مادەلى قوجا

 

شەجىرە-داستان. تۇرسىنالى اينابەكوۆ 1929 جىلى تۋىلعان ەكەن. ماما شەشەمىز «جاستاي اسكەرگە اكەتىپ قالادى» دەپ 1932 جىل دەپ جازدىرعان. اعا 2009 جىلى قايتىس بولدى. ال كەلەر جىلى اياۋلى اعامىز 90-جاسقا كەلەر ەدى.قالامىنان ۇشان تەڭىز دۇنيە شىققان. «ءولدى دەۋگە بولاما ايتىڭدارشى، وشپەيتۇعىن ارتىندا ءىزى قالعان-ازاماتتىڭ ءبىر داستانىن جاريالاپ وتىرمىز. قازاق حاندىعى قالماقتىڭ شابۋىلىنان اسا ۇلكەن قاسىرەت شەگىپ،ەندى قۇتىلدىقپا دەگەندە وسىنى اڭدىپ وتىرعان رەسەي سولتۇستىكتەن باسا كوكتەپ كىرىپ شەكارالىق قامالدار سالا باستادى. وڭتۇستىكتى قازالىدان جاركەنتكە دەيىن قوقان جاۋلاپ الدى. ەل باسىنا كۇن تۇعان شاقتا باسى بىرىگۋگە شاماسى كەلمەي كەتكەن حالىق  ۇشى قىيىرى جوق قۇلا دالانى بيلەي الماي، باس بىرىكتىرە الماي قالدى. ەل ىشىندە سولتۇستىكتە رەسەيگە، وڭتۇستىكتە قوقانعا قارسىلىق ءبىر ساتتە تىنباي ءار جەردەن بۇرق-بۇرق ەتىپ قارسىلىق جالىنى وشپەي تۇردى.

بار سانالى ءومىرىنىڭ جۇمىستان بوس ۋاقىتىن ەل تاريحىن جيۋمەن، زەرتتەۋمەن وتكىزگەن ءتۇرسىنالى اينابەكوۆ «سەيىت ناما» اتتى شەجىرە كىتابىن جازىپ بىتىرگەن سوڭ  وسى كىتاپتى 22-جىل جازدىم دەپ ەدى. كىتاپ بىتكەن سوڭ شىمكەنتتە تۇراتىن اسەكەڭە ء(اسىلحان وسپانۇلى) ءبىر داناسىن اپارىپ بەرەدى. كىتاپتى سولعىنداۋ قابىلداعان اسەكەڭ ءبىر اپتا وقىپ ءبىتىرىپ سارىاعاشقا ءوزى كەلىپ «سەن مەنىڭ شەجىرە تۋرالى پىكىرىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتىپ جىبەردى» دەگەن ەكەن. «حيكايا-داستان ەتىپ باياندايىن»  دەپ جازعان ەكەن تۇرسەكەڭ مەن شەجىرە-داستان دەپ اتادىم سوگە كورمەسسىزدەر.

سەيىتناما كىتابىنان الىپ دايىنداعان سەيت ومار ساتتارۇلى

 

مادەلى قوجا                            

تاريحتىڭ تاڭعاجايىپ كەزەڭى بار،

ارقىراپ اققان ءومىر-وزەنى بار.

سول ءومىر-وزەنى مەن ورگە جۇزگەن،

دارىندى دارا تۇلعا ءوز ەرى بار.

 

«كوكىرەگى دارياداي شالقىپ» جاتقان،

«قىزىل ءتىلى كەمەدەي قالقىپ” اققان.

سويلەسە مىڭ كىسىنىڭ ورتاسىندا،

«تىڭداعان قورعاسىنداي بالقىپ اققان“،

 

ەرلەر بار داۋىسى جەر جارىپ وتكەن،

جارقىراپ جۇلدىزداي اعىپ وتكەن.

ەرلەردىڭ ەل سىيلاعان ءبىرى بولىپ،

ءجۇسىپۇلى مادەلى دارىن وتكەن.

 

باتىرلىق، باق-داۋلەتى بولعان سايلى،

ءسوز ايتقان ازۋىمەن بىلەپ ايدى.

حيكايا-داستان ەتىپ باياندايىن،

اتاقتى مادەلى باتىر – اقىن جايلى.

 

دارىندى مادەلى اقىن، باتىر جايلى،

دەرەكتى كوپ قالدىرعان اقىن مايلى.

بارعاندا كوڭىلىن سۇراپ ولەڭ مەنەن،

جىر ەتىپ ايتىپ كەتكەن ءبىراز جايدى.

 

ەرلىگىن، اقىندىعىن مادەلىنىڭ،

جامبىل اتا جىرلاعان جۇرتتان بۇرىن.

«حان مەن اقىن» دەيتۇعىن اڭگىمەدە،

سيپاتتاپ ايتقان ءبىراز جىر مەن سىرىن.

 

ۇلى مۇحتار، ءسابيت پەن عالىم احمەت،

مۇراسىن مادەلىنىڭ ەتكەن قۇرمەت.

مادەلى تانۋ ءىسىن قولىنا العان،

حانعالي، ءاسىلحانداي عالىمدار تەك.

 

كەڭ ويلى كەڭەس ايتقان توپتان وزا،

مولدا مۇسا، كەنەن مەن كەنجەقوجا.

ءار ءسوزىن مادەلىنىڭ قاستەرلەپ جۇرت،

قازاقتىڭ شەشەن ءتىلىن ايتكان تازا.

 

مادەلىنىڭ ەرلىك پەن ونەرلەرىن،

وقىعان جان بايقايدى ولەڭدەرىن.

ادىلدىك پەن شىندىقتى جىرلاپ وتكەن،

ءار ءسوزى وسيەتناما كەمەڭگەردىڭ.

 

جارقاباق، جازىق ماڭداي كەلگەن ءتۇرى،

كوزى كوك، قىزىل سارى، سۇيەگى ءىرى.

شىعىڭقى ەكى بەتى، كەلتە مۇرىن،

اۋزى-تار، كەڭ القىمنىڭ ەكەن ءبىرى.

 

الىپ ەكەن ارقاسى-ەڭكىش، الدى-شالقاك،،

ساۋىرى كەرسەن، بەل-قۇشاق، جاۋىرىنى جالپاق

جەردە دە، ات ۇستىندە وتىرعاندا،

تاڭدانا قاراعان جۇرت جالتاق-جالتاق.

 

ون ءبىر جاسار مادەلى تۇيە باعىپ،

جۇرگەندە تورسىق بايلاپ تورعا سالىپ،

تۇرعانعانبايداي داتقانىڭ جىگىتتەرى،

كەتەدى تور-تورسىعىن تارتىپ الىپ.

 

«تۇرعانباي بۇيتە بەرسە ءبىر شابىلار،

قوڭىراتىم «الاتاۋلاپ» ءبىر جابىلار.

تور مەنەن تورسىعىمدى قايتارماسا،

قوڭىراتتان تۇيەسى كوپ تور تابىلار».

 

دەپ ايباتىن كورسەتىپ جىگىتتەرگە،

كەزەك ناۋبەت كەلەر دەپ جەر مەن ەرگە،

سالەمىن سىرگەلىگە ايتقان ەكەن،

كوڭىراتتاي ارقا سۇيەپ ىرگەلى ەلگە.

 

تۇرعانباي داتقا بۇدان حابارلانعان،

سوزىنە جاس بالانىڭ قايران قالعان.

الىپ بارىپ بەر دەيدى جىگىتىنە،

بالانىڭ تور-تورسىعىن تارتىپ العان.

 

قوناردىڭ اسقار داتقا اسىن بەرگەن،

قوڭىرات-دۋلات جاقسىسى تۇگەل كەلگەن.

ۇلى جيىن كەزىندە مادەلى جاس،

بالا ەكەن ون ءۇش جاسقا جاڭا كەلگەن.

 

كۇتىلىپ قوناقتارى قىمىز-ەتپەن،

قاتىم قۇران وقىلىپ ىزگى نيەتپەن.

اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان ۇزاق تۇندە،

مادەلى جۇرگەن ەكەن قىزمەتپەن.

 

اسىندا اتاسىنىڭ اسقار داتقا،

بايگە بار دەپ كەلىپ ەدىك ءمىنىپ اتقا.

باباسىن قوجالاردىڭ سارت دەۋشى ەدى،

سارت بايگە بەرە قويماس جاماعاتقا».

 

دەگەن ءسوزدى مادەلى سەزىپ قالىپ،

بەلەۋدەگى ءبىر اتقا مىنە سالىپ،

توڭىرەككە جار سالا جونەلىپتى،

قوناقتار ەسىتسىن دەپ ايقاي سالىپ:

 

«تاڭ بەرەدى – بەلگىسىن،

ۇيقىسى كەلگەن – مۇلگىسىن.

بابامىز ءبىزدىڭ سارت ەكەن،

بىلمەيتىن قازاق ۇلگىسىن.

ات شابار-اۋ، ات شابار،

اتىڭدى شىعار باتشاعار»

 

دەپ جار سالعان بالانى كورىپ اسقار،

«بايگەنى دەگەن ەكەن ءوزىڭ باسقار.

ويلاماعان جەردەن سەن وت شىعاردىڭ،

كۇلىپ كەتىپ جۇرمەسىن دوس پەن قاستار”.

 

دەپ ايتىپتى مادەلىگە اسقار داتقا،

ۇلكەن بايگە بەرگەن دەر جاماعاتقا.

ەل نامىسىن قورعاعان ەردىڭ ءسوزى،

قالتقىسىز حالىق اۋزىندا قالعان جاتتا.

 

قۇتىلساق دەپ قوقاننىڭ قىسىمىنان،

ويى بار حاندىققا ءوزىن ۇسىنۋدان.

بايزاق داتقا بايتەرەك ات تەرلەتىپ،

كەلەدى ەر جۇسىپكە حاندىق قۇرعان.

 

«قوجاەكە ريزا بولىپ داڭقىڭىزعا،

حاندىققا يە بولعان قالپىڭىزعا.

قۋانىپ قۇتتى بولسىن ايتا كەلدىك،

اعايىن ۇلكەن-كىشى جالپىڭىزعا.

 

بۇحارعا بايقاتىپسىز ەرلىگىڭدى،

دوسقا-ىلدي، دۇشپانعا-ورلىگىڭدى.

ويدان – ورىس، ءور جاقتان قوقان قىسىپ،

قۋسىرىپ بارا جاتىر كەڭدىگىمدى.

 

ورىس كەلسە ويىمدى تارتىپ الار،

مەركەگە، اۋليە-اتا قولىن سالار.

مايلىكەنت، شىمكەنتتەردى يەمدەنىپ،

جەتىكەنتتى اسىپ تاشكەنتكە قولىن سالار.

 

بەكتەرى تاشكەنت كەلىپ ىرگە تەپكەن،

قوقاننىڭ قوقاڭداۋى ودان وكتەم.

سالىقتىڭ سان تۇرلەرىن شىعارۋدا،

«قىزدان زەكەت تولە» دەپ شىعىپ شەكتەن.

 

بۇحارايى-شارىپكە سالىپ جولدى،

ەرلىكتى كورسەتتىڭىز باستاپ قولدى.

حاندىقتىڭ دارەجەسىن الدىڭ قولعا،

باسقارىپ التى اتا قوڭىرات ەلدى.

 

ەلگە ەگە بولۋدى ويعا الىپ،

ءبىر بارىپ ءوزىڭىز بەن قولقا سالىپ.

قامقورلىققا الۋىن وتىنبەكپىز،

ءامىر حايدار الدىنان بۇقار بارىپ.

 

بۇلاردىڭ تالاپتارىن كورىپ ماقۇل،

بۇحاردىڭ ومىرىنە بارىپ باتىر،

بايۇزاق بايتەرەكتىڭ ءوتىنىشى،

وتكىزگەن دەگەن ءسوز بار ايتىپ باتىل.

 

ءامىرحايدار ءجۇسىپتىڭ ءۇسىنىسىن،

قابىل ەتىپ كوتەردى كوڭىل قۇشىن،

بايتەرەكتە حان دەگەن اتاق الىپ،

تىندىرىپ قايتقان ەكەن بارعان ءىسىن.

 

توسەكتە-باس، توسكەيدە-مالى بىرگە،

ەلمىز دەپ قاتار جاتقان تەۋىپ ىرگە.

مىڭ جىلدىق قۇدا ەندى بولايىق دەپ،

بايتەرەك قىزىن بەرگەن مادەلىگە.

 

-قارانىڭ حانى بايتەرەك،

قاراشى بولعان حالقى ەلەپ.

قالىڭ مالسىز قىز بەرىپ،

قالاعان كۇيەۋ ءسىز بولىپ،

جاقسى تىلەك تىلەستى –

 

دەپ مايلى بوستان بوسقا جىرلاماعان،

قازاقتىڭ تاريحى باي جىردا قالعان.

بايتەرەكتىڭ ەركەايىم قىزىنان تۋعان،

ەسىمحان، قوجابەكتەي ەرلەر بولعان.

 

كەنەحان ۇلى جۇزگە كەلگەن كەزدە

مادەلى ەندى عانا تۇسكەن كوزگە.

ەل قورعايتىن ەرلەردىڭ ءبىرى ەكەن،

ءارى باتىر، ءارى اقىن شەبەر سوزگە.

 

قوڭىراتقا كۇنگەيدەگى قاراتاۋلىق،

اعىبايدىڭ قولى جاساپ كورىنە جاۋلىق،

ساربازعا قاجەت سويىس بەرمەدىڭ دەپ،

كەتەدى مالىن ايداپ بارىمتا عىپ.

 

بۇل جاعداي ءجۇز بەرگەن سوڭ قايتالانا،

مالىنان ايىرىلعان جان جاي تابا ما؟

ەلىنىڭ باس كوتەرەر جىگىتتەرى،

كەلەدى مادەلىگە ايتا نالا.

 

مادەلى جىگىتتەرگە ويلا دەگەن،

مالدى الىپ قايتۋ بىزگە قايدا دەگەن.

سوعىسقا ماشىقتانعان سارباز توبىن،

الۋ مۇمكىن تەك قانا ايلامەنەن.

 

«شابۋىل جاساۋ بىزگە پايدا دەگەن،

كەشكى اس وتىرعاندا شايعا دەگەن.

تۇتقيىلدان كەنجەحان مەن ەكەۋمىز،

شابۋىلعا شىعامىز نايزامەنەن.

 

ءبىر جىگىت تۋلاق سۇيرەپ ايدالامەن،

شاڭداتا شاپقىلاسىن اينالامەن.

باسقالار جايلىمداعى جاتقان مالدى،

قالدىرماي ەلگە قاراي ايدا دەگەن.

 

مالدى ايدا بىزگە قاراپ بولماي الاڭ،

تاڭ اتىپ ساز بەرگەنشە ەلەڭ-الاڭ.

تاڭ اتقان سوڭ تۇرىڭدار دامىلداتا،

سەندەردى ءوزىم ىزدەپ تاۋىپ الام”.

 

دەپ تاپسىرما بەردى دە جىگىتتەرگە،

جاراتقان جار بولسىن دەپ – ۇمىتكەرگە.

اعىبايدىڭ قوسىنا تۋرا تارتتى،

اڭىسىن اڭلاي قاراپ شىعىپ بەلگە.

 

قوسىنان ءبىر جىگىتتى قاسىنا الىپ،

تاۋ قويناۋىن تاسالاپ جاقىن بارىپ،

بيىكتەن اعىبايدىڭ جاتقان توبىن،

جان-جاقتان بايقاپ كوردى نازار سالىپ.

 

ءبىز توپقا بەت العاندا ىڭعايلانا،

سەن شاڭدات اتوي سالا شىر اينالا.

كوپ قوسىن كەلدى مە دەپ ويلاعانداي،

اڭعارتۋ شارت الدامشى سىڭاي عانا.

 

ىمىرت جامىلا اتوي ساپ ۇرانداتىپ،

شاڭ-توزاڭ شىققان كەزدە تۇمانداتىپ.

مادەلى مەن كەنجەحان تۇتقيىلدان،

نايزا مەن كەز كەلگەنىن كەتتى اۋناتىپ.

 

تاپ بولىپ ويلاماعان شابۋىلعا،

تالايى ەس جيا الماي سابىلۋدا.

اتقا ەندى مىنەمىن دەگەندەرى،

نايزاسىنا قوس باتىر قاعىلۋدا.

 

دۇنيەگە كىمدەر كەلىپ، كىم كەتپەگەن،

ءتىزىپ ءبارىن ايتۋعا ءتىل جەتپەگەن.

مالەلى، كەنجە حاننىڭ بۇل ەرلىگىن،

مايلىقوجا بىلايشا سۋرەتتەگەن.

 

«اعىبايمەن بارىپ ۇرىستىڭ،

ءبىر كۇن، ءبىر ءتۇن ءسۇرىستىڭ.

ەرتەگى قاتار ەرلىگى،

ونداعى ەتكەن جۇمىستىڭ.

قاراعاي نايزاڭ قاندالىپ،

اعىباي ساستى ساندالىپ.

سەنىڭ جولداس ادامىڭ،

ءوز ساياڭدا جانعا الىپ.

اعايىندى ەكەۋىڭە،

ارعىننىڭ قولى الدانىپ.

تالايىن جىعىپ قۇلاتتىڭ،

نايزامەن تاستاپ اۋدارىپ

ارمان-بەرمەن ارالاپ

قالىڭ قولدى قاق جارىپ.

شۇبىرتپالى اعىباي،

ءالى اسپاي قالدى داعدىرىپ».

 

ءتۇنى مەنەن ۇرىسىپ اعىبايدىڭ،

سانسىراتقان كورسەتىپ قولىنا ايبىن

ءتۇس اۋا سوڭدارىنان قۋىپ جەتتى،

قوڭىراتتىڭ مالدى ايداعان توبىنا ايقىن.

 

ەرلىگى مادەلى مەن كەنجەحاننىڭ،

ەلىندە اڭىز بولىپ كەنەحاننىڭ،

حاليپا قارىنداسى عاشىق بولىپ،

ءبىرى ەكەن قاتىن ءۇستى تيگەن جاننىڭ.

«قالىڭ مالسىز قاسىنا،

حانداردىڭ قىزى ىلەسكەن.

ايتىس-تارتىس جەرلەردە،

تايدىرماي تابان تىرەسكەن.

حان مەنەن بەككە قارسى بوپ،

قاسارعان موينىن يمەستەن.

تۇركىستان-قامال ءشاھارىن،

ورىستارعا بەرمەستەن –

قوقاننان قورعاپ بەلدەسكەن.

بۇحاردان الىپ ەرلىكپەن،

باتىر باسى امالدى،

سوڭىنان لاشكەر ىلەسكەن.

بولىس بولىپ، بي بولىپ،

ۇلىقتارمەن تىلدەسكەن،

شاريعات زاڭىن قورعاعان،

بوتەن جولعا جۇرمەستەن.

امالى جەتىپ «سۇدىرگە»

ادىلەت دەپ كۇن كەشكەن» —

دەپ مايلى اقىن جىرلاعان،

مادەلى مەنەن بىرگە وسكەن.

مىڭ سەگىز ءجۇز سەكسەن التى ساناداعى،

مادەلى سالدىرعان جىل ساعانانى.

كوڭىل سۇراي بارعانلا مادەلىگە»،

بەرگەن بۇل مايلىقوجا باعالارى.

 

جاقسى ءسوز مادەلى اقىن-باتىر جايلى،

ايتقان كوپ نە عالىمدار باتىل ويلى.

تاريحي تۇلعالاردىڭ تاڭعاجايىپ،

اڭىزى دا شىندىققا جاقىندايدى.

 

مادەلى جايلى ايتقان ەل ىشىندە،

قوسىلعان اسىل مۇرا كەنىشىنە،

الۋان-ءتۇرلى عاجايىپ اڭىزدار بار،

ارقاۋ بولار حيكايا جەلىسىنە.

 

سونىڭ ءبىرى جامبىل ايتقان «حان مەن اقىن”،

اڭگىمەسى شىندىققا وتە جاقىن.

بايمۇرزا دەگەن بەگى – مىرزابي-ءدى،

حانىم سۇلۋ دەپ ايتقان – ايىم اتىن.

 

بەكتەردىڭ وكىلى بارىپ بورىجارعا،

قاجەتتى ءتىزىم جاساپ قىز بەن مالعا.

ءجون كورىپ داتقا اۋىلىنان باستاعاندى،

ايىمدى كەلسىن دەپتى سالىپ العا.

 

قىزى ەكەن ايىم سۇلۋ – ساپاق داتقا،

مىرزابيگە سىي بولار تۇسكەن حاتقا.

ورداعا قىزدى اكەلسىن دەگەندى ەسىتىپ،

اڭىراپ داتىن ايتقان جاپپار ھاققا.

 

جاناردان جالىن شاشىپ قاتۋلانا،

بەكتەردىڭ قورلىعىنا اشۋلانا.

قارىنداسىن ءجۇندى ءتوس جوڭنەن قورعار،

تۋماپپىن-اۋ دەپتى ءبىر ەركەك بالا.

 

مۇسابەك مۇنى ەسىتىپ اناسىنان،

جالت قاراپ كوزى شىعىپ شاراسىنان.

بايلاۋلى ارعىماققا قارعىپ ءمىندى،

كۇيىندە جاۋ-جاراعىن تولا اسىنعان.

 

نالىنا ءسوزىن ايتقان بالاسىنا،

مۇسابەك قايىرىلىپ اناسىنا،

جۇرمەسپىن جەر بەتىندە ءتىرى دەدى،

بەكتەردى تۇسىرمەسەم جەر استىنا.

 

مۇسابەك، ساپاق بي مەن اقىلداسىپ،

سۇرلانىپ اجارىنان قانى قاشىپ.

بەكتەرمەي بەلدەسۋدىڭ جايىن ايتىي،

بەلىنەن ءبورىجاردىڭ كەتتى اسىپ.

 

ورداباسى قىراتى-ويىنداعى،

ماپىق اتا بۇلاعى بويىنداعى.

ازعانا اۋىل قوجادان جان جولداسى،

مادەلى باتىرعا كەپ جولىعادى.

 

مۇسابەك – مادەلىگە زامانداستان،

جاۋلارعا بىرگە شاپقان قارسىلاسقان.

ساپاق بي مۇسابەككە بۇل جاعدايدى،

ءجون دەگەن مادەلىمەن اقىلداسقان.

 

امالى مادەلىنىڭ ءسۇدىر ەدى،

شىلاۋىندا شىلتەن مەن قىزىر ەدى،

دەپ زامانداس اقىندار سۋرەتتەگەن،

بولعاننىڭ ”باتىر باسى» ءبىرى ەدى.

 

ءسۇدىر ءسوزى ساباقتاس ءسادىر مەنەن

شاريعات زاڭىن قورعار — ءادىل دەگەن.

بۇحاردىڭ ءامىرى بەرگەن امال ەكەن،

ايتاتىن شاعىمدارىن جابىرلەنگەن.

 

– قوجەكە، ءسىزدىڭ ءسۇدىر امالىڭىز،

بارادى قالاي بولىپ زامانىمىز؟

شاريعاتتىڭ زاڭىندا «قىزدان زەكەت

ال» دەگەننەن بار ما ەدى حابارىڭىز؟

 

جوق بولسا سىزدەن ءبىزدىڭ تالابىمىز،

قاشانعى اياق استى بولامىز ءبىز.

شاريعات ۇكىمىنە قايشى ىسكە،

ايتاتىن ءسىزدىڭ بار ما قارارىڭىز؟

 

جوعارى مەن تومەندەگى حابارى بار،

بۇحار بەرگەن «سۇدىرلىك» امالىڭ بار.

وزىڭە اقىل سالا كەلىپ تۇرمىن،

دەپ ايتتى بۇعان قانداي جاۋابىڭ بار؟

 

– بۇل ءىس ەكەن كەڭ تۇردە كەڭەسەتىن،

بەكتەر وسال جاۋ ەمەس ەگەسەتىن.

ول ءۇشىن ەرلەر باسىن قوسۋ قاجەت،

قارۋلى حان مەن قارسى كۇرەسەتىن.

 

قوڭىرات، دۋلات، سىرگەلى جاقسىلارىن،

قۇپيا ماجىلىسكە جيىپ ءبارىن،

اسقار داتقا، ساپاق بي سياقتىلار،

ويلارىن ماجىلىستە ەتسىن ءمالىم

 

ارەلەنىپ ارتىقشا تەردى توكپە،

بۇل ءىس ەمەس جاريا ەتەر كوپكە،

اڭسىزدا ايلا مەنەن قارۋ قاجەت —

دەپ مادەلى ايتادى مۇسابەككە.

 

ورىنداپ مادەلىنىڭ ايتقاندارىن،

ماڭىنا قاراباستاۋ جيدى ءبارىن.

جيىندا اسقارعا ءجۇرت ءسوز بەرەدى،

ەدىڭ دەپ ەردىڭ ءبىرى باعى قالىڭ.

 

مىرزاباي جاساعىنىڭ وزبىرلىعىن،

سان رەت بەگلەر-بەككە ايتقان بۇرىن.

كەلەلى كەڭەسىنە كوندىرە الماي،

جۇرگەننىڭ بىرەۋى ەدى كەلىپ قىرىن.

 

اسقار داتقا ءبىرى ەدى تاباندى ەردىڭ،

ورتاقتاس قايعىسىنا قالىڭ ەلدىڭ.

شەشىمىڭدى ايت دەدى مادەلىگە،

دەپ ءبىرى سەن ەل قورعار ەرەن ەردىڭ.

 

ءبىرىسىن پاراساتتى ءبىلىمدىنىڭ،

سەن سويلەسەڭ المايدى ءتىلىڭدى كىم.

قايراتىنا ايباتىڭ ساي تۋىلعان،

وعان قوسا بار جانە سۇدىرلىگىڭ.

 

دەپ اسقار مادەلىگە ءسوز بەرەدى،

بولارىن مۇنداي ءىستىڭ سەزگەن ەدى.

ءار جەردەن ەسىتىلگەن دۇربەلەڭدى،

كورەرمىز ءبىز دە دەدى كوزبەن ەندى.

 

مادەلى دە توقتاماي سوزدەن ەندى،

تەز قيمىل جاساۋ جاعىن كوزدەپ ەدى.

«بەكتەردى تۇگەل قىرىپ تاستاۋ قاجەت،

جەتەرلىك، وسىنشاما توزگەن « دەدى.

 

بۇل جاعداي ورىندالسىن ءسىزدىڭ ۇيدە،

بەرگەيسىز تاپسىرمانى جابەك بيگە.

كەرەگەلەر كەرىلسىن قازىق قاقپاي،

كەڭەيتىلىپ سىيعانداي بەكتەر ۇيگە.

 

مىرزالار الار ۇيدەن سىباعاسىن،

بەكتەردىڭ ءبىرىن قويماي كەسسەك باسىن.

سوڭعى جاعىن كورەرمىز تالقىمىزدان.

جاندارى جاھاننامنان جاي العان سوڭ.

 

ورداعا جايعاسقاندا بەكتەر كەلىپ،

جاتقاندا اس-سۋ ىشىلىگى ەتتەر جەلىنىپ،

مۇسابەك ايىم قىزدى اكەلسىن دە،

قاراۋىل باسىن السىن شەتتەن كەلىپ.

 

سىرتتاعى، ىشتەگى — ىسكە جارار،

«سورپا دايىن» دەگەن ءسوز بولسىن حابار.

ءبىز ىشتەن ءمىرزابيدى جايعار ساتتە،

ءۇيدى اۋدارىپ تاستاسىن سىرتتاعىلار.

 

ءبىز-ىشتەن، مۇسابەكتەر-ءتيىپ سىرتتان،

قالدىرماي بىرەۋىندە شەتكە شىققان.

جاۋىزداردى جايراتىپ تاستاۋ قاجەت،

ار-نامىسىن حالىقتىڭ جەرگە تىققان.

 

دەپ جاسىرىن جايىندا بۇرىپ مويىن،

مادەلى اسقار داتقاعا ايتتى ويىن.

بۇعان قالاي قارايسىز اعا ءسىز دەپ،

توقتايدى قۇلاق سالا تىكتەپ بويىن.

 

بۇل وي دۇرىس بولعانمەن شارياتقا،

وزبىر مويىن ۇسىنباس ار ۇياتقا.

بۇل دۇنيە جولى ءبىر – تايعاق كەشۋ،

ەمەس قوي، جازىلعانداي ءبارى حاتتا.

 

قۋلىق، سۇمدىق، زۇلىمدىق ادامزاتقا،

ۇستەمدىگىن قۇرعانداي بۇل ۋاقتا.

ويدان ورىس – قۋسىرىپ، قىردان – قوقان،

قوقاڭداۋىن قويماۋدا مومىن حالىققا.

 

قوقاننىڭ كۇشى باسىم، قولى مىڭ سان،

شايقاستا قىرىلار كوپ قارۋسىز جان.

سوندىقتان سودىرلىعىن كۇشەيتۋدە،

ماستانعان مىرزالارى قۇديار حان.

 

تاۋەكەل دەپ سيىنىپ جالعىز ھاققا،

جىگىتتەر دايىن تۇرسىن ءمىنىپ اتقا.

مادەلى ايتقانىنا نە دەيسىڭ دەپ،

قارادى اسقار داتقا جاماعاتقا.

 

اۋەلى – قۇداي-ارۋاق، سىزگە سەنىپ،

ءبارىمىز بۇل جيىنعا تۇرمىز كەلىپ.

بەكتەر توبىن وردادا ويرانداساق،

ارمان جوق دەۋدە ەرلەر كەتسەك ءولىپ.

 

دەپ مۇسابەك ماقۇلداپ مادەلى ەردى،

ەل سەنىمىن اقتاۋعا ۋادە بەردى.

ساپاق داتقا بۇل قۇپيا جيىن ءسوزى،

سىرتقا شاشاۋ شىقپاسىن ءبىرى دەدى.

 

جيىنعا جينالعاندار باتالاسىپ،

كوڭىلدەگى مۇددەسىن ايتتى اشىپ،

بۇل شەشىمنەن باس تارتىپ جالتارعاندى،

نان، قۇران ۇرسىن دەدى قارا باسىپ.

 

ۋادەمەن وسى جەردە كەلىسىلگەن،

اركىمنىڭ مىندەتى بار بولىسىلگەن.

تىگىلگەن جابەك ءبيدىڭ اق ورداسى،

جاپسارلاس قوتىربۇلاق جەلىسىمەن.

 

بوز جۋسان، كيىك وتى، كوكەمارال،

بەتەگەلى بەلدەن ەسىپ جىبەك سامال.

ءمولدىر بۇلاق سىلدىراپ سىلىق-سىلىق كۇلىپ،

مارجانداي مالتا تاستان سىرعىپ اعار.

 

قابىلداۋ زەكەتشىنى وتاۋ ۇيدە،

جۇكتەلگەن مادەلى مەن ساپاق بيگە.

اس-سۋدىڭ جاي-جاپسارىن قاداعالاۋ،

مىندەتى تاپسىرىلعان جابەك بيگە.

 

مادەلى قىرىقتاردا قىلشىلداعان،

ساپاق الپىس جاس شەنىن القىمداعان.

ءبىرى – داتقا، بىرەۋى ءسۇدىر دەگەن،

لاۋازىم اتاعى بار حالىق سىيلاعان.

 

باتىر بايباق، جامانقارا، رىسقۇلبەكتەر،

ءبىرى توپ باستاپ، ءبىرى بولىپ قىزمەتكەر،

جىگىتتىڭ جىك بىلدىرمەس جىلپوستارىن،

پانالاپ تۇرسىن دەگەن ۇرىمتال جەر.

 

مىرزابي كەلەدى دەپ دۇرلىككەن ەل،

كوشۋدە جەر-جەرلەردەن سوققانداي جەل.

كوشتەردىڭ الدى اسىپ قاراتاۋدان،

ساۋداكەنت، سارىارقاعا جەتىپتى دەر.

 

كوشكەن ەل قىزدارى مەن كەلىندەرىن،

ەركەكشە كيىندىرىپ بۋىپ بەلىن،

كەتىپ بارا جاتقاندا جاساۋىلدار،

تەكسەرگەن ءتوسىن ۋىستاپ ەمشەكتەرىن.

 

كورىكتى قىز، كەلىنىن تارتىپ الىپ،

ساتۋعا مال سياقتى بازار سالىپ،

جانتالاسا جابىسىپ جاساۋىلدار*

تولەيسىڭ دەن باعۋدا قىزدان سالىق.

 

تاشكەنتتىڭ بەگلەربەگى – مىرزاحمەت،

قاتىگەزدىگىن قۇديار ەتكەن قۇرمەت،

نەمەرە ءىنىسى ونىڭ مىرزابي دە،

مەيىرىمسىز ەكەن سۇر-بەت، قارا-جۇرەك.

 

حالىققا الۋان ءتۇرلى سالىق سالىپ،

مالى جوقتىڭ جاس بالا قىزىن الىپ.

قوقان جاققا جونەلتىپ جاتادى ەكەن،

قۇل بازاردا ساتۋعا قويىپ نارىق.

 

كوزدى تارتار سالتانات ساۋلەتىمەن،

حاباردار ەتەتىندەي داۋلەتىنەن.

جابەك بي ون قاناتتى اق ورداسىن،

تىككىزدى ورداباسى تاۋ بەتىنەن.

 

شارتقا ساي ماجىلىستە كەلىسىلگەن،

قيمىل بولماق مىرزالار كەلىسى مەن.

تەگىستەۋ كوك شالعىنعا بايلاپ قويعان،

قۇلىندار كىسىنەۋدە جەلىسىنەن.

 

 

جەلىگە قۇلىن بايلاپ ەالا-سالا،

سارى الا قىمىز دايىنداپ سابا-سابا.

قوناققا قاجەتتى استى دايىنداۋمەن،

جىگىتتەر سابىلۋدا شابا-شابا.

 

مىرزابي قىرىق جىگىت جەندەتىمەن،

زەكەت جيناپ قازىعۇرت تاۋ بەتىنەن،

جابەك ءبيدىڭ ۇيىنە قەلىپ ءتۇستى،

ەلدەن زەكەت جيناۋعا ناۋبەتىمەن.

 

جىگىتتەر اۋىر جۇكتى موينىنا الىپ،

ءمىرزابيدى كۇتۋتە دايىندالىپ.

استىرتىن جامانقارا بايباق پەنەن،

قويىلعان رىسقۇلبەككە حابارلانىپ.

 

مىرزابي جاساقتارى ۇيگە كەلىپ،

ساپاق پەن مادەلىلەر سالەم بەرىپ.

وتىردى سۇحباتتاسىپ داستارحاندا،

تگىرىسقا سالتانات ساۋلەت بەرىپ.

 

مىرزابي جاساۋىلىن الدىمەنەن،

ساپاق ءبيدىڭ اۋلىنا بارعىن دەگەن.

باسقادان باس بۇزارلىق شىعا قويماس،

ازۋلىعا اۋىزدىق سالعىن دەگەن.

 

سالەمى ەستەن شىعىپ قالىنباسىن،

مۇسابەك ايىمسۇلۋ قارىنداسىن،

ءتۇس اۋا جەتكىزسىن دەپ اقورداعا،

جاساۋىل نىقتاپ ايتقان تانسىرماسىن.

 

اق ۇيدە كۇتىلىپ بەك جىگىتىمەن،

تاماق جەپ، سۇلۋ ءسۇيۋ ۇمىتىمەن،

ءبىرى — وڭ، ءبىرى بەكتىڭ سولىنان جاي،

العان ساپاق، مادەلى رەتىمەن.

 

بەكىنىپ سالت اتتىلار تەرەڭ سايعا،

سەكەم الىپ قالماۋىن الىپ ويعا.

«سورپا دايىندا» ەسىتسە اتىلماقشى،

بورىدەي جار استىنان شاپقان قويعا.

 

مۇسابەك اتقا ايىم تەز مىنگىن دەيدى،

جارلىعىن مىرزا ءبيدىڭ ءبىلدىڭ دەدى.

قىز ەمەس قىلىشىمدى قۇشتىرايىن،

سەن كورىپ قىزىعىمدى تۇرعىن دەدى.

 

ايىمدى اتقا مىنگىزىپ مۇسابەك-تە،

اتتانىپ اۋىلىنان تارتتى بەككە.

ساپىرىپ سارى-الا قىمىز ءىشىپ،

اق ۇيدە بەكتەر وتىر بوگىپ ەتكە.

 

كۇزەتشى ءۇي ماڭىنان تۇرعان شەتتە،

قىز عوي دەپ كەلە جاتقان مىناۋ بەككە.

الدىنان ايىم سۇلۋ قارسى شىعىپ،

قولىن سوزا باستادى اق بىلەككە.

 

مۇسابەك ناركەسكەنىن قولىنا الىپ،

جەندەتتىڭ قىل موينىنان قالدى سالىپ.

دەنەدەن دوپتاي ۇشتى شابىلعان باس،

«سورپا دايىن» دەگەندى ايتقاندى انىق.

 

جىگىتتەر كۇتىپ تۇرعان ىجديھاتپەن،

اق ءۇيدىڭ بەلدەۋىنەن كوتەردى اتپەن.

ساپاق بەكتى قاپسىرا قۇشقان ساتتە،

مادەلى دە ۇمتىلدى ىقتياتپەن.

 

تورىندە اۋدارىلىپ قالعان ءۇيدىڭ،

وسى دەپ ەڭ ابزالى ساعان سىيدىڭ:

باۋىزداپ كەزدىكپەنەن كەڭىردەگىن،

جاپپارعا جانىن بەردى مىرزا ءبيدىڭ.

 

مادەلى مىرزا ءبيدى قويشا شالىپ،

قارنىن جارىپ — باۋىرىنان ەتىن الىپ،

قولىنىڭ ەت اساپتى قانىمەنەن،

قازاندا ءپىسىپ تۇرعان ەتتەن الىپ.

 

ارىستىڭ سۋ اعادى جارىمەنەن،

بايلار قوزى تاسيدى نارىمەنەن.

ءولتىرىپ، ءمىرزابيدىڭ ەتىن الىپ،

قولىمنىڭ ەت اسادىم قانىمەنەن».

 

دەپ ايتقان مادەلىنىڭ ءسوزى قالعان،

مىرزابي قىرعىنىنا ارناپ جازعان.

قالقوجاۇلى ءجۇسىپتىڭ ەسكى نۇسقا،

كىتابىن وقىپ كورسىن دەگەن جالعان.

 

بۇل شايقاستا بايباق پەن جامانقارا.

مۇسابەك، يمانبەردى، رىسقۇلبەك دانا،

ءۋالىحان، كەنجەحان مەن تانەندەردىڭ،

ەرلىگى جايلى اڭىز بار دارا-دارا.

 

جابەكتىڭ اۋدارىلىپ اق ورداسى،

تالقاندالىپ كەرەگە، ۋىق، بوساعاسى.

ۇلتاراقتاي تۋرالىپ ۇزىكتەرى،

ماڭىندا قالعان دەيدى ورداباسى،

 

قىرعىندا قىران توپان ايلاسى اسىپ،

قازىناشى جاساۋىلى كەتكەن قاشىپ.

قۋعىنشى ەندى جەتىپ قالعانىندا،

قۇتىلعان دەر سوڭىڭا ءتىللا شاشىپ.

 

ءتىللانى تەرۋ مەنەن اۋرەلەنگەن،

ولجا دەپ ويدا جوقتا قولعا كەلگەن.

قۋعىنشى كەرى قاراپ قايتقان ەكەن،

كەتتى دەپ قازىناشى اسىپ بەلدەن.

 

ازدەرحان دەگەن ءسوز بار قاشىرعاندى،

ايلاسىن قالىڭ جۇرتتان اسىرعاندى.

ۋ بەرىپ ولتىرگەن دە وسى دەر جۇرت،

ەر جۇرەك شويقاراداي قىرشىن جاندى.

 

ازعىندىق، جاعىمپازدىق، مانساپقورلىق،

ساتقىندىق، وپاسىزدىق، ۇرلىق-زورلىق —

كەسەپات-كەسىرىنەن، ەل ىشىندە

نە جايساڭ، نە بوزىمدار كورگەن قورلىق.

باسى.

جالعاسى: http://kozhalar.kz/20185702-madeli-qozha-3

 

سونداي-اق، وقىڭىز

سەيىتجاپپار تورەگە حات

 مايلىقوجانىڭ تۋىلعانىنا 185-جىلدىعى قارساڭىنا  مايلى قوجانىڭ ءبىر سايلاۋدىڭ سارساڭى جايلى مىرزاحمەت بابانىڭ تۋعان بولەسى قاسىمحاننىڭ …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان