YAsaui mwrası

Keseneniñ qoldı bolğan jädigerleri jayında

Säulet öneriniñ dara ülgisi retinde Türkistanda ornalasqan  Qoja Ahmet YAsaui kesenesi YUNESKO-nıñ «Älemdik mwra» tizimine alındı. Ğimarattıñ zäulim swlbası qalağa onşaqtı şaqırım qaşıqtıq alğanda-aq körine bastaydı. Türkistannıñ bas eskertkişiniñ alıp jäne asa körikti pişini ziyaratqa kelgen adamdı da, turisti de tänti etedi.

Keseneniñ ğajap arhitekturasımen qatar mwnda HİV-HV ğasırlardıñ şeberleri jasağan körkem dünieler tobı: alıp tayqazan, qola şırağdandar, qola lauhası bar tu, qabirjapqış, örnekti  esikteri saqtalğan.

Keseneniñ betindegi jäne kesenege tiesili zattar (inventar') betindegi jazbalar qwndı derek bolıp tabıladı. HH ğasırda Qoja Ahmet YAsaui kesenesinde saqtalıp kelgen köne bwyımdar talan-tarajğa tüsti. 1906 jılı 11 aqpan tüni wrılardıñ äulie qabirhanasınan şırağdannıñ üstiñgi böligin jımqıruı jergilikti baspasözde talqığa tüsti.

Keñester twsında şırağdandardıñ ekeui Qoja Ahmet YAsaui kesenesinen alınıp 1935 jılı Peterbordağı Memlekettik Ermitajğa (Gosudarstvennıy Ermitaj) berildi. Şırağdannıñ bir böligi Franciyanıñ Parij qalasındağı Luvr mwrajayında (Louvre Museum) saqtaulı. Qabirhana esigindegi qola plastina betindegi toqıldaqşalar 1959 jılı wrlandı. Toqıldaqşalardağı jazular Sankt-Peterbor qalasındağı Memlekettik Ermitajda arhitektor A. Gurjienko 1905 jılı jasağan suretterde saqtalıp qalğan.

Ahmet YAsaui kesenesine baylanıstı 1000 dana qwjat Almatı qalasında saqtaldı. Bwl qwjattar keşeni turalı baspasöz de qısqa mälimetter ğana jariyalandı. Alayda tabılğan qwjattardıñ qwramın tolıq sipattau, olardı zertteu jwmıstarı jalğastırılmadı. Keñes ükimeti qwlağannan keyin bwl qwjattar zertteuşiler nazarınan şığıp qaldı.

Almatı keşenindegi qwjattardıñ bir böligi Qoja Ahmet YAsaui kesenesinde XIX ğasırda saqtalıp twrğan degen mälimet rastaldı. Almatı keşenindegi men A.L.Kun arhivındağı saqtalğan bir qatar qwjattar bir-birine say keledi.

Taşkent qalasındağı Şığıs qoljabaları ortalığı men Ortalıq Memlekettik arhivte YAsaui kesenesine baylanıstı bolğan tört qwjat anıqtalıp otır.

Sonımen qatar Türkistan qalasındağı Äzret-Swltan qorıq muzeyinde 10-nan astam qwjattar bar degen mälimetter bar. Birinşi ret osı tarihi qwjattardı ğılımi aynalımğa engizu maqsatında 2015-2017 jıldarda arheografiyalıq ekspediciya men saparlar atqarıldı. Ekspediciyalar kezinde Peterbordan 77 qwjattan, Taşkentten 4 qwjattan, Almatıdağı 417 qwjattan sandıq nwsqalar alındı. Qwjattardıñ bwl mekenderge kelui turalı mälimetter jinaldı.

Qazirde jinalğan mälimetterdi öndeu, qwjattardıñ sıni mätinderin jasau, qazaq, ağılşın jäne orıs tiline audaru siyaqtı jwmıstar atqarılıp jatır. Mwnday josparlar Qazaqstan tarihın tereñ zertteu, özgeşiligin, avtohtondıq negizderiniñ mañızın jäne ıqpaldarın, älemdik mädeniette alatın ornın anıqtau üşin mañızdı. Bwl mälimetter ruhani-mädeni ortalıqtardıñ jwmıs isteui, resmi bilik pen dini wyımdardıñ özara qarım-qatınasın qwru mäseleleri siyaqtı tüyindi swraqtar şeşimindegi mañızdı derek retinde jüredi. Arheologiyalıq, epigrafikalıq jäne basqa materialdar men dokumental'dı qwjattardı twtas paydalanu qazaq halqınıñ ruhani damuı men äleumettik-ekonomikalıq, ideologiyalıq mazmwnın tereñ tüsinuge kömektesedi. Dokumental'dı eskertkişter qazaq halqınıñ tarihi-mädeni jäne ruhani mwrasınıñ qwramdas böligi bolıp tabıladı. Qazaq halqınıñ tarihı men mädenieti,tarihi-mädeni dästürlerdi zertteu men nasihattauda mañızdı. Eskertkişterdiñ bir böligin tarihi-ölketanulıq bilimdi mwrajay men körmelerdi wyımdastıru üşin paydalanuğa boladı. Bwl qwjattar keşeni joğalu qaupine wşırap otır, sol sebepti olardı kopiyalau, katalogizaciya jasau, älemdik mädeni mwra retinde saqtau mañızdılıqqa ie bolıp otır.

Qoja Ahmet YAsaui kesenesiniñ qwjattarı (handardıñ jarlıqtarı, genealogiyalıq qwjattar, uaqf-nama, ʻinayat-nama, fatualar, resmi jazbalar t.b.) qazaq halqınıñ dästürli mädenietiniñ negizgi formalarınıñ biri retinde jinaqtalıp, keşendi zerttelip, ğılımi aynalımğa engizilip jatır. Qwjattardı keşendi zertteude Qazaqstan tarihı men mädenieti bağıtında tüpnwsqa, dokumentaldı derekközderdi zertteuşi jeke top qalıptastıru qajettiligi bar. Toptıñ mindeti jañadan aşılğan eskertkişterdiñ älemdik jazba mädenitetiniñ bölşegine aynaldıru dep tabıladı.

Şırağdandar

Wlı qolbasşı Ämir Temir Köregen Qoja Ahmet YAsaui kesenesine sıylağan qola şırağdandar XIV ğasırdan saqtalıp kele jatqan qwndı jädigerler. Olar keseneni jarıqpen qamtamasız etu maqsatında  twğır retinde qoyılğan. Şırağdandardı isfahandıq şeber ‘Izz ad-din ibn Tadj ad-din qola, kümis, altın siyaqtı jeti türli metal qospalarınan qwyğan. Şırağdandardıñ beti ösimdik tektes oyu-örnektermen bezendirilgen, beldeulerinde sulus qoltañbasımen jazılğan sözder bar. Şırağdandardıñ birneşeui ğimarat memleket qarauına ötpesten bwrın wrlanıp şetelderge asırılğan.Onıñ ekeui Qoja Ahmet YAsaui kesenesinen 1935 jılı äketilip, Sankt-Peterbordağı Memlekettik Ermitajğa (Gosudarstvennıy Ermitaj) tüsken. Ol şırağdannıñ biiktigi 84,5 sm, tirkelingen nömiri Ikv № SA–15931 jäne SA–15932 [11, b. 69-70]. Jäne biriniñ fragmenti Franciyanıñ Parij qalasındağı Luvr mwrajayında (Louvre Museum) saqtaulı [12, b. 59]. Bwl şırağdandardıñ ol elderge qalay aparılğanı belgisiz.

 

Esiktegi toqıldaqşalar

Qabirhana esigindegi qola plastina betindegi toqıldaqşadağı jazulardıñ köşirmesi Sankt-Peterbor qalasındağı Memlekettik Ermitajda arhitektor A. Gurjienko 1905 jılı jasağan suretterde saqtalıp qalğan. Ökinişke oray osı eki toqıldaqşa 1959 jılı keseneden wrlanğan.Qola plastina betindegi toqıldaqşadağı jazular üş bölikten twradı:

«Bizdiñ maqsat artta örnek qaldırmaq,
Jaratılıstıñ bayanı joq añğarsaq.
Jüregi bar asıl adam kez bolsa,
Dwğa etsin biz beyşara swranşaq. Jeti jüz toqsan toğızınşı/1396-1397 jılı, Qwdaydan ğana ümitti, miskin ‘Izz ad-dinibn Tadj ad-din al-Isagi jasadı. Bwl esik quanış üşin, ärqaşan qwttı bolsın; dostarğa aşıq jäne dwşpanğa jabıq bolsın»

Tarihi qwjattar tağdırı

Keseneniñ arab jazuındağı qwjattarı äli künge deyin tanımal älemdik katalogtarmen qoljazba derekter anıqtamalarına enbey otır. Bwl keşennen – «Türkistandağı Äzireti YAsaui meşitine Temirdiñ bergen qamqorlıq qağazı» («Jalovannaya gramota») attı jalğız-aq qwjat zerttelinip otır. Wzaq zamannan beri köptegen zertteulerde osı jalğız qwjat pen onşa mañızdı emes basqa mälimetter negizinde Qoja Ahmet YAsaui kesenesi siyaqtı mañızdı ruhani ortalıqtı basqaru ädisi men tarihın tüsinuge äreket jasalındı. Keyinirek «Qamqorlıq qağazı»-nıñ zertteu nätijeleri körinbeytin tığırıqqa tiredi. Ahmet YAsaui kesenesi qwjattarımen baylanıstı 1974-1975 jıldarı Türkistan qalasımen Atabay/Qarnaq qıstağında tabılğan jaña mälimetter mañızdı jañalıq bolıp tabıladı. 1000 dana şamasında bolğan bwl qwjattar jinağı Almatı qalasına jetkizilip saqtalğan jäne osı qwjattar keşeni turalı tek qısqa mälimetter ğana jariyalandı. Alayda tabılğan qwjattardıñ qwramın tolıq sipattau, onı oqu jalğastırılmadı. Keñes ökimeti qwlağannan keyin bwl qwjattar zertteuşiler nazarınan tıs qaldı. Şaması olar kesenege qaytarıldı nemese basqa orındarğa tapsırıldı degen boljam bar. Keyin Almatığa aparılğan qwjattardıñ bir böligi Qoja Ahmet YAsaui kesenesinde XIX ğasırda saqtalıp twrğan degen mälimet rastaldı. Türkistan uezdiniñ bastığı A.G.Reymers 1872 jılı kesenege baylanıstı 77 qwjattıñ tarihi nwsqaların jasatqan. Ol jwmıs şendik qızmetker A.L. Kun (1840-1888) ötinişi boyınşa orındaldı. Osıkünderde sol arab jazuında jasalınğan qwjattardıñ köşirmeleri Sankt-Peterborda «Şığıs qoljazbaları institutında» saqtaulı. Almatı keşenindegi men A.L.Kun arhivındağı saqtalğan birtop qwjattar bir-birine say keledi.Taşkent qalasındağı Şığıs qoljabaları ortalığı men Ortalıq Memlekettik arhivte YAsaui kesenesine baylanıstı bolğan tört qwjat anıqtalıp otır.Sonımen qatar Türkistan qalasındağı Äzret-Swltan qorıq muzeyinde 10-nan astam qw-jattar saqtaulı degen mälimetter bar.Birinşi ret osı tarihi qwjattardı ğılımi aynalımğa engizu maqsatında 2015-2017jıldarda arheografiyalıq ekspediciya men saparlar atqarıldı. Ekspediciyalar kezinde Peterbordan 77 qwjattan, Taşkentten 4 qwjattan, Almatıda 417 qwjattan sandıqnwsqalar alındı. Qwjattardıñ bwl mekenderge keluı turalı mälimetter jinaldı.Käzirde jinalğan mälimetterdi öndeu, qwjattardıñ sıni mätinderin jasau, qazaq, ağılşın jäne orıs tiline audaru siyaqtı jwmıstar atqarılıp jatır. Mwnday josparlar Qazaqstan tarihın tereñ zertteu, özgeşiligin, avtohtondıq negizderiñ mañızın jäne ıqpaldarın, älemdik mädeniette alatın ornın anıqtau üşin mañızdı. Bwl mälimetter ruhani-mädeni ortalıqtardıñ jwmıs isteui, resmi bilik pen dini wyımdardıñ özara qarım-qatınasın qwru mäseleleri siyaqtı tüyindi swraqtarğa jauap izdegende mañızdı derek közi bolıp tabıladı. Arheologiyalıq, epigrafikalıq jäne basqa materialdar men derekti qwjattardı twtas paydalanu qazaq halqınıñ ruhani damuı men äleumettik-ekonomikalıq, ideologiyalıq mazmwnın tereñ tüsinuge kömektesedi. Derekti jädi-gerler qazaq halqınıñ tarihi-mädeni jäne ruhani mwrasınıñ qwramdas böligi bolıptabıladı. Qazaq halqınıñ tarihı men mädenieti, tarihi-mädeni dästürlerdi zertteu men nasihattauda, Qazaqstan tarihı men ölketanulıq oqu qwralın jazuda josparlanıp otırğan «Qoja Ahmet YAsaui kesenesi qwjattarınıñ katalogı», «YAsaui kesenesi qwjattarınıñ qorı: tüpnwsqalardıñ faksimil'di mätinderi», «YAsaui kesenesi qwjattarı jäne olardıñ Oñtüstik Qazaqstannıñ äleumettik-ruhani tarihın oqudağı mañızı» attı kitaptardı şığaru asa özekti mäselelerdiñ biri. Eskertkişterdiñ bir böligin tarihi-ölketanuşılıq maqsatta mwrajay men körmeler wyımdastıru üşin paydalanuğa boladı. Atalğan qwjattar keşeni bölşektenip, joğalıp kete jazdadı. Sol sebepti olardıñ köşirmelerin jasau, katalogın şığaru, älemdik mädeni mwra retinde saqtau asa mañızdı.

Qoja Ahmet YAsaui kesenesiniñ qwjattarı (handardıñ jarlıqtarı, genealogiyalıq qwjattar, uaqf-nama, ʻinayat-nama, fatualar, resmi jazbalar t.b.) qazaq halqınıñ dästürli mädenietiniñ negizgi formalarınıñ biri retinde jinaqtalıp, keşendi zerttelip, ğılımi aynalımğa engizilip jatır. Qwjattardı keşendi zertteude Qazaqstan tarihı men mädenieti bağıtında tüpnwsqa, qwjattı derekközderdi zertteuşi jeke top qalıptastıru qajettiligi tuındap otır. Toptıñ mindeti jañadan aşılğan eskert-kişterdiñ älemdik jazba mädenitetiniñ qwramdas böligine aynaldıru bolıp tabıladı.

Äşirbek MÜMINOV, tarih ğılımdarınıñ doktorı,

Qoja Mwhtar BAHADIRWLI tarih ğılımdarınıñ doktorı

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan

Sonday-aq, oqıñız

Jabu