سىر-سۇحبات

قىس ايى

1969 جىلدىڭ قىس ايى. جەردە الاقات* ەتىك باسى ۇرلەسىن قار بار. كۇن شىڭىلتىر اياز. وقۋشىلار ءۇشىن قىسقى دەمالىس ۋاقىتى، قورادا مال جايلاپ جۇرگەنمىن. ساسكەلىكتە ۇيگە ءتورت اتتى كىسى كەلىپ ءتۇستى. سالەم بەرىپ، قورانىڭ اۋزىن اشىپ، اتتارىن كۇنشۋاق بەتكە، قاڭتارىپ* قويدىم. اتتارىن قاتتى قيناپ كەلىپتى. تەرى بۇرقىراپ تۇر… بايقاۋىمدا; «قىستاۋعا، ەلگە جاقىن ورنالاسقان مالشىلار-اۋ»- دەپ، شامالادىم. «قوجەكەڭ ۇيدە مە؟ قوجەكەڭە سالەم بەرە كەلدىك»-دەپ، جاتىر…

ءبىزدىڭ اۋىل، 1964 جىلى ىرگەسى قالانعان «جاڭاقالا»سوۆحوزى دەپ اتالادى. مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن «قىزىل قۇمنىڭ» ىشىندەگى الىس اۋىل. اۋدان ورتالىعىنا 150 شاقىرىم. جول، كادىمگى قارا جول. بۇل اۋىلعا «قورقىت» تەمىر جول بەكەتىنەن كوشىپ كەلگەنىمىزگە دە ەكى جىلدان استى. ەلمەن-جەرمەن ەندى تانىسىپ جاتقان ۋاقىتىمىز.
قوناقتاردى ۇيگە باستاپ، اكەم وتىرعان بولمەگە وتكىزدىم. اۋەلگى باستاپ كەلگەن كىسىنىڭ اكەمە (نۇرماحان قوجا 1900-1975):
– اسسالاۋماعاليكۋم – قوجەكە!-دەپ، سالتاناتپەن سالەمدەسكەن ىقىلاس-ءىلتيپاتى شىنايى شىقتى. اپامدى كورىپ:
– اسسالاۋماعالەيكۋم – قوجەكەمنىڭ ءبيبىسى!*-دەپ، سالەمدەسىپ تورگە ورنىقتى.
كەلگەن قوناق قوڭىرتاي ءشارتىمباي (1912-1982) دەگەن كىسى بولاتىن. بالا بولسام دا سالەمىنە ءسۇيسىنىپ، كوڭلىمە ىزەت-قۇرمەتى ورنىعىپ قالدى. «جىگىت – سالەمىنەن سىر بەرەدى»-دەپ، اكەمىز ايتىپ وتىراتىن ماتەل ءسوزدىڭ استارىن تۇسىنگەندەي بولدىم. قوناقتارعا قىزمەت جاساۋعا دەگەن قۇلشىنىسىم ارتا ءتۇستى. اكەم قوناقتارمەن امانداسىپ بولعان سوڭ، اپام مەن ەكەۋمىزگە يەگىن قاعىپ «قام جاساڭىزدار!» دەپ، يشارا جاسادى. ءبىز ءوز ىسىمىزگە كىرىستىك.

سوعىم* سويىلعان كەز. سول جىلى، سوۆحوزدىڭ جوڭىرشقاسىنىڭ قاراۋىلى دوسەك* كامالي اعامىز جازداي-كۇزدەي باعىپ ءجۇرىپ، بەس جاسار قاراقاسقا وگىزىمىزدى سوعىمنىڭ ۋاقىتىندا قوراعا ايداپ اكەلىپ، ءوزى سويىپ بەرگەن.
اكەمىز:
– بالام – سوعىمنان قولۇزدىك*, باققان ەڭبەگىڭ بار، بالا-شاعاعا اسقاتىق بولسىن -دەپ، قاپقا – اسىق جىلىگى مەن جاۋرىن جىلىگىن شابىستىرىپ* ءبىر جىلىك* ەت سالىپ بەردى. اعامىز قايقى بەل، سىيىر قۇيىمشاق توراتىنا ءمىنىپ، قاپتى الدىنا وڭگەرىپ الىپ، راحمەتىن ايتىپ كوشە بويلاپ ۇيىنە قاراي كەتە باردى.
كامالي اعامىز ءبىزدىڭ اكەمىزدى «اكە» دەپ، بىزدەن دە ارتىق جاقسى كورەتىندەي، ىقىلاسى بولەك جان ەدى. اقەدەن* اقكوڭىل ادام.
اكەم، ول كىسىنى; اتا-بابا اۋلەتىنەن بەرى قاراي تاراتىپ دوسەك جاڭاي باتىر، دوسەك ەرىمبەت قاجىنىڭ تۇقىمدارى. قۇلباي بالالارى- دەپ، وتىرار ەدى. اكەمىزبەن سوناۋ سىر بويىنان بەرى قاراي تانىس كىسىلەر ەكەن…
سوعىم بەرەكەلى، سارىالى ماي بولدى. سيىر مالىنىڭ ءىرىسىن سوندا كوردىم. جانۋار، اكەمنىڭ كوشكەندە سىربويىنان اكەلگەن مالىنىڭ تۇقىمى بولاتىن.

ونىڭ ۇستىنە، وسى اۋىلدىڭ اقساقالدارى سوعىمعا مال سويسا، باسى مەن جارتى جىلىك ەتىن «قوجەكەڭنىڭ سىباعاسى»-دەپ، اكەمە اكەلىپ، باتاسىن الىپ جاتادى.
اكەم:
– بالام، اللانىڭ بەرگەن نەسىبەسى عوي! باستى سويىپ، اقساقالداردى شاقىرىپ، باتيەسىن الىپ جىبەرەيىك!؟ ءبولىپ جەگەن اسىڭ، بەرەكەلى بولادى!-دەپ وتىرعانى. قانشا باس كەلسە، سونشا قوناق، سونشا ءماجىلىس بولادى…

بۇل كىسى، ارنايى شاقىرتۋ كەلمەسە، ۇيدەن ۇزاپ شىقپايدى. بىردە، ءشارتىمباي اقساقال اكەمىزگە:
– قوجەكە ءسىز دە باسقا كىسىلەر سەكىلدى ەلدى ارالاپ سالتانات قۇرىپ، قوجالىق جاسامايسىز با؟ شۇكىر، وسى ەلدەگى كەتە، شومەكەيدىڭ ۇلكەن-كىشىسى الاقانىنا سالىپ سىيلايدى. بالا-شاعاعا دا رىزدىق-نەسىبە بولار ەدى؟-دەدى.
بۇل اڭگىمە، ءشاي قۇيىپ وتىرعان اپاما دا، كەسە الىپ بەرىپ وتىرعان ماعان دا توسىن ەستىلدى.
دەسە دە، ايتىلعان اڭگىمە قۇلاعىما جاعىپ: «اكەم قىدىرسا، بىرگە قىدىرار ەدىم»-دەپ ويلادىم. داستارحان باسىنداعى بورشەك، نۇرباي، شامشات اقساقالدار دا بۇل اڭگىمەنى قوشتاپ وتىر. اڭگىمەنىڭ اقىرىن كۇتتىك…

اكەمىز قورقىت تەمىرجول بەكەتىندە 34 جىل جول باقىلاۋشىسى بولىپ، سودان ەڭبەك دەمالىسىنا شىققان كىسى. 1967 جىلى وسى، «جاڭاقالا» سوۆحوزىنا كوشىپ كەلگەنبىز. بۇل جاقتاعى ەلدىڭ ءوز ءداستۇرى بار سەكىلدى. جوعارىداعى كىسىلەردىڭ دە ايتىپ وتىرعانى سول.
اكەمىز تاسپيعىن تارتىپ وتىرىپ، سالدەن سوڭ:

– شارتەكە، اللا «بايۇلى» (بايعۇز) دەگەن قۇستى اۋەلدە ادام ساناتىندا جاراتقان ەكەن. پەيىلىنەن وسىنداي كۇيگە ءتۇسىپتى…
سوندا ول بيشارا:
-«يا، اللا ادام ەدىم، ءتۇر-سيپاتىمدى دارمەنسىز قۇسقا اينالدىردىڭ. مەنىڭ رىزدىق-نەسىبەم نە بولادى؟!»-دەپ، جىلادى دەيدى.
سوندا جاراتۋشى:
-«سەنىڭ رىزدىعىڭا، كۇنىنە ەكى تورعاي نەسىبەڭ بولادى – سوعان ۇكىم ەتتىم!»- دەپتى.
جارىقتىق سول «بايۇلى» دەگەن قۇستىڭ جايىلىپ جۇرگەنىن، يا بولماسا جەم جەپ وتىرعانىن ادام بالاسى كورمەيدى. بەيىتتىڭ باسىندا، تاۋ جارتاستىڭ ۇستىندە جاراتقانعا زىكىر ايتىپ وتىرادى ەكەن.
ەسكىلىكتىدەن، قازاق – اللانىڭ نازارى تۇسكەن، قاسيەتتى قۇس سانايدى. جاراتقان يەم كەپىل بولعان سول ەكى تورعاي، كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول قۇستىڭ ازىعى ەكەن.
ون سەگىز مىڭ الامدى جاراتىپ، ونداعى جان-جانۋاردىڭ رىزدىق-نەسىبەسىن تەڭ ءبولىپ جەتكىزىپ وتىرعان اللا، – ءسىز بەن ءبىزدىڭ دە نەسىبەمىزگە كەپىل عوي – شارتەكە!؟ ۇيدە وتىرسام دا، دۇزدە جۇرسەك تە – اللانىڭ بۇيىرتقانىنان ارتىق ەشتەڭە بولمايدى. اللانىڭ قازىناسى مول عوي ! ءار ءىستى اللا بىلەدى!؟-دەدى…
وسىلايشا اكەمىز وزىنە تيەسىلى «اتا جولىنا»* دەگەن پايدادان دا باس تارتتى. سونىمەن بىرگە، وزىمدەگى «قىدىرساق-اۋ!» دەگەن قيال دا اياقتالدى…

ءوزىم بولسام، اكەمنىڭ ۇيدەگى «مىرزا مالايىمىن». ماقساتىم اكەمدى، اكەمنىڭ قوناعىن كۇتۋ، مال-قورانىڭ شارۋاشىلىعى تۇگەل موينىمدا.
«بالام وزدەرىڭدى جۇرت قوجانىڭ بالاسى دەيدى. ۇلكەنگە ىزەتتى، قۇرمەتتى بولىڭدار. سالەم بەرىپ، الدىنان كەسە وتپەڭدەر!»-دەپ قويعان.
بوزبالا بولىپ قالعان ۋاقىتىم. «قوجانىڭ بالاسى» دەگەن اتاق تا وزىمە اۋىر ءتيىپ ءجۇر. شاش قويمايسىن. تىقىرلاپ باكىمەن الدىرتادى. دوپ ويناۋ، لاڭگى تەبۋ، اسىق ويناۋ ت.ب.
ىستەردى قوشتامايتىن. «بالام تىرشىلىگىڭمەن اينالىس. مۇعالىمىڭنىڭ ايتقانىن ىستە»-دەپ وتىرادى.

بىزگە دەگەن ەلدىڭ ىقىلاسى دا بولەك بولدى. توي-تومالاقتان قايتقان ۇلكەن كىسىلەر مەكتەپ جاسىنداعى بالا بولسام دا»جارىقتىق اۋليەمنىڭ تۇقىمى كەلە جاتىر عوي»-دەپ، ات-ەسەكتەرىنەن ءتۇسىپ امانداسىپ جاتادى.
بايقاۋىمدا ءبىزدى،- اۋلەتىمىز بەن اكەمىزدىڭ قۇرمەتىنە دەگەن حالىقتىڭ وسى ءىلتيپات ەرتە ەسەيتىپ جىبەردى.
ونىڭ ۇستىنە بىردە اكەمىزدەن:
– اكە، نەگە ءبىزدى «اۋليەنىڭ تۇقىمى دەيدى؟»-دەپ، سۇرادىم. اكەم ويلى كوزىمەن ماعان باجايلاي قاراپ، تاسفيعىن تارتىپ وتىرىپ سالدەن سوڭ:
– بالام، وزدەرى سەكىلدى ەكى اياقتى، ءبىر باستى ادامدى «اۋليە» كورىپ جۇرگەن – حالىق اۋليە! ءبىز، اۋليە ەمەس، اۋلەتپىز. پايعامبار اۋلەتى. حالىق اۋليە تۇتىپ الاقانىنا سالسا، سوعان لايىق بولىڭدار شىراقتارىم! -دەپ، جاۋاپ بەردى.
اكەمىزدىڭ وسى ءسوزى، ومىرلىك قاعيدامىزعا اينالدى…

اكەمىزدىڭ، «ۇيگە قوناقپەن بىرگە – قۇت-بەرەكە* ەرە كەلەدى»-دەپ، سەندىرگەنى سونداي، ءوزىم ءۇشىن، ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ مەرەكەسى* – قوناق.

اۋىلدىڭ جاسى ۇلكەن اقساقالدارى; قۇلباي، قايرالاپ، جىلقىباي، شايقى، لەپەس، ۇزاقباي، ۇلعاسباي، الپىسباي، ەلاپان موللا، امان موللا، مولداباي موللا،تولەۋتاي موللا، قالجان، بەكتىباي، ماشاراپ موللا، بابا شال، ۇمبەتباي، توراقباي ۇستا، ولجاباي جىراۋ، قايىرقۇل، دانىشپان، مىرقى، جاقسىمبەت، ءاشىم، ءابىلدا، سادىق، انىق، توقتىباي، اكىم، بيسەنقۇل، بورانباي، ەربولات، جەتپىسباي، ءسات موللا، ءبايىش قوجا، ءمىجتاي، قاشاقباي، ءابي قوجا، شايحى قوجا، شاحار قوجا، نۇرباي، نۇرجان، شامشات، بورشەك، جاڭاباي،قارتاڭباي، ايتپەنبەت ۇستا، قايرۋللا، ءناجىم، جولاي شامشات، يبراگيم، نۇرعالي، لەسباي، جاناي، كيىكباي، يساعابىل، جولداسباي، ءاجىباي، ايتۋار، اياعان، الياكبار ت.ب… اقساقالدار ءومىردىڭ وت پەن سۋىنان وتكەن، ابزال جاندار ەدى. وسى كىسىلەردىڭ قولدارىنا سۋ قۇيىپ باتاسىن الدىق. قولدارىنان ەت اساپ، ءدام تاتتىق.

بىردە مەكتەپتەن كەلىپ، ۇيدەگى دايىندىقتى كورىپ:
– اپا، تاعى دا قوناق كەلە مە؟-دەسەم، اپام;
– يا، قوناق كەلە جاتىر. اكەڭ جيىرما باسى بار وگىز سويىپ بەرگەن جوق پا؟! -دەپ، كۇلىپ جىبەردى… وعان قويسىن جەڭگەمىز بەن ءمارياش، كۇلاش، كۇنبي، ساحىپ اپالارىمىز دا سىلقىلداپ كۇلىپ:
– اتامنىڭ بالا-شاعاسىنا بۇيىرعان نەسىبەسى عوي!-دەپ، جاتىر.
ءبىر اۋىلدىڭ حالقى، كورشى-كولەم ءبىر ءۇيدىڭ ادامىنداي تاتۋ-ءتاتتى وستىك. «اتاسى دوستىڭ، بالاسى تاتۋ بولادى»-دەگەن، كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول ءداستۇر جالعاسىپ وتىر…

سونىمەن، اپام ەكەۋمىز قوناقاسىنىڭ* قامىنا كىرىسىپ، قوناقتاردىڭ قىزىمەتىنە ساي تۇردىق. وشاقتاعى شارشى ەرنەۋى ءبىر قۇلاش قارا قازان، اسقازان پەشتىڭ وقپانىنان ورىن الىپ، وت جاعىلىپ، اس سالىندى. قىزىل التىنداي سەكسەۋىلدىڭ شوعىنا تويعان اق ساماۋرىن دا، سىبىزعىداي كۇيىن شەرتىپ ىڭىلداپ الا جونەلدى. وزىمە تاپسىرىلعان، شايمەن بىرگە بەرىلەتىن قۋىرداقتىڭ ەتىن تۋراپ وتىرمىن. اپام شاعىن قازانىنا نان قۋىرۋعا كىرىسىپ كەتتى. پەشتىڭ اۋزىنداعى شوققا كومىلگەن تاپاداعى نان دا ءپىستىم دەپ، جۇپارداي اڭقىدى. سول كەزدەرى اپامدى قولىنىڭ سيقىرى بار جانداي سەزىنەتىنمىن. اپپاق ءجۇزى وت-جالىنعا بالبىراپ، ءماڭدايىنان شىپ-شىپ شىققان تەرىن، ورامالمەن قايىرا ءسۇرتىپ الىپ، تىنىمسىز تىرشىلىكتىڭ كوسەۋىن كورىك باسقان ۇستاداي، وتقا كوسەپ-كوسەپ جىبەردى.
اراسىندا دالادان ويناپ كىرگەن ءىنى-قارىنداستارىما دا كۇلشە ءپىسىرىپ، سورپانىڭ مايىنان قالقىپ ءبىر-ءبىر كەسەگە تۋراپ بەرىپ، تويدىرىپ قويادى.

ءوزىمنىڭ قوناق بولمەگە كىرىپ-شىعىپ ءجۇرىپ قۇلاعىم اڭگىمەدە.
انە-مىنە دەگەنشى ءشاي قايناپ، قۋىرداق دايىن بولدى. داستارحان جاسالىپ، قوناقتارعا كەسە الىپ بەرۋگە اپامنىڭ قاسىنان جايعاستىم.
ايتىلعان اڭگىمەنىڭ ورتا تۇسىنان تۇسىنگەنىم; «قۇستىڭ كەلۋ، قايتۋىندا» كوتەرىلىپ اۋىراتىن رامان دەگەن ادامدى اكەمە وقىتۋعا*, ەمدەتۋگە اكەلگەن ەكەن.
قوناقتاردىڭ جاسى ۇلكەنى، «تورجورعاعا» ءمىنىپ كەلگەن تورتپاق، قىزىل شىرايلى، شوقشا ساقالدى، جانارى ۇكىنىڭ كوزىندەي نۇرلى ءشارتىمباي اقساقال كەلگەن شارۋاسىن بايانداپ:
– قوجەكە، بۇل بالانىڭ اتا-باباسى ۇزاقبايدان ءارى قاراي وزىڭىزگە بەلگىلى. جاس ادام، دەرت قىسىپ كوتەرىلسە ەشكىمگە بوي بەرمەي كەتەدى. وتباسىنا ءزابىرى* ءتيىپ، كەرشى-كولەم ەسكەرتىپ، قورقا باستادى. سول ءۇشىن بىرەۋدى جازىم قىلار دەپ، قاسىما ادام ەرتە شىقتىم.
بۇل، دەرت بۋسا ادامعا قارايدى! وسى جولى سىزگە اكەلۋ ءۇشىن دە ەكى كۇن الىستىق. ءالى كەلمەي، مىنا قارتاڭبايدان عانا (قوڭىرتاي) بەتى قايتىپ تۇر. جاڭا اۋىلعا جاقىنداعاندا «قوجاعا بارمايمىن»-دەپ اتپەن كەيىن قاشىپ، قاسىمداعى ازاماتتارمەن قۋىپ ءجۇرىپ «ادىرەسىننەن»* قايتارىپ، زورعا ۇستادىق، -دەپ، بايانداپ وتىر…
اڭگىمەگە قۇلاعىن سالىپ وتىرعان رامان دەگەن كىسى ارقاسىن قابىرعاعا تىرەپ، اكەمە قاراما-قارسى شۇيىلە قاراپ، تۇنەرىپ، شىقشىت ەتىن بۇلتۇلداتىپ، ءتىسىن قايراپ، تىستەنىپ وتىر.
اكەم اڭگىمە تىڭداعان بولىپ، مولداسىن قۇرىپ توردە تاسفيعىن تارتىپ، اڭگىمەگە باسىن يزەپ عانا يشارا جاساپ قويدى. ول كىسىنىڭ باسقا ىسپەن شۇعىلدانىپ وتىرعانىن ءبىلدىم…

بۇل جاعىداي بىزگە ەس بىلگەلى تانىس. قورقىتتاعى ءۇش بولمەلى ءۇيىمىزدىڭ ءبىر بولمەسى وسىنداي اۋرۋ-سىرقاۋ كىسىلەردىڭ ورنى بولاتىن…
1966 جىلدىڭ قىسى. بىردە، ۇيگە اتقا ءمىنىپ، اۋزىنان اق كوبىگىن شاشىپ، شۋداسىن جەلپىلدەتىپ جاراۋ* بۋرا جەتەكتەگەن ايتپەن دەگەن كىسى كەلىپ ءتۇستى. بۋراعا تەڭدەگەن جۇگى بار. ءوزى ۇستىندە قاسقىر ىشىك، باسىندا تۇلكى تىماق، اياعىندا ساپتاما* ەتىك. بەلىن قايىس بەلبەۋمەن تارتىپ العان. استىندا جۋان بەلدى تورى ايعىرى بار. ءوزى، ەڭگەزەردەي ساقال، مۇرتتى اقسارى ادام ەكەن.
اتتان ءتۇسىپ، بۋرانى جەتەكتەپ اكەلىپ ەسىكتىڭ الدىنا شوگەردى. دالادا ويناپ جۇرگەن ءۇش-ءتورت بالا، جۇگىرىپ كەلىپ قاراپ تۇرمىز. ۇيدەن اكەم مەن اپام دا شىعىپ امانداسىپ جاتىر. اپام ول كىسىگە «قوش كەلدىڭىز اكە!» دەپ ەدى، ول كىسى:
– اينالايىن تولەۋ جان! جالعىز بالا دەرتكە ۇشىراپ، سونى الىپ كەلە جاتىرمىن!؟-دەپ، بۋرانىڭ ۇستىندەگى قىراۋ، قار باسقان كيىزدى ارقانىن اعىتىپ سىپىرىپ العاندا، بويىمەن بىردەي بورەن اعاشقا تاڭىلىپ، ۇزىنا بويى بۋرانىڭ قاپتالىنا ارتىلعان اق كويلەك، اق دامبالىمەن جاتقان 18-19 جاسار پالۋان دەنەلى اپپاق جاس جىگىتتى كوردىم. سول جاق شەكەسىنەن اققان قان مۇز بولىپ سورعالاپ، باسىنىڭ قۇيقاسى قاسىق باسىنداي بولەك قاتىپ قالىپتى. اپام جان ۇشىرىپ، بالاعا ۇمتىلىپ:
– مىنا بالانى قولدان ءولتىرىپ اكەلىپسىز عوي! بۇل نە دەگەن مەيرىمسىزدىك دەپ؟!-داۋىسى قاتتى شىقتى. سول كەزدە بايلاۋلى جىگىت تە، تىرشىلىكتىڭ نىشانىن بەرىپ ىڭىلداپ دىبىس شىعاردى. شاندىپ بايلاعان قىل ارقان شەشۋگە كەلمەي جاتىر. اپام ۇيدەن وتكىر پىشاق اكەلىپ، ارقاندى قيىپ-قيىپ تاستادى. جىگىت جۇرۋگە جاراماي، قاردىڭ ۇستىنە دىزەرلەپ وتىرا كەتتى. قول-اياعى دومبىعىپ ءىسىپ كەتكەن ەكەن. اكەمنىڭ اياعىنان قۇشاقتاپ، «اكە-اكە!»- دەپ، جىلاي بەردى.
اكەسى:
– قوجەكە، بايقا! بۇل ادامدى الىپ تۇسەدى!؟-دەپ، ساقتىق ءۇشىن شوگىپ جاتقان بۋرانىڭ مىنەر جاق جازى اعاشىن* سۋىرىپ الدى.
اكەم جىگىتتىڭ ارقاسىنان قاعىپ:
– بالام، «جاۋ قىرىلىپ قالىپتى عوي!»(اكەمىزدىڭ ءسوزىنىڭ سالتى ەدى)-تۇرا عوي؟-دەپ، سۇيەمەلدەپ اپام ەكەۋى ۇيگە كىرگىزدى.
اكەسىنە:
– ەگەسى بار* دەرت قوي! ءسىزدى كورىپ قايسارىسىپ كوتەرىلىپ كەتەر. ءبىزدىڭ كوكەمنىڭ* (ناعاشى اكەمىز تورەمۇراتتى اكەمىز سولاي اتايتىن) ۇيىنە بارىپ دەمالا بەرىڭىز، مىنا بالا اپارادى دەپ ماعان تاپسىردى.
ول جۇمىستى ورىنداپ، ۇيگە تەز قايتىپ كەلدىم.
پەشتىڭ تۇبىنە وتىرعىزعان بويدا اپام، ءوزىنىڭ ءدارى-دارمەك سالعان ارنايى قوبديشاسىن الىپ باسىنداعى جاراقاتىن ەمدەۋگە كىرىستى. جىگىتتىڭ باسىن جىلى سۋمەن ابدەن جۋىپ، تازالاپ، شاشىن سىپىرىپ الىپ، دارىلەپ باس تەرىسىن ورنىنا قويىپ تاڭىپ، قول-اياعىن جىلى سۋمەن جۋىپ، جىلقىنىڭ مايىمەن مايلاپ وراپ تاستادى. بويى جىلىپ، ناۋقاس بالبىراپ ۇيقىعا كەتتى. ول ۋاقىتتا اكەسى كەلىپ بولعان جاعىدايدى باياندادى.
– قوجەكە قۇدايدان تىلەپ العان جالعىز ۇلىم ەدى. بالامدى ءۇش جىلدىق ارميادان قالدىرىپ بەرەمىن دەپ بىرەۋ كوپ قاراجاتىمدى الىپ، بالامدى ۋاقىتشا قىزىلورداداعى جىندىقاناعا جاتقىزىپ قويدى. انە-مىنە دەپ جۇرگەندە ءۇش اي جاتىپ قالدى. ىشىنە ءبىر كىرگىزسە شاعارۋى قيىن ەكەن. ساپ-ساۋ بالام سونىڭ ىشىنەن وسىنداي قالگە دۋشار بولدى. قاراقۇمنان وسىندا جولشىباي ەكى قونىپ جەتتىم. بالا كوتەرىلىپ، جىنى شەشەسى مەن ەكەۋمىزگە ءتۇستى. ولتىرەتىن سىڭاي تانىتتى. سوسىن، جازى اعاشپەن ۇرىپ جىعىپ بايلاپ الدىم. بۇل كازىر تۇرسا قيراتادى. قول-اياعىن بايلاپ تاستايىن دەپ شىلبىردى الا كەلدىم. ەندى بالانى قايتا سول جاقتىڭ دوقتىرىنا الىپ بارا جاتىرمىن-دەپ، باسىن شايقاپ كۇيزەلىپ وتىر. اكەم ءۇنسىز تىڭدا تاسپيعىن تارتىپ وتىرىپ بار ايتقانى:
– اللا بىلەدى! اقساقال، بالانى ولاي كىرىپتار قىلماڭىز. وىس ۇيدە قالسىن. اللا جار بولسا دەرتىنىڭ دە شيپاسىن بەرەر؟!-دەدى… سول، ناۋقاستانىپ كەلگەن مەڭىلباي ءبىزدىڭ ۇيدە ءبىر اي شاماسىندا بولدى. وزىمىزگە اعاداي بولىپ كەتتى. قورا-قوپسىنى جوندەپ، ازىن-اۋلاق مالىمىزدى جايعاپ، اكەمىزبەن بەس ۋاقىت نامازعا بىرگە جىعىلىپ، دارەت سۋىن دايىنداپ وتىرادى. دەرتىنەن قۇلان-تازا ايىعىپ اكەسىنىڭ قولىنا تاپسىردى.
اكەم ايتپەن اقساقالعا:
– اللا جار بولىپ، بالا دەرتىنەن ايىقتى. جاسى ۇلكەيگەن ۋاقىتتا قايتا سوعار. ول، ۋاقىتتا دەرت يەسىنىڭ دە قولىنان ەشتەڭە كەلمەيدى. دەرتتە وزىمەن بىرگە قارتايادى-دەپ، جاتتى. ول سوزدەرىن تولىق تۇسىنبەسەم دە، ماعىناسىن شامالادىم…
سول، مەڭىلباي اعامىز ۇل-قىز ءوسىرىپ وردالى وتباسىنا اينالىپ، 75 جاسىندا، وسى جىلدىڭ (2018) مامىر ايىندا قارماقشى اۋدانىنىڭ «تۇرماعامبەت» اۋلىندا ومىردەن ءوتتى. اتباسىن بۇرىپ، قول جايىپ قۇران باعىشتادىق…

«قورقىت اۋليەگە» تۇنەۋگە كەلەتىن بەلگىلى جاندار دا ۇيىمىزدە جاتىپ، اكەمىزبەن ەرىپ بارىپ زياراتتاپ قايتاتىن. جارىقتىق; ءدۇرمان قوجا، ماحان ماقسۇم، ءابۋ قوجا، ومىق ماحسۇم، وسپان موللا، جۇماش تىگىنشى دەگەن كىسىلەر زامانانىڭ تار كەزەڭدەرىندە دە اۋليەلىككە سوعىپ تۇراتىن.
ۇيىمىزگە قاراما-قارسى ەسكى ەكى بولمەلى ءۇيدى اكەم «قاراتامىر سەمەتەي اتالىعىنان ماشەڭكە اۋليەنىڭ ءۇيى»-دەپ، ەسىك تەرەزەسىن بەكىتىپ، يت-قۇس كىرمەسىن دەپ، قاراۋىلداپ جۇرەتىن. بۇل كىسىنىڭ ءومىرى وزىنشە ءبىر سالا اڭگىمە…

بۇگىنگى كەلگەن قوناقتار جاقسى جايعالىپ، اكەمىزبەن ۇزاق اڭگىمەلەسىپ كەش جاتتى. ءتۇننىڭ جارىمنان اۋدى. اپام ەكەۋمىز اياق-تاباق جيناستىرىپ، ءالى ءجۇرمىز. ءبىز ۇيدە ءتورت ەر بالامىز. كىشكەنتاي قارىنداسىمىز جاس. اكەم دارەت الۋعا شاپانىن يىعىنا ءىلىپ، تاياعىنا سۇيەنىپ دالاعى بەتتەدى. تومىرتقالاپ* جىلىتىپ قويعان قۇماندى قولىما ۇستاتىپ ەرە شىقتىم. تايىپ قۇلاماۋى كەرەك. ول كىسى سىرتقا شىعىپ بارا جاتىپ دالىزگە كىدىردى. كەلگەن قوناقتاردىڭ اياق كيىمىن وڭ جاق قابىرعاعا قاتارلاپ ءتىزىپ قويعانمىن. ول كىسى سوعان قاراپ تۇرىپ:
– ويپىرماي بالام، «جاۋ قىرىلىپ قالاپتى عوي!»-دەگەن، ۇيرەشىكتى كىرىسپە سوزىنەن سوڭ، تاياعىمەن نۇسقاپ:
– بالام، مىنا جەردە، ۇلكەن ساۋاپ تۇر عوي!؟-دەپ، ماعان قارادى. كۇن ۇزاعىندا قىزمەتىمنەن ءمىن شىققان جوق ەدى. ءتۇسىندىم. باسىمدى يزەپ، امالسىز ماقۇلدادىم… ول كىسى قايتىپ ىشكە كىرىپ، قۇپتان نامازىن وقۋعا كىرىستى. ول ساعات جارىم وقىلادى.
دەمالىپ جاتا قالعىم-اق كەلىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە اكەمنىڭ تاپسىرماسى دا ۇناپ تۇرعان جوق… وشاق باسىندا ءوز ىسىمەن اينالىسىپ وتىرعان اپام، ءبىر شەكەلەپ قاباعىن كوتەرە كەرىپ:
– اكەڭنىڭ ايتقان جۇمىسىن ءبىتىر!-دەدى. بۇل كىسىگە سىلتاۋ ايتۋعا بولمايدى. «ال، ەندەشە!»-دەپ، ساپتاما* ەكى ەتىك پەن ءۇش ادامنىڭ گرزەبەي*ەتىگىن اكەلىپ پەشتىڭ اۋزىنا قويدىم. اپام:
– مىناۋىڭ نە؟-دەپ، جاتىر.
– اكەم، وسى سەگىز ەتىكتىڭ ىشىندە «ساۋاپ» بار- دەيدى. سونى تاۋىپ الامىن!-دەدىم. ىشىمدە رەنىشىم دە بار.
ءوزى دە شارشاپ وتىرعان اپام، مىرس ەتىپ كۇلىپ جىبەردى. الدىما كەنەپ* اكەلىپ توسەپ، پەشتىڭ الدىنا مولداس قۇرىپ ءجايلانىپ وتىرىپ الدىم. اپام سوعىمنىڭ سورپاسىنان قالقىعان ماي سالعان الەۋمەن* كاتولەكتەن* ەكى وجاۋ باسى مايدى ومىرىپ ىدىسقا سالىپ بەردى. سونىمەن ەتىكتەردى ىعال شۇبەرەكپەن ءسۇرتىپ، مايلاۋعا كىرىستىم. قونىشىنا قولىمدى سالىپ شۇلعاۋلاردى الىپ شىققاننان-اق اياداي بولمەدەگى جاعداي وزگەردى… سىرتتان كىرگەن اپام:
– اكەڭنىڭ تىققان «ساۋابىن» تاپتىڭ با؟-دەدى جۇزىندە كۇلكى، ءسال جىميىپ. ءوزىم نە ىستەرىمدى بىلمەي وتىرمىن.
اپاما سىبىرلاپ، ىزالانىپ سويلەپ:
– اپا بۇل ، قويشىلاردنىڭ ەتىگى عوي! وسىعان مايدىڭ نە قاجەتى بار؟ وسىلار ماي تاپپاي جۇرمە؟»-دەپ، كەلە جاتىر ەدىم، ول كىسى سۇق ساۋساعىمەن ەتىكتەردى كورسەتىپ، تاعىدا قاباعىن كەرىپ، يەگىن قاقتى. «بولدى – ىسىڭە كىرىس!»-دەگەن ءسوز. ەندى ارتىق سويلەۋگە بولمايدى.
سوسىن قاسىمدا جاتقان ءار ءتۇرلى شۇلعاۋلاردى جانىپ جاتقان پەشكە اتىپ ۇردى. اڭ-تاڭ بولىپ اپاما قارادىم.
ىدىستاعا ماي ەرىپ، ەكەۋلەپ ەتىك مايلاۋعا كىرىستىك. شىلدەدە شىراق كورمەگەن «ساپتاما ەتىكتەر» جاققان مايدى ءجايىننىڭ باسىنداي جالتىراپ، جۇتىپ ءىشىپ جاتىر… ادامنىڭ قولى قويسىن با. بارلىق ەتىك جالتىراپ، سۇڭگىدەي بولىپ شىعا كەلدى. اسىرەسە تازا بىلعارىدان تىگىلگەن قونىشتى ساپتاما* ەتىك، جىلقىنىڭ ىشىندەگى ايعىرداي كوزگە ەرەكشە كورىنەدى. ۇلتاراقتارىنا دەيىن كەپتىرىپ، ەتىكتەردى جىلى جەرگە قويدىم.
اپام ساندىقتى اشىپ، ورامى مەن سۇرعىلت ءتۇستى شيبارقۇت* ماتا الىپ كەلدى. ءار ەتىككە قاربويىنان* مول ەتىپ جىرتىپ، ىشىنە بۇكتەپ سالىپ قويدىق. ءبارى ادەمى بولدى. ويپىرماي،- ءوز ىسىمە، ءوزىم ءسۇيىندىم-اۋ!

تاڭەرتەڭ اكەم تاڭ نامازىنا ەرتە تۇرىپ، دارەتكە شىقتى. ءوزىم اكەمە ەرە تۇرىپ، قوناقتاردىڭ اتتارىنا دوربامەن كۇرمەك* جەم ءىلىپ، قامىس ءشوپتىڭ سوڭعى ورىمىنداعى ۇپەلەكتەپ* كەتكەن ءتورت باۋ ءشوپ سالدىم. اكەم دارەت الىپ بولىپ:
– بالام قوناقتاردىڭ ات-كولىگى جايلاندى ما؟-دەپ، سۇرادى.
– يا، اكە. ءشوپ سالىپ، جەمىن ءىلىپ قويدىم-دەگەنىمشە بولماي قوراعا بۇرىلدى. تاڭ الدىندا جال-قۇيرىعى بوزقىراۋلانىپ دوربادان جەم جەپ تۇرعان اتتارعا قاراپ تۇرىپ:
– بالام، «جاۋ قىرىلىپ قالعان ەكەن». ءتورت اتقا ءتورت باۋ جوڭىرشقادان سال. كۇن ايازداۋ. «جورتار اتتىڭ توعى جاقسى» دەگەن. وتىن* السىن-دەدى. ءوزى بار-جوعى ءۇيدىڭ اينالاسىنان ورىپ العان وتىز باۋ جوڭىرشقا. كوكتەمدە ەرتە تۋعان تولگە بەرەرمىز دەپ بولەك جيناتىپ قويعان ەدى. امالسىزدان سالدىم.
«بالا سوققان كەزدىكتىڭ، باسى جارىق» -دەپ، بۇل كىسىنىڭ وسىنداي ويلاماعان جەردەن جۇمىسىمدى باقىلاپ قوياتىنى بار.
اتتاردىڭ دورباسىن الىپ، وتقا قويىپ ىشكە كىرسەم، قوناقتار دا ۇيقىلارىنان تۇرىپ، اياق كيىمدەرىن كورىپ، اۋدارىپ-توڭكەرىپ:
– اينالايىن قوجەكەمنىڭ بالاسى-اي! جارىقتىق قوجەكەڭنىڭ تاربيەسى عوي!-دەپ، جاتىر. ءوزىم قۋىستانىپ اكەمە قاراسام ول كىسى، تاسپيعىن تارتىپ وتىرىپ بولار-بولماس باسىن يزەگەندەي بولدى.
– ويباي-اۋ! شۇلعاۋىمىزعا دەيىن جاڭالاپ قويىپتى عوي. وركەنىڭ ءوسسىن!-دەپ، العىستارىن بەرىپ، قاۋىر-جاۋىر بولىپ جاتىر. سىرتقا شىعىپ قايتا ورالعان ءشارتىمباي اقساقال اكەمە:
– ويپىرماي قوجەكە! ءمىنىس كولىكتەرىدىڭ جاعدايىن بىلەيىن دەپ قوراعا بارسام، مىنا كىشكەنتاي قوجەكەڭ اتتارعا جەمىن ءىلىپ، ءتورت باۋ كوك جوڭىرشا سالىپ قويىپتى. اينالايىن، جۇرتتىڭ بالدارى نەگە وسىنداي بولمايدى؟ «ات بولاتىن تاي ساياققا ءۇيىر، ادام بولاتىن بالا قوناققا ءۇيىر»-دەپ، ۇلكەندەر ايتىپ وتىراتىن ەدى. اينالايىن باقىتتى بول!-دەپ، جاتىر. اكەم ريزالىق ءبىلدىرىپ، يشارامەن قولىن جايىپ، بەتىن سيپاپ، ساقالىن تاراقتاپ وتىر.

اپام تاڭعى ءشايدىڭ ۇستىندە كەلگەن قوناقتارعا:
– اينالايىندار ءبىز وسى قوجەكەڭنىڭ – ءبيبىسىمىز. ماعان قازاق بولعان جەردىڭ ءبارى – توركىنىم! قازاقتا «قىزدىڭ ءتاۋىرى، ات جەمىنە جارايدى»-دەگەن، ءسوز بار. ءۇي وسى، كەلىپ تۇرىڭدار؟!-دەپ، ءتورت كىسىگە ءتورت ەر ورامال، ءبىر-ءبىر كويلەك بەرىپ باتاسىن الدىق. «قوجەكەڭنەن تابارىك» -دەپ، ول كىسىلەر دە ءماز بولىپ جاتىر.

داستارحان جينالعان بويىندا رامان اعامىز اكەمنىڭ الدىنا بارىپ جۇرەلەپ وتىردىپ:
– قوجەكە مەنى بايلادىڭىز. مەن تۇنىمەن كورەتىنىمدى كوردىم! ەندى مىنالارعا ايتىڭىز. مەنى جىندىحاناعا وتكىزبەسىن؟ مەن سىزگە كەلىپ تۇرايىن. مەن كەتسەم مەنىڭ بالا-شاعامدى كىم باعادى؟!-دەپ، يىعى سەلكىلدەپ جىلادى.
اكەم:
– اينالايىن رامانجان! مىنا شارتەكەڭە تاپسىردىم. ەش جاققا اپارمايدى. ءبىر اللا – دەپ، كاليماڭدى قايىرىپ، دارەتىڭدى الىپ تازا ءجۇر. شىراعىم مالىڭدى باعىپ، وتباسىڭا ەگە بول!؟ – دەپ، اقىل-كەڭەسىن بەرىپ جاتتى… سول رامان ۋادەسىندە تۇرىپ، اكەمىز دۇنيەدەن وتكەنشە قۇستىڭ كەلۋ-قايتۋىندا، جىلىنا ەكى مارتە ۇيدە ءبىر جۇما بولىپ، ساپتا تۇرىپ ناماز وقىپ، اكەمنىڭ اينالاسىندا بولادى. بالالى-شاعالى وتباسى بولىپ كەتتى.
بىردە، اكەمنىڭ اۋىرىڭقىراپ جۇرگەن ۋاقىتىندا رامان اتپەن شاۋىپ كەلىپ، اپامنان:
– سالەم بەردىك – ءبيبى! ۇيدە قوجەكەڭ بار ما؟-دەپ سۇرايدى.
اپام اۋىرىپ جۇرگەن ادامنىڭ مازاسىن الار دەپ:
– قوجا جول ءجۇرىپ كەتتى-دەسە:
– جاڭا «تولەگەننىڭ بۇلاعىندا» (اۋىلعا 40 كم جەر) قوي ءجايىپ تۇرىپ، قۇمالاق سالعانىمدا قوجەكەڭ تورگى بولمەدە ناماز وقىپ تۇر ەدى. مەنى شاقىردى. بۇگىن – كۇن جۇما عوي!؟-دەگەندە اپام قاتتى ۇيالىپ:
– اينالايىن رامان جان، ۇيگە كىرە عوي- دەپ، ۇيگە كىرگىزسەم اكەڭ نامازدا تۇر ەكەن. رامان دا دارەتىن الىپ نامازعا تۇردى. سوڭىرا، اڭگىمەسىن ايتىپ، ءشاي-سۋلانىپ وتىرىپ:
– قوجەكە، مىنا بيبىگە ايتىپ قويىڭىز. ءسىزدى مەنەن جاسىرماسىن. ءسىز مەنى دۇعاڭىزعا قوسقان ۋاقىتتا قۇداي ماعان جەتكىزىپ تۇرادى!-دەگەندە اپام قاتتى ۇيالىس تاپتىم دەپ، ايتىپ وتىراتىن.

سونىمەن قوناقتار ساسكەلىكتە ريزا بولىپ اتتاندى. اياعىنداعى ەتىكتەرى ەرەكشە جالتىراپ سالتاناتتى تويعا بارا جاتقانداي جاراسىمدى بولدى.
اكەم قۇپتان نامازىنان سوڭ ءجاينامازىنىڭ ۇستىندە تاسفيعىن تارتىپ وتىرىپ:

– بالام، – اللانىڭ جاراتقان جانىنىڭ ارتىق-كەمى بولمايدى. اللانىڭ الدىندا قوناق تا، قويشى دا، ءبىز دە بىردەيمىز. قوناق كۇتكەندە، پەيىلىڭدى سول كىسىگە بايلاپ قىزمەت جاسا. كوڭلىڭە كۇپىرلىك كەلتىرمە. اللا – ءادىل! ەتكەن قىزمەتىڭنىڭ ەسەسىن، ەسەلەپ قايتارادى!؟
اتباسىن تىرەپ كەلگەن قۇدايى قوناقتىڭ تابالدىرىعىڭنان اتتاعاننان، اتتانىپ كەتكەنشە – ەنشىسى وسى ۇيدە بولادى. ات-كولىگىنىڭ جەم-ءشوبىن ىجداقاتتاپ*, ەتكەن قىزمەتىڭدە ءمىن بولماسىن!؟. ءبىر ىسىڭە نەمقۇرايلى قاراساڭ، بار ەڭبەگىڭ زايا كەتەدى. «اتتەگەن-اي، قوجەكەڭ بالاسىنا ايتپاعان ەكەن!»- دەسە، بارلىق ساۋاپتان قۇر قالامىز!؟
ءاردايىم ەستەرىڭدە بولسىن – قوناق وسىلاي جايعالادى! قىزمەتەرىڭە راحمەت – بالام!-دەدى.

ول كىسىنىڭ، ءبىزدىڭ ىشكى جان-دىلمىزگە دەيىن باقىلاپ وتىراتىنىن ءتۇسىندىم. انىق كوزىم جەتتى.
بىلە تۇرا ىستەمەگەن ەكى ءىسىمدى، نايزانىڭ ۇشىمەن ءتۇرتىپ تۇرعىزعانداي قولىممەن جاساتىپ، ونىڭ ناتيجەسى قانداي بولاتىنىن كوزىمە كورسەتتى.
اكەمە كوزىمنىڭ استىمەن قاراپ وتىرىپ، ىشىمنەن راحمەتىمدى ايتتىم. بۇل كىسىنىڭ بىزگە بەيمالىم قاسەتتەرى كوپ جان ەدى…

بۇل قىستا ءسويتىپ اساۋدان باسبىلگەن تايداي، ءتارتىپتىڭ تەزىنە* ءتۇسىپ شىقتىق.

ا.ن.الماتوۆ

استانا. 06.07. 2018.

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان