ياساۋي مۇراسى

كەسەنەنىڭ قولدى بولعان جادىگەرلەرى جايىندا

ساۋلەت ونەرىنىڭ دارا ۇلگىسى رەتىندە تۇركىستاندا ورنالاسقان  قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى يۋنەسكو-نىڭ «الەمدىك مۇرا» تىزىمىنە الىندى. عيماراتتىڭ ءزاۋلىم سۇلباسى قالاعا ونشاقتى شاقىرىم قاشىقتىق العاندا-اق كورىنە باستايدى. تۇركىستاننىڭ باس ەسكەرتكىشىنىڭ الىپ جانە اسا كورىكتى ءپىشىنى زياراتقا كەلگەن ادامدى دا، ءتۋريستى دە ءتانتى ەتەدى.

كەسەنەنىڭ عاجاپ ارحيتەكتۋراسىمەن قاتار مۇندا ءحىV-حV عاسىرلاردىڭ شەبەرلەرى جاساعان كوركەم دۇنيەلەر توبى: الىپ تايقازان، قولا شىراعداندار، قولا لاۋحاسى بار تۋ، قابىرجاپقىش، ورنەكتى  ەسىكتەرى ساقتالعان.

كەسەنەنىڭ بەتىندەگى جانە كەسەنەگە تيەسىلى زاتتار (ينۆەنتار) بەتىندەگى جازبالار قۇندى دەرەك بولىپ تابىلادى. حح عاسىردا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە ساقتالىپ كەلگەن كونە بۇيىمدار تالان-تاراجعا ءتۇستى. 1906 جىلى 11 اقپان ءتۇنى ۇرىلاردىڭ اۋليە قابىرحاناسىنان شىراعداننىڭ ۇستىڭگى بولىگىن جىمقىرۋى جەرگىلىكتى باسپاسوزدە تالقىعا ءتۇستى.

كەڭەستەر تۇسىندا شىراعدانداردىڭ ەكەۋى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن الىنىپ 1935 جىلى پەتەربورداعى مەملەكەتتىك ەرميتاجعا (گوسۋدارستۆەننىي ەرميتاج) بەرىلدى. شىراعداننىڭ ءبىر بولىگى فرانتسيانىڭ پاريج قالاسىنداعى لۋۆر مۇراجايىندا (Louvre Museum) ساقتاۋلى. قابىرحانا ەسىگىندەگى قولا پلاستينا بەتىندەگى توقىلداقشالار 1959 جىلى ۇرلاندى. توقىلداقشالارداعى جازۋلار سانكت-پەتەربور قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ەرميتاجدا ارحيتەكتور ا. گۋرجيەنكو 1905 جىلى جاساعان سۋرەتتەردە ساقتالىپ قالعان.

احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە بايلانىستى 1000 دانا قۇجات الماتى قالاسىندا ساقتالدى. بۇل قۇجاتتار كەشەنى تۋرالى ءباسپاسوز دە قىسقا مالىمەتتەر عانا جاريالاندى. الايدا تابىلعان قۇجاتتاردىڭ قۇرامىن تولىق سيپاتتاۋ، ولاردى زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلمادى. كەڭەس ۇكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن بۇل قۇجاتتار زەرتتەۋشىلەر نازارىنان شىعىپ قالدى.

الماتى كەشەنىندەگى قۇجاتتاردىڭ ءبىر بولىگى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە XIX عاسىردا ساقتالىپ تۇرعان دەگەن مالىمەت راستالدى. الماتى كەشەنىندەگى مەن ا.ل.كۋن ارحيۆىنداعى ساقتالعان ءبىر قاتار قۇجاتتار ءبىر-بىرىنە ساي كەلەدى.

تاشكەنت قالاسىنداعى شىعىس قولجابالارى ورتالىعى مەن ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە ياساۋي كەسەنەسىنە بايلانىستى بولعان ءتورت قۇجات انىقتالىپ وتىر.

سونىمەن قاتار تۇركىستان قالاسىنداعى ازرەت-سۇلتان قورىق مۋزەيىندە 10-نان استام قۇجاتتار بار دەگەن مالىمەتتەر بار. ءبىرىنشى رەت وسى تاريحي قۇجاتتاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ماقساتىندا 2015-2017 جىلداردا ارحەوگرافيالىق ەكسپەديتسيا مەن ساپارلار اتقارىلدى. ەكسپەديتسيالار كەزىندە پەتەربوردان 77 قۇجاتتان، تاشكەنتتەن 4 قۇجاتتان، الماتىداعى 417 قۇجاتتان ساندىق نۇسقالار الىندى. قۇجاتتاردىڭ بۇل مەكەندەرگە كەلۋى تۋرالى مالىمەتتەر جينالدى.

قازىردە جينالعان مالىمەتتەردى وندەۋ، قۇجاتتاردىڭ سىني ماتىندەرىن جاساۋ، قازاق، اعىلشىن جانە ورىس تىلىنە اۋدارۋ سياقتى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. مۇنداي جوسپارلار قازاقستان تاريحىن تەرەڭ زەرتتەۋ، وزگەشىلىگىن، اۆتوحتوندىق نەگىزدەرىنىڭ ماڭىزىن جانە ىقپالدارىن، الەمدىك مادەنيەتتە الاتىن ورنىن انىقتاۋ ءۇشىن ماڭىزدى. بۇل مالىمەتتەر رۋحاني-مادەني ورتالىقتاردىڭ جۇمىس ىستەۋى، رەسمي بيلىك پەن ءدىني ۇيىمداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن قۇرۋ ماسەلەلەرى سياقتى ءتۇيىندى سۇراقتار شەشىمىندەگى ماڭىزدى دەرەك رەتىندە جۇرەدى. ارحەولوگيالىق، ەپيگرافيكالىق جانە باسقا ماتەريالدار مەن دوكۋمەنتالدى قۇجاتتاردى تۇتاس پايدالانۋ قازاق حالقىنىڭ رۋحاني دامۋى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، يدەولوگيالىق مازمۇنىن تەرەڭ تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. دوكۋمەنتالدى ەسكەرتكىشتەر قازاق حالقىنىڭ تاريحي-مادەني جانە رۋحاني مۇراسىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى،تاريحي-مادەني داستۇرلەردى زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋدا ماڭىزدى. ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىر بولىگىن تاريحي-ولكەتانۋلىق ءبىلىمدى مۇراجاي مەن كورمەلەردى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولادى. بۇل قۇجاتتار كەشەنى جوعالۋ قاۋپىنە ۇشىراپ وتىر، سول سەبەپتى ولاردى كوپيالاۋ، كاتالوگيزاتسيا جاساۋ، الەمدىك مادەني مۇرا رەتىندە ساقتاۋ ماڭىزدىلىققا يە بولىپ وتىر.

قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ قۇجاتتارى (حانداردىڭ جارلىقتارى، گەنەالوگيالىق قۇجاتتار، ۋاقف-ناما، ʻينايات-ناما، فاتۋالار، رەسمي جازبالار ت.ب.) قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى فورمالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە جيناقتالىپ، كەشەندى زەرتتەلىپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلىپ جاتىر. قۇجاتتاردى كەشەندى زەرتتەۋدە قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى باعىتىندا تۇپنۇسقا، دوكۋمەنتالدى دەرەككوزدەردى زەرتتەۋشى جەكە توپ قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگى بار. توپتىڭ مىندەتى جاڭادان اشىلعان ەسكەرتكىشتەردىڭ الەمدىك جازبا مادەنيتەتىنىڭ بولشەگىنە اينالدىرۋ دەپ تابىلادى.

شىراعداندار

ۇلى قولباسشى ءامىر تەمىر كورەگەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە سىيلاعان قولا شىراعداندار XIV عاسىردان ساقتالىپ كەلە جاتقان قۇندى جادىگەرلەر. ولار كەسەنەنى جارىقپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا  تۇعىر رەتىندە قويىلعان. شىراعدانداردى يسفاحاندىق شەبەر ‘يزز اد-دين يبن تادج اد-دين قولا، كۇمىس، التىن سياقتى جەتى ءتۇرلى مەتال قوسپالارىنان قۇيعان. شىراعدانداردىڭ بەتى وسىمدىك تەكتەس ويۋ-ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلگەن، بەلدەۋلەرىندە سۋلۋس قولتاڭباسىمەن جازىلعان سوزدەر بار. شىراعدانداردىڭ بىرنەشەۋى عيمارات مەملەكەت قاراۋىنا وتپەستەن بۇرىن ۇرلانىپ شەتەلدەرگە اسىرىلعان.ونىڭ ەكەۋى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن 1935 جىلى اكەتىلىپ، سانكت-پەتەربورداعى مەملەكەتتىك ەرميتاجعا (گوسۋدارستۆەننىي ەرميتاج) تۇسكەن. ول شىراعداننىڭ بيىكتىگى 84,5 سم، تىركەلىنگەن ءنومىرى يكۆ № سا–15931 جانە سا–15932 [11, ب. 69-70]. جانە ءبىرىنىڭ فراگمەنتى فرانتسيانىڭ پاريج قالاسىنداعى لۋۆر مۇراجايىندا (Louvre Museum) ساقتاۋلى [12, ب. 59]. بۇل شىراعدانداردىڭ ول ەلدەرگە قالاي اپارىلعانى بەلگىسىز.

 

ەسىكتەگى توقىلداقشالار

قابىرحانا ەسىگىندەگى قولا پلاستينا بەتىندەگى توقىلداقشاداعى جازۋلاردىڭ كوشىرمەسى سانكت-پەتەربور قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ەرميتاجدا ارحيتەكتور ا. گۋرجيەنكو 1905 جىلى جاساعان سۋرەتتەردە ساقتالىپ قالعان. وكىنىشكە وراي وسى ەكى توقىلداقشا 1959 جىلى كەسەنەدەن ۇرلانعان.قولا پلاستينا بەتىندەگى توقىلداقشاداعى جازۋلار ءۇش بولىكتەن تۇرادى:

«ءبىزدىڭ ماقسات ارتتا ورنەك قالدىرماق،
جاراتىلىستىڭ بايانى جوق اڭعارساق.
جۇرەگى بار اسىل ادام كەز بولسا،
دۇعا ەتسىن ءبىز بەيشارا سۇرانشاق. جەتى ءجۇز توقسان توعىزىنشى/1396-1397 جىلى، قۇدايدان عانا ءۇمىتتى، مىسكىن ‘يزز اد-دينيبن تادج اد-دين ال-يساگي جاسادى. بۇل ەسىك قۋانىش ءۇشىن، ارقاشان قۇتتى بولسىن; دوستارعا اشىق جانە دۇشپانعا جابىق بولسىن»

تاريحي قۇجاتتار تاعدىرى

كەسەنەنىڭ اراب جازۋىنداعى قۇجاتتارى ءالى كۇنگە دەيىن تانىمال الەمدىك كاتالوگتارمەن قولجازبا دەرەكتەر انىقتامالارىنا ەنبەي وتىر. بۇل كەشەننەن – «تۇركىستانداعى ازىرەتى ياساۋي مەشىتىنە تەمىردىڭ بەرگەن قامقورلىق قاعازى» («جالوۆاننايا گراموتا») اتتى جالعىز-اق قۇجات زەرتتەلىنىپ وتىر. ۇزاق زاماننان بەرى كوپتەگەن زەرتتەۋلەردە وسى جالعىز قۇجات پەن ونشا ماڭىزدى ەمەس باسقا مالىمەتتەر نەگىزىندە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى سياقتى ماڭىزدى رۋحاني ورتالىقتى باسقارۋ ءادىسى مەن تاريحىن تۇسىنۋگە ارەكەت جاسالىندى. كەيىنىرەك «قامقورلىق قاعازى»-نىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورىنبەيتىن تىعىرىققا تىرەدى. احمەت ياساۋي كەسەنەسى قۇجاتتارىمەن بايلانىستى 1974-1975 جىلدارى تۇركىستان قالاسىمەن اتاباي/قارناق قىستاعىندا تابىلعان جاڭا مالىمەتتەر ماڭىزدى جاڭالىق بولىپ تابىلادى. 1000 دانا شاماسىندا بولعان بۇل قۇجاتتار جيناعى الماتى قالاسىنا جەتكىزىلىپ ساقتالعان جانە وسى قۇجاتتار كەشەنى تۋرالى تەك قىسقا مالىمەتتەر عانا جاريالاندى. الايدا تابىلعان قۇجاتتاردىڭ قۇرامىن تولىق سيپاتتاۋ، ونى وقۋ جالعاستىرىلمادى. كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن بۇل قۇجاتتار زەرتتەۋشىلەر نازارىنان تىس قالدى. شاماسى ولار كەسەنەگە قايتارىلدى نەمەسە باسقا ورىندارعا تاپسىرىلدى دەگەن بولجام بار. كەيىن الماتىعا اپارىلعان قۇجاتتاردىڭ ءبىر بولىگى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە XIX عاسىردا ساقتالىپ تۇرعان دەگەن مالىمەت راستالدى. تۇركىستان ۋەزدىنىڭ باستىعى ا.گ.رەيمەرس 1872 جىلى كەسەنەگە بايلانىستى 77 قۇجاتتىڭ تاريحي نۇسقالارىن جاساتقان. ول جۇمىس شەندىك قىزمەتكەر ا.ل. كۋن (1840-1888) ءوتىنىشى بويىنشا ورىندالدى. وسىكۇندەردە سول اراب جازۋىندا جاسالىنعان قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرى سانكت-پەتەربوردا «شىعىس قولجازبالارى ينستيتۋتىندا» ساقتاۋلى. الماتى كەشەنىندەگى مەن ا.ل.كۋن ارحيۆىنداعى ساقتالعان ءبىرتوپ قۇجاتتار ءبىر-بىرىنە ساي كەلەدى.تاشكەنت قالاسىنداعى شىعىس قولجابالارى ورتالىعى مەن ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە ياساۋي كەسەنەسىنە بايلانىستى بولعان ءتورت قۇجات انىقتالىپ وتىر.سونىمەن قاتار تۇركىستان قالاسىنداعى ازرەت-سۇلتان قورىق مۋزەيىندە 10-نان استام قۇ-جاتتار ساقتاۋلى دەگەن مالىمەتتەر بار.ءبىرىنشى رەت وسى تاريحي قۇجاتتاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ماقساتىندا 2015-2017جىلداردا ارحەوگرافيالىق ەكسپەديتسيا مەن ساپارلار اتقارىلدى. ەكسپەديتسيالار كەزىندە پەتەربوردان 77 قۇجاتتان، تاشكەنتتەن 4 قۇجاتتان، الماتىدا 417 قۇجاتتان ساندىقنۇسقالار الىندى. قۇجاتتاردىڭ بۇل مەكەندەرگە كەلۋى تۋرالى مالىمەتتەر جينالدى.كازىردە جينالعان مالىمەتتەردى وندەۋ، قۇجاتتاردىڭ سىني ماتىندەرىن جاساۋ، قازاق، اعىلشىن جانە ورىس تىلىنە اۋدارۋ سياقتى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. مۇنداي جوسپارلار قازاقستان تاريحىن تەرەڭ زەرتتەۋ، وزگەشىلىگىن، اۆتوحتوندىق نەگىزدەرىڭ ماڭىزىن جانە ىقپالدارىن، الەمدىك مادەنيەتتە الاتىن ورنىن انىقتاۋ ءۇشىن ماڭىزدى. بۇل مالىمەتتەر رۋحاني-مادەني ورتالىقتاردىڭ جۇمىس ىستەۋى، رەسمي بيلىك پەن ءدىني ۇيىمداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن قۇرۋ ماسەلەلەرى سياقتى ءتۇيىندى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەندە ماڭىزدى دەرەك كوزى بولىپ تابىلادى. ارحەولوگيالىق، ەپيگرافيكالىق جانە باسقا ماتەريالدار مەن دەرەكتى قۇجاتتاردى تۇتاس پايدالانۋ قازاق حالقىنىڭ رۋحاني دامۋى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، يدەولوگيالىق مازمۇنىن تەرەڭ تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. دەرەكتى ءجادى-گەرلەر قازاق حالقىنىڭ تاريحي-مادەني جانە رۋحاني مۇراسىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپتابىلادى. قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى، تاريحي-مادەني داستۇرلەردى زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋدا، قازاقستان تاريحى مەن ولكەتانۋلىق وقۋ قۇرالىن جازۋدا جوسپارلانىپ وتىرعان «قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى قۇجاتتارىنىڭ كاتالوگى»، «ياساۋي كەسەنەسى قۇجاتتارىنىڭ قورى: تۇپنۇسقالاردىڭ فاكسيميلدى ماتىندەرى»، «ياساۋي كەسەنەسى قۇجاتتارى جانە ولاردىڭ وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-رۋحاني تاريحىن وقۋداعى ماڭىزى» اتتى كىتاپتاردى شىعارۋ اسا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىر بولىگىن تاريحي-ولكەتانۋشىلىق ماقساتتا مۇراجاي مەن كورمەلەر ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولادى. اتالعان قۇجاتتار كەشەنى بولشەكتەنىپ، جوعالىپ كەتە جازدادى. سول سەبەپتى ولاردىڭ كوشىرمەلەرىن جاساۋ، كاتالوگىن شىعارۋ، الەمدىك مادەني مۇرا رەتىندە ساقتاۋ اسا ماڭىزدى.

قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ قۇجاتتارى (حانداردىڭ جارلىقتارى، گەنەالوگيالىق قۇجاتتار، ۋاقف-ناما، ʻينايات-ناما، فاتۋالار، رەسمي جازبالار ت.ب.) قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى فورمالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە جيناقتالىپ، كەشەندى زەرتتەلىپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلىپ جاتىر. قۇجاتتاردى كەشەندى زەرتتەۋدە قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى باعىتىندا تۇپنۇسقا، قۇجاتتى دەرەككوزدەردى زەرتتەۋشى جەكە توپ قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. توپتىڭ مىندەتى جاڭادان اشىلعان ەسكەرت-كىشتەردىڭ الەمدىك جازبا مادەنيتەتىنىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالدىرۋ بولىپ تابىلادى.

اشىربەك ءمۇمينوۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

قوجا مۇحتار باحادىرۇلى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان