى قوجانىڭ ءبىر سايلاۋدىڭ سارساڭى جايلى مىرزاحمەت بابانىڭ تۋعان بولەسى قاسىمحاننىڭ …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان