Ğalımnıñ hatı

Isabek te er edi

Qazaqtıñ  beligili Maylıqoja aqın öziniñ paluan inisi Esehandı şaqırıp: «Künniñ suday, jıldıñ jeldey öte şığarın añğarmağan ekenmin. En dalanı atpen jortıp, erkin aralaytın künim ötip baradı. Kärilikti de  dayındıqpen kütip almasa bolmas, mınau Jarsuattan mağan tam saldırt. Sol jerden arıq alıp, anau özimizdiñ toğaydı sulandırayıq»,-depti.

Esehan  auıl jigitteriniñ basın qosıp, sol jılı tamdı, keler jılı oman arıqtı bitirip tastadı. Qazirgi «Qojatoğay» keñşarınıñ ortalığı ornalasqan ülken toğay sulandırıldı. El egin sala bastadı. Maylıqojanıñ tam  salıp, otırıqşılıqqa auısuın ärkim ärtürli  tüsindi. tipti, Aldabergen degen qwrdası Maylınıñ bwl bastamasın ersi körip:

-Däriyamen sal ağızdıñ,

Salağa salıp tal ağızdıñ.

Qartayğanda tam saldırtqan

Naq enesin wrayın balañızdıñ,-depti degen sözi bar. Al, qazaqtıñ belgili arheolog ğalımı K.M.Baypaqov 1984 jılığı şilde ayında Maylıqojanıñ bwl meken-jayına arheologiyalıq-topografiyalıq zertteuler jürgizip, äsirese aqın qazdırğan, wzındığı 7-8 şaqırmday oman arıqtıñ sol twrğındardıñ eginşilikpen aynalısuına, äleumettik jağdaylarınıñ jaqsaruına köp septigi tietindigin däleldedi.

Äyteuir, bwl tam Maylıqojağa qwt boldı. Wrpaqqa qaldırğan nebir inju-marjan jır joldarı osı tamda jazıldı. Äbubäkir Divaev  osı jerde wzaq kün jatıp, Maylıqojadan auız ädebietiniñ nebir asıldarın jazıp aldı. Qanşama adam bwl tamda Maylınıñ  näsiat öleñderin tıñdap, meyirlerin qandırdı. Päni jalğan, ötkinşi dünie jaylı oy tolğadı. Bwl tamda ülken ümit küttirgen kenjesi Isabek tuıldı.

Äkesinen erte jetim qalğanımen, Isabek ğaziz ananıñ qamqorlığı arqasında sezimtal, alğır, bwla östi. El işinde közge tüsti. Isabektiñ onğa kelgen şağında, ataqtı Qwlınşaq aqınnıñ balası Maylıqojanıñ qazasına oray köñil aytqalı kelip, äulisine kiredi. Isabekten özge eşkimdi köre almay: «Mağan Maylıqojanıñ üyi kerek, men Qwlınşaqtıñ balası edim, köñil aytqalı keldim»-depti. Sonda Isabek: «Maylıqoja men Qwlınşaq bir-birimen tek öleñmen söylesip ötken. Qwlınşaqtıñ balası  ekeniñ ras bolsa, sen nege aytar söziñdi öleñmen aytpaysıñ?»-depti. şınaşaqtay baladan mwnday söz kütpegen Qwlınşaqtıñ balası säl qısılıñqırap: «Äkeden bala öte tuadı, ne jete tuadı, keyde keyin de tuadı» deuşi edi qariyalar. Men äste kete tuğan boluım kerek, mağan äkemniñ  aqındığı juıstı bolmadı» Özimde joq öleñdi qaydan tabayın?» depti. Sonda Isabek mısqılday külimsirep, tesile qarap, közinen ot şaşıp:

«Aqınnıñ kelip twrmın äulisine,

Atı mälim halıqqa däu kisige.

Aq swñqar izdep kelgen wşıp ketip,

Twrımtay kez bop twrmın şäulisine,-dey salmadıñ ba degen eken.

Osılay öleñ äleminiñ esigin on jasında-aq aşıp, soñınan jiın-toydıñ körki bolğan Isabektiñ qaldırğan mwrası edäuir. Onıñ öleñ-jırları Qazaq SSR Ğılım akademiyasınıñ Ortalıq ğılımi kitaphanasınıñ qoljazbalar qorında saqtaluda. Men bwl maqalamda Isabektiñ aqındığın ğan emes, küreskterligin söz etkeli otırmın.

Maylıqojanıñ eki äyeli bolğan. Ülken äyeli Qanpatşadan Jolbarıs, Asan, Qabılan, Älimhan; al, Isabek  Maylıqojanıñ ekinşi äyeli Qanapadan  tuğan. Qanapa – Mekkege  eki ret barıp kelgen, arab, parsı tilderin edäuir jetik biletin, kezinde sol öñirdiñ asa qwrmetti azamatı bolğan qaraspandıq töre Müjrep äjiniñ qızı. Aqıl-parasatı joğarı, edäuir sauatı bar Qanapanı «aqıldıñ azabı da qiın, tım bolmasa parasatı jağınan öziniñ teñine qosayın» dep Maylıqojağa bergen eken äkesi. Maylıqoja ölgen soñ, üş jasar Isabegimen jesir qalğan Qanapa qaynısı Esehanğa tiedi. Esehannan Mamıtbek attı wl körgen. Sol Mamıtbektiñ Aytqoja degen balası edäuir aqındığı bar, ata-baba mwraların qasterlep jiya jüretin, toy-dumandarda, ülken jiındarda öziniñ sırnayına, ne dombırasına qosılıp, Maylıqoja öleñderin aytudan jalıqpay ötken adam.

Aytqojanıñ  aytuınşa,  Isabek on bes – on altısında osı auıldıñ  betke wstar jigiti bolıptı.

Isabektiñ at üstindegi alıp adamday küşi soñınan Sır öñiriniñ  köp jerine mälim eken. Qiyanat körgen bireuge ara tüspek Isabekke : «aqındıqtan bizde qwr alaqan emespiz» dep aytısqan Bäkirqojağa onıñ:

Aştırdıñ öleñ aytıp bar sırıñdı.

Men – dariya, sen bolmaysıñ tamşı qwrlı.

Tartıssañ kökparda da küşiñ mälim,

Qolımdı oynatarmın qamşı  ğwrlı.

Jerde de, at üstinde piriñdeymin

Ezermin alıssañ da alqımıñdı.

Äli de töñirekten wyalamın,

Tübirlep tük qoymas em tamtığıñdı,-deytin jeri bar.

Bwl – qwr maqtan emes. Ol şınında da sonday qayrattığı. Sarıağaş öñirindegi elge zäbir bergen Q. deytin äygili qaraqşını bir ülken jiında kökparşa taqımına basıp, jiındı bir aynalıp şığıp: «Endi wrlıq qılmaymın» degen uädesin alğan desedi köneköz qariyalar.

Tağı birde Kelestiñ  boyındağı Abay bazarda ataqtı Twrğanbek bolısıñ ağası wrlıqı malmen wstaladı. Mal egesine wrı teñlik bermeydi. Malın tanığan momın şarua sol bazarda jürgen Isabekti izdep  tauıp, mwñın şağadı.

-Malıñdı tanıp twrsañ, nege ala salmaysıñ?-degen Isabekke.- oybay, ol wrı oşaqtı Twrğanbektiñ ağası, mağan teñlik bere me?-dep jılamsıraydı.  Sonda Isabek onı ertip alıp, şäyhanada kileñ özi siyaqtı juandarımen şäy işip, palau jep otırğan Twrğanbekke kelip, at üstinen:

-Twrğanbek , amanbısıñ oşaqtım-ay,

Seni men körmeymin ğoy poşaq qwrlı-ay.

Jasıñ tügil qarttarıñ wrlıq qılıp,

Talaydıñ tüp qazığın bosatıñ-ay.

Ökimet ıqtiyarın  mağan berse,

Şetiñnen qwrtar edim qosaqtap-ay,-depti.

Az ğana aqındığı bar, Isabekti qattı sıylaytın äri imenetin Twrğanbek ornınan atıp twrıp, qol qusırıp:

Taqsır-ay, wrlıq qılsam  erkekpin de,

Söziñe seniñ aytqan selt ettim be?

Arabtan auıp kelgen altı üy qoja,

Aytısıp senimenen tentekpin be?-dep äzildey jauap berip, sol jerde  wrlıqı maldı Isabektiñ közinşe egesine qayırıp bergizipti.

Isabektiñ Köpjanmen dostığı

1916 jılı Torğayda, Jetisuda qazaq dalasınıñ tağı da basqa  jerlerinde bastalğan wlt-azattıñ  köterilisiniñ dübiri Sır boyına jetedi. Isabektiñ Mamıtbek attı inisiniñ balası Aytqoja Isabekti de Amangeldi sarbazdarınıñ qatarında bolğan deytin. Torğayğa  Sır boyınıñ ataqtı şabandozı Barbolov Köpjan, qarakönşik Qwlman üşeui attanğan. Amangeldi  minetin segiz jasar  Kökayğırdı Köpjan bas bildirip bergen dep otıratın. Köpjan men Isabektiñ aynımas dostığın, ekeuiniñ de aytulı şabandozdığın bwl öñirdiñ qarttarı osı uaqıtqa deyin añız qılıp  aytadı.

Köpjannıñ şabandozdığın Isabektiñ mına öleñinen de bayqauğa boladı.

Ortada sen bir ösken Köpjan ediñ,

Kezinde  qasqırday-aq kökjal ediñ.

Kisidey  swñqar salğan qanjığa toq,

Äyteuir, toy-jiında oljalı ediñ.

Sarıağaş  audanındağı darbaza auılında Qalqoja wlı Oralhan aqsaqal twradı. 1850 jıldardıñ basında Täjikstan astanası Duşanbede ötken Orta Aziya  respublikaları arasındağı jarısta kökpardan salım salıp, M.S.Budennıydıñ öz qolınan sıylıq alğan adam. Elimizge tanımal, belgili şabandoz. Özin Köpjannıñ şäkirtimin dep esepteydi.

Köpjannıñ kökbardağı äbjeldigi men küş-qayratın äñgimelegende, kim-kimdi de tamsandıra qoymaydı.

Köpjannıñ öz auzınan estigen Orekeñniñ aytuınşa Isabek, Köpjan sardarbası Amangeldiniñ emes, Äbdiğappar ämirdiñ öz qasında bolıptı. Arqasına jelden özge timegen segiz jasar aytulı Kökayğırdı Köpjan köptiñ köz aldında bas bildiripti. Moynına qwrıq tüsken asau aspanğa şapşığanda, Köpjan şılbırdıñ ekinşi wşın qamşısappen bilegine qosa orap tartqanda, ayğır qwlaydı. Sonda Köpjan ayğırdı jatqan jerinde jügendep, twrğanda qarğıp üstine minip alıptı. Kökayğır men Köpjannıñ ayqasına rqanıñ batır jigitteri tañdana qaraptı. Auızdıqpen ezuin jırıp, auzınan qandı köbigin ağızıp, özin äbden qamşınıñ astına alıp, terin sümektetip, erkine köndirgen Köpjan erteñine Kökayğırğa er salıptı.

Ol Kökayğırdı Amangeldi mindi me, joq Äbdiğappar ämir özi mindi me, ol  jerin Orekeñ ayırıp ayta almadı.

Al, Isabek kündiz soğıs önerine jattıqqan jigitterdi tünimen öziniñ äsem öleñ-jırlarımen tamsandırıptı. Birer apta ötken soñ, Äbdiğappar ämir bwl jigittiñ jäy jırau emes, ülken talant iesi ekenine közin jetkizedi.

-Bir küni Isabek pen Köpjandı aldına şaqırtıp, «Qarağım Isabek, sen eliñe qayt. Qazaqta qolına qılış, mıltıq wstaytın jigit az emes. Batır -bir oqtıq. Soğısta jazım bolsañ, meni Qwday, äruaq ta, keler wrpaq ta keşpeydi. Seni Qwday halqıña öziñniñ aqındıq öneriñmen qızmet etuge jaratqan. Sol joldan adaspa. Al, Köpjan bizdiñ adam eken. Biraq seni jalğız jibere almaymın. Ol da qaytsın. Aldımız qiyan-keski soğıs. Oñay jaumen ayqasqalı twrğan joqpız. Tileules bolsañdar – sonıñ özi ülken medeu» dep ekeuin de Äbdiğappardıñ özi batasın berip, alğısın aytıp, keri qaytarğan eken» deydi Orekeñ.

Isabektiñ bostandıq jolındağı küresker jigitterdiñ arasında az da bolsa boluı onıñ bılayğı ömirine ülken äserin tigizedi. «Ezilgen kedeyge teñdik äperedi» degen wranmen bastalğan Qazan töñkerisin ol ädepki kezde ümitpen qarsı aldı.

Keles pen Sır boyına belgili Aynaqoja işannan oqıp, sauatın aşqan, soñınan Sarıağaştıñ jılı suınan säl joğarı «Oficertoğay» degen jerde  jaldamalı mektep  wstağan oficer tatardan orısşa oqığan Isabek Qazan revolyuciyasınan keyin edäuir qızmet istegen. «Qosşı» odağına bastıq boludan bastap, qazirgi Sarıağaş, Keles öñirinde qwrılğan Taşqazaq uezi  törağasınıñ  orınbasarlığına deyin köterilgen. 1917-1918 jıldarı Taşqazaq uezi törağasınıñ orınbasarı bolıp istegen jıldarı, halıq qwrmetine bölenip artında öşpes iz qaldırdı

Taşqazaq degeni atınan-aq körinp twrğanday Taşkentke qaraytın qazirgi Sarıağaş, Keles öñirindegi qazaq auıldarın bölip alıp, öz aldına derbes äkimşilik aumağın qalıptastırdı.

Kim bilsin Isabek bastağan sol kezdegi qazaq ziyalı jigitteri aldın bolay bilgen köregendikpen iske asırğan jankeşti äreketteri bolmağanda, qazirgi Sarıağaş, Keles öñiri tarihtıñ alasapıran kezeñderinde Taşkent oblısına qarap, Özbekstan qwramında birjola qalıp qoyuı mümkin-au dep oylaymın.

Ernazarovqa hat

 1930 jılı Sarıağaşqa Qazaq ASSR Ortalıq atqaru komitetiniñ törağası Eltay Ernazarov keledi. Aşıqqan, tarıqqan, torıqqan halıq Eltaydan salıqtı azaytudı, aşıqqan halıqqa qayta kömektesu kerektigin aytadı. Al, belsendiler halıqtıñ twrmısı täuir, salıq jianudı jalğastıra beru kerek degen körinedi, soğan ilanğan Eltay qayta üy basına jinaytın salıqtarınıñ mölşerin köbeytipti. Bwl şeşimge narazı bolğan Isabek Eltayğa qarap: «Qazaq, azap, mazaq, dozaq, degenderdiñ ayırması qalmadı ğoy» dep reniş bildiredi. Isabektiñ:

Eltay keldi audanğa,

Halıqtıñ halin körgeli.

Al, halıq twr şarşauda,

Lajı joq ölgeli.

Sengen töre kelgen soñ,

Aldına halıq barıptı.

Aldına barğan halıqqa,

On pwt biday – tört som pwl,

Qımbat qılğan narıqtı.

Aqıl qayda öziñde,

Ajıratar parıqtı.

Alla rahım qılmasa,

Ğarıp pendeñ tarıqtı.. dep keletin öleñi sol küni-aq el arsına tarap ketti. Sodan keyin  köp wzamay-aq, Isabek quığınğa  wşıraydı. Kinäsiz qamaladı.

Isabek türmede tört ayday otırıp, äreñ bosanadı. Qapastan jalıqqan Isabek  bir jelpinip qaytqalı bes-altı joldasımen toyğa baradı. Kökparda töbeles bolıp, köşik ruınan Aman degendi Ahmetşe degen bireu wrıp öltiredi. Aman ölimine baylanıstı biraz adamdı twtqındağanda, naqaqtan Isabekti de qamaydı. Isabektiñ osığan oray öziniñ dosı, belgili şabandoz Köpjanğa jazğan hatında mınaday joldar bar:

Jalğannan söz ayta ma eptemesten,

Alğidı zor el depti köp bop ösken.

Şabıssa eki jağı, jeñilgeni

Şaması jürmeydi eken kektemesten.

Şabandoz – bar jazığım, Köpjan ağa,

Bop jürmin sorpa işkendey, et jemesten.

Alğidıñ toy-jiında arın arlap,

Märege kökpar süyrep, ökpem öşken.

Ol oyda meniñ qılğan jazığım joq.

Swrañız, senbeseñiz Estemesten.

Isabektiñ körineu kinäsi bolmasada , onıñ qamadluına  bilik basındağılar müddeli edi.

Mwnday ädiletsizdiktiñ sebebin tübegeyli anıqtap alğalı Isabek türmeden qaşadı. Keuil jaqın, tileules ağayın Nauşabektiñ üyindegi az ğana mäslihattan soñ 1931 jılı naurızıdñ ekisindegi tünde mwz üstimen atın jetektep, Sırdıñ arğı betine ötedi. Nağaşılarınan, onıñ işinde Baynazar, Tälip degen esti, er köñildi jigitterden aqıl alıp, kömek swramaq boladı.

Isabek öziniñ bwl saparın soñınan öleñmen tolıq jazıp şıqqan. Sırdıñ  sol jaq betinde qazirgi Şardara, Qızılqwm audandarına qarastı jerdi aralap, siqı ketken sarı dalanı, qañırağan arıq, qirağan qala ornınıñ köptigine tañırqap, öz sözimen aytqanda: «bwl jerden eski zaman suretin körgendey». Jırda osı körinister şeber berilgen.

…Esepsiz esik arıqtar jarısadı,

Bäriniñ Sırda bası tabısadı.

Paldana jüzim taptı maydandardıñ,

Ketpegen könerse de äli säni.

Mwnday jay joq  edi ğoy eşqayda da dep,

Bar sırın özi-aq aytpay tanıtadı.

Nemese:

İlgeri körip edim Şardaranı,

Köresiñ Sır boyında är qalanı.

Toğan sap, Sırdı buıp köldeneñinen,

Sel qılğan, äsirese, sardalanı.

Bolğan dep jaqın uaqıtta esepteydi.

Körgender arığı men  paldamanı.

Eleusiz osı kezde azañğırap,

Bwl künde arıqtıñ twr arnaları.

Toğan sap, sudı baylap demiktirip,

Sütkendi qızıq şahar, kent qılıp.

Barsa kelmes degen jer osı ma eken,

Bir körgen adamdardı eliktirip.

Ätteñ-ay, öleñmenen suretter me eñ,

Basında  osı istiñ körip twrıp, -degen siyaqtı körkem suretter mol.

Şardaradan Mwrınqaraqqa deyin jürip ötken Isabek şeti men şegi joq  oyrandalğan dünieniñ köptigine qayran qaladı.

Osı jerdi sulandırıp, gül-baqşağa bölegen erler qayda, Bayırqwm men Qaraqqa orda salğan handar qayda, öz abatın Mısır şaharınday körgen şarualar qayda? dep tebirenedi.

Solardıñ endi, mine, qalğanı tek qañırğan arıqıtñ arnaları men är jerde bir şoqayğan töbe. Halıq tağdırınıñ osınşalıqtı aumalı-tökpeli  bolğanına jüregi sızdaydı, tereñ tebirenip, eski tarihtan oy qozğaydı. Halıqtar tağdırı tälkekke tüsip, qalalar qirap, el basqınşılıqqa  wşırap jatqanda, jeke adamnıñ mwñı men qasireti ne twradı?

«U işseñ ruıñmen» ne de bolsa elge barıp,  peşenege salğanın köreyin» dep jedel keri oraladı. Qaytar jolda Sütkent men Köksudıñ arasındağı Wzın ata äulieniñ kümbezin körip, at basın soğan bwrğan. Isabek öleñinde mınaday joldar bar:

Üyinde meyman bolıp şıraqşınıñ,

Äzizge bir ziyarat qılmaqşımın.

Basımnan ötse qate keşirgey dep,

Äzberay ürmeti üşin  bwl jaqsınıñ.

Ketipti şıraqşığa bilim darıp,

Mektep tälim üyretken miniñidi alıp.

Bizge äm Ämir mağrup üyretiñiz,

Şäyitke aq jol tapsaq tiliñdi alıp.

Şıraqşınıñ üyinde üş kün tünep, Allağa minäjat qılıp, pendeligine keşirim swrap, jandüniesi tazarğanday bolıp, halıqtıñ mwñın jırlap, joğın joqtauğa  birjola bel buıp, şıraqşınıñ batasın alıp, elge qayta oraladı.

Isabek «ğalım darığan adam eken» dep däriptegen Wzınata äulieniñ şıraqşısı Ahmet Jwmanazarwlı 1937 jılı zobalañnıñ qwrbanı bolıp, nebäri 43 jasında dünieden ötti. Onıñ «Namazıñız qabıl bolsın» deytin islam dinine baylanıstı tanımdıq kitabı balası, oblısımızdıñ belgili ğalımı Şädi Ahmetovtiñ wsınuımen jarıq körip, oqırmandar iltipatına bölengenin ayta ketudi jön sanap otırmın.

Isabek elge kele  aştıq pen ozbırlıqqa qarsı küreske şığadı. Jalındı sözin, ötkir öleñin qaru etip,  halıqqa jasalıp jatqan qiyanattı batıl äşkereleydi.

«Üy bası boldı belsendi»

«Üy bası boldı belsendi» degen tolğauında  jaña ekonomikalıq sayasattan toyınıp,  eñsesi köterilip qalğan eldi konfiskaciya, baylardı tap retinde joyu degen wranmen toz-tozın şığarıp jibergen kereğar sayasatqa nälet aytadı. Qoğamdıq mal-mülikti ülesip jeuşilerdi de, ötirik aqparmen köz boyaşılardı, halıqpen müdde-maqsatı qabıspaytın jelbuaz belsendilerdi ayamay  äjualaydı.

Bwl tolğaudıñ sol kezdegi qazaq dalasındağı sayasi-äleumettik ahualdı asa däl körsetkenin añğartu üşin, onı tolıq keltirudi jön kördim.

Bissimilla dep bastayın.

Bir Alla söz basın.

Rahim etip qorğay kör,

Pendeniñ körip köz jasın.

Tiri pende terip jer,

Şaşılğan näsip-oljasın.

Ötip jatır ne künder,

Qaysıbirin adam boljasın?!

Atası baqpay balağa,

Qızı baqpay  anağa,

Qorğauda ärkim öz basın.

Aldı-aldına tozdı jwrt,

Aqırın qwday oñdasın.

Qwlaq salıp tıñdañız,

Qızıl tilim sayrasın.

Otan qılğan el edik,

Keñ sala eki Kelesti.

Qoñır qazday mamırlap,

Köñil şirkin teñ östi.

Keşegi ötken keñ däuir,

Aytqanmen qaytıp kelmes-ti.

Tüs körgendey qiyaldan

Bop baradı kömeski.

Bay menen jarlı birdey bop,

Bireuge bireu teñesti.

Eñbekşiden wyım bop,

Qwrdıq sovet-keñesti.

Jaña tärtip aşıldı.

Eski zañ bolıp öreski.

Bay, qwlaqtar sap bolıp,

Batıraq, kedey tap bolıp,

Tegisşildik däuirge

Köşkenimiz emes pe?

Eki Keles jağalay,

Jer edi qanday egiske?!

Jarastıqtı ömirge-ay!

Bedeu attar baylanıp

Qazığın  şaynap kemirdi-ay.

Esiginde baylardıñ

Ezilip jürgen kedeydiñ

Endigi jügi jeñildi-ay.

Bazarda jaynap twrğan mal

Aynaldı narqı teginge-ay,

Bay-manaptar qañğırıp,

Qarızdar boldı kebinge-ay,

Kedeydi adam dep pe edi,

Twrğanda tüspey deminde,

Audarılıp ketti aldı,

Qaradariya teñizge.

Socialdı däuirge

Jetkendey boldıq köñilde,

Kimniñ bay, kimniñ kedeyin,

Türinen eşkim bile almas.

Bay-qwlaqtı joy degen,

Köbeyip ketti wrandas.

Ezilgen kedey köp edi,

Esiginde baylardıñ.

Erkinşe däuir süre almay,

Basın tarttı panağa.

Bay jüzege şığa almay,

Ilamenen kedeydiñ

Keñsesine kire almay,

Iñırsığan  mal edi

Aynala adır şımalday.

Bir maldıñ basın üşeu qıp,

Paydasız qoldan şığarmay.

Endi bärin bäs berdi,

Oynağan karta qwmarday.

Jüruşi edi kedeyge,

Zahar şaşıp jılanday.

Bay täkappar bop edi,

Berilgen zaual bwğanda-ay.

Tegisşildik däuirge,

Qolımız jetken zaman-ay.

Jibek kigen qız-qatın,

Tuğan ayday jamalı-ay.

Qoñır salqın  terbelip,

Qıbıladan soqqan şamal-ay,

Eseñgirep el ketti,

Birin-biri taba almay.

Esil-derti auqat bop,

Abıroyın jaba almay.

Jaratqannıñ isiniñ,

Bola ma sirä jamanı-ay?!

Osı aytqannıñ bäri de,

Ötirik emes köz kördi,

Ötkinşi däuir ökinişti,

Basınan eldiñ ötkerdi.

Bay-qwlaqtı jo degen,

Joğarıdan söz keldi.

Täkappar, menmen köp edi,

Jazasın mine, tez berdi.

Qayırsız maldıñ qastığı,

Qarsı aldınan kez keldi.

Swlulap aytqan ügitke,

Qwlaq salıp, el sendi.

Qalam-qağaz köbeyip,

Etek-jeñi ölşendi.

Bay-qwlaq bäri aydalıp,

Ortaşanı eñserdi.

Ortadan işi teñseldi,

Qoltığına mes baylap,

Üy bası boldı belsendi.

Belsendi men batıraq,

Ortañnan qwrdı keñseñdi.

Bas-basına  jospar sap,

Orında deydi ölseñ de.

Atanı jaulap balası,

Apattı dauıl twra ma?

Jılda biz jaylap el şetin,

Jelkelep Qwday wrar ma?

Qırşañqı qaptap el işin,

Qarıq boldıq qotır şwbarğa.

Bireudi-bireu köre almay,

Aralastı twmanğa.

Jol-köşeler bänt boldı,

Şwbırğan halıq – şımalğa.

Qwrı ayqayğa basuda,

Wrınıp jalañ  wranğa.

Jelökpeler jelpilder,

Jeligip qızıl jalauğa,

Sandalma kesel bolıp jwrt,

Mal bası tüsti tonauğa.

Qolı timey ketti aqır,

Jırtığın da jamauğa.

Jazday istep, aş jürip,

Qıs bolsa tüsti qamauğa.

Qabat söylep qatındar

Belsendi bolıp örşidi.

Qatın-bala ortada,

Bir qostı mal men enşiñdi.

Teksergin degen qay jerde

Wyat penen ersiñdi?

Qoy deytwğın kisi joq,

Şığardı oñşıl, solşıldı.

Appartünşil bireui,

Olardan göri jönşil-di.

Künde şığın köbeyip,

Bölşil-bölşil –bölşildi.

Bereke bersin kolhozğa,

Boztorğayday tölşildi.

Qwlaq dep qamau bir künde,

Qızmetkerler men qoyşıñdı.

Aqıl, esten ayırılıp,

Bireuge bireu soqtıqtı.

Normalap auqat ünemdep,

Köre almadıq toqtıqtı.

Ütilsiriya jinattı,

Eski-qwsqı, boqtıqtı.

Zälök, nälök köbeyip,

Pirösentteme köp şıtı.

Ayat-wyat tipti joq,

Äkesin bala jep şıqtı.

Janaşır jan qalmadı,

Jer astınan jik şıqtı.

Bügin birin tındırsaq,

Dayar twrar biri erteñge.

Jalt qarasaq tönip twr,

Belsendiler jelkeñde.

Sıymasa da sıysa da,

Sal k…di kersenge.

Qaydan tapsañ onan tap,

Qaratpañız erteñge.

Berseñ bügin tört teñge.

Bügingini ayta ber,

Erteñgini eş körme.

Belsendi aytsa zäkönin,

Bwl qalay dep tekserme.

-Jayıña qarap jür, deydi –

Köziñniñ eti ösken be?

Erkekpen erkiñ birdey dep,

Qatındı saldı ketpenge.

Qarauıl qoydı jol tosqan,

Arı-beri ötkenge.

Zañnıñ jolı osı ma,

Bar ma älde ırğası?

Naqwrıs, tentek erkek pen

Qwtırıp ketti wrğaşı.

Ülken-kişi demeydi,

Bäri tegis qwrdası.

Kolhoz bastıq birgädir –

Belsendiler porması.

Qatınna endi aytayın,

Qwlaq salıp tıñdaşı.

Ätteñ-ay kerbez kelinder,

Bwrınğı qayda twlğası?!

Baradı ma eken bir erkek,

Oramalıñdı bwlğaşı.

Erkekpenen qoysa jarısqa,

Bäyge alar ozıp wrğaşı.

Şwqılap şöpti öltiru –

Erteli-keşki eñbegi.

Közge tüser jwmıs joq,

Quırmaş biday, qara su.

Istıq tamaq körmedi.

Qanı qaşıp teñseler

Qurağan  şöptey jerdegi.

Qatınına sen şap dep,

Qisayıp jatar erleri.

Qatını da twr-twrlap,

Jata berme sen deydi.

Auqatıñdı istep tap,

Menimenen teñ deydi.

Bäle boldıñ basıma,

Jürmisiñ deydi ölgeli.

Söytip jürip maqtanı,

Bir küni şığar tergeli.

Tergenmenen jospardıñ,

Üşten biri önbeydi.

Bay-qwlaq kesir qıldı dep,

Belsendiler öñdeydi.

Belsendiler jöninde,

Tağı bir boldı tamaşa,

Solardan basqa qalmaptı

Ökimet bayqap qarasa,

Müjiin depti basıñdı,

Senderdiñ Qwday qalasa.

Özderiñdi tanıtqın,

Dwşpanbısıñ, jaumısıñ,

Tamırıñdı wstayın,

Aurumısıñ, saumısıñ?

Eki ayaqtı hayuandar,

İstep jürsiñ kim üşin?

Sender üşin oqılıq,

Ökimettiñ qaulısın.

Bwl joldastar bir kezde,

Börik al dese bas aldı.

Momındar jılap jalınsa,

Odan sayın qasardı.

Bitirgen käne jwmısıñ,

Ükimetke tura emes,

İstep jürgen bwl isiñ.

Şetiñnen tegis jebirsiñ,

Elden jegen ırısın.

Jılpossıñ dedi boyama,

Änşneyin jürgen kün üşin.

Senderge sıy dep mineki,

On jıldan sot jasaldı.

Bireui ayğaq, ekeui

Esitip jatır qasamdı.

Qabatına aluda,

Talay momın naşardı,

Asıra silteu jasap sen,

Jürmekşisiñ qaşanğı?

Kimge qulıq qılmaqsıñ,

Tauıpsıñ añqau osaldı.

Twtqın boldı köp momın,

Ketpennen basqa körmegen.

Ala jazday eñbekpen

Peşenesi terlegen.

Ölip-öşip jürse de,

Normasın tura bermegen.

Eñbekşiniñ qaqın jep,

Kedergi qılğan sen degen,

Belsendi soqqan qiya dau

Aldınna şıqtı köldeneñ.

Ne kürdeli jwmıs joq,

Joğarılap örlegen.

Kerek emes qu söziñ,

Boyama qu senbisiñ,

Öz paydasın közdegen?

Mına jerge kirip jat,

Ketersiñ aldap sözbenen.

Soyılğan mal, wrlanğan

Siır, ögiz, attardı,

Aqşa, astıq, qant pen şäy,

Türli bwyım zattardı.

Kim jazalı soğan dep,

Ökimet eldi aqtadı.

İstemey işip, jatıp jep,

Tabamız dedi satındı.

Momındardı körsetip,

Belsendiler maqtandı.

Kinä jwrttan emes dep,

Bizben jürip keñes dep,

Basqarmanıñ müşesin

Sostavımen alıp bardı.

Osılayşa qılmasaq.

Qırılıp bwl jwrt sap boldı.

Ardomğa tüsken adamnıñ,

Şıqpağan şıbın janı bar.

Auru menen keseldiñ

Tür-türimen tabılar.

Eseppen esik aşılıp,

Mezgilimen jabılar.

Zahar qısıp qinasa,

Düjürnilerge jalınar.

Masaşa qañğıp, ıñqıldap,

Bireuge bireu qağılar.

Kökiregin şer basıp,

Äjetke şıqsa dalağa,

Tınıs sonda jadırar.

Artınan oylap mwñayar,

Ärkimniñ biri-bir qamı bar.

Äzirgi näsip-ardomnan,

Tatatwğın dämi bar.

Eñiregende esep joq

Esirkese ne qılar?

Bağıp jatır pende ğıp,

Jazıqsız qanşa halıqtı.

Kiim kirlep, qor bolıp

Bekerge halıq torıqtı.

Körseñ deneñ suidı

Aşıqqan men arıqtı.

Wnamas köñil auqattı

Ölşemmen bergen qalıptı.

İsip ketken adamdar

Keselge türli şaldıqtı.

Jaqsılıq Alla jetkerip,

Körsek deydi jarıqtı.

Qaharına pendesin

Şınımen Qwday alıptı.

Tiridey-aq körsetti

Jeti dozaq-tamwqtı.

Eñiregen erler ünemsiz

Bir bwyda nanğa zarıqtı.

Twlımşağı serbigen

Jwlma şapan qatındar

Qoldarın jayıp jılaydı.

Olarda qaybir aqıl bar?

Qanday künge qaldıq dep

Tañdayları taqıldar.

Jazalı bolsa, qatınnıñ

Qamaluğa qaqı bar.

Darbazadan sığalap,

Balaların şaqırar.

«Apa, sağan keldim» dep,

«Jetimsirep öldim» dep,

Şeşesine jaqındar.

Biz esirkep qaytemiz

Ökimet özi maqwldar,

Äñgime aytsa daurığıp,

«Söylegin balam, bäseñ» dep.

«Jaqsılıq jetse Qwdaydan,

«Şığamız aman-esen» dep.

«Sender üşin twtıldıq,

Qarındarıñ aşar dep.

Tiri bolsaq bararmız

Bola berme naşar» dep.

Qwşaqtaydı balasın

Biraz mauqın basam dep.

Biledi eken bala da

Mine «qızıq» jäne dep,

Qatındı aydap düjür jür,

Böget bolıp arada.

Qalıp qoydı balası,

Jılap-sıqtap dalada.

Ketedi eken quanıp,

«Jolıqtım» dep anama.

Qamaydı işke anasın,

Ajıratıp tiridey,

Bauırınan balasın.

Jılap-sıqtap şığadı,

Allağa aytıp nalasın.

Eñiregen közdiñ jasına,

Esirkep bergey panasın.

Bağılıp jatqan pende köp

Bilmeymiz ağın, qarasın.

Künde bir söz şığadı

Qaysısına nanasıñ?!

Köre almaymız Qwdaydıñ

Jarıq japan dalasın,

Bir kün tappay qalasıñ.

Esirkep Alla pendesin,

«Er qolınan qws toymas»,

Bwl qısımğa almasın.

Pendeden pende küneltip

Bola almas qayır saparı.

Basqanıñ bäri beybayan,

Bir Alla özi opalı.

Biz bir mwñlıq pendemiz

Köñili qayğı, qapalı.

Är beynettiñ tübi  rahat

Müşkildiñ bolğan añsanı.

Biz körmegen Qwdaya,

Köp eken tipti körimiñ.

Arabağa basadı

Adamnıñ süyrep öligin.

Kündelikti jatamız

Ölimniñ berip telimin.

Az ğana auru bergey de

Qwdayım ansan ölimin.

Qarañğılıq basqa ornap,

Töbege aştıq tönip twr.

Ölmegen soñ jwmır bas,

Bärine de könip twr.

Azalı  ardom öten bop,

Ajaldılar ölip twr.

Peşenege pendesi

Jazılğannı körip twr.

Egem özi saqtağay,

Köñilimiz nege senip twr?

Salamat tändi sau qılıp,

Aynalayın Qwdaya

El, ağayın, qauımğa

Aman-esen jolıqtır!

Bwl öleñ abaqtıda jazılğanmen, el arasına tez taradı. Öktem ökimet tudırğan, onıñ erke balasınday bolğan osı bir «belsendiler», äsirese, 1920-1960 jıldar arasında eldi oyrandap, özderi sayrandap jürgenderin közimizben kördik. Özderi jartılay nadan, al, olardıñ qatıgezdiginde şek bolmaytın.

El  tizginin qolına wstap otırğan osı bir qatıgez äleumettik top özderin Isabektiñ öltire äşkerelegenin keşpedi. Köp wzamay, onı qaytadan abaqtığa qamap kinäsiz qamatıp tastadı.

Qazaq halqınıñ  tarihına köz jügirtsek, onıñ körgen qasireti az emes. sonau Ermaktan bastap keşegi Qazan revolyuciyasına deyin sozılıp kelgen orıs memleketiniñ otarşıldığı, aqtaban şwbırındığa wşıratıqan qalmaq şapqınşılığı, naq büyirden nayzaday qadalğan QOqan, Bwhara, Hiua bekteriniñ tiimski ärekteteri, talay-talay alamat jwt, aq boran jıldar, indet, tipti, halqımızıdñ jeke adamdar nadandığınan körgen qasireti köleñkedey bir eli de wzap ketken eems. 1928-1933 jıldardıñ zil-zwlmatı solardıñ bärinen zardaptı boldı.  Bwl jıldarı barlıq qazaqtıñ üşten birine juığı aştan qırılıp qaldı. Atamekenin tastap, sibirge, Monğoliyağa, Qıtayğa, özbek, täjik, türikpen, auğan jerine qañğıırıp, bosıp ketkeni qanşama?! Osı qiyamet-qayım qiyanattı Isabek aqınday  batıl aşıp aytqandar neken-sayaq. Onı Isabektiñ türmede oıırp, Eltay Ernazarovqa jazğan hatınan anıq köremiz:

Qazaqtıñ ortalıq

Almatı degen qalağa,

Eltay joldas ağağa,

Bir arız arnap jazılğan,

Qatınatamız arağa,

Özimiz izdep baruğa

Mingizbes otaraba.

Köp twtqınnıñ birimiz

İsimiz aq pa, qara ma?

Aşılar edi tekserse

Ötirik pe jala ma?!

Aldıñızğa joldanğan,

Köp twtqınnıñ arızı,

Kemşilikti bayandau,

Moyınımızdıñ qarızı.

Bastan-ayaq oqıñız,

Bolamasa da mañızı.

Eltay ağa, bılayşa,

Sözimizdiñ tärizi:

Keşegi ötken zamanda

Basımız eriksiz qwl edi.

Eñbekşi eldiñ basına,

Qarañğılıq tün edi.

Alpauıt baylar şaruağa,

Tabandarın tiredi.

Jersiz qalıp diqandar,

Ahualı keşken bwl edi.

Bostandıq edi sondağı,

Jalpı jwrttıñ tilegi.

Oğan jağday tuğızğan,

Lenin marqwm tiri edi.

Bastan twman ayırğan

Öktäbirdiñ küni edi.

Ürmät dep şulağan,

Eñbekşi kedey üni edi.

Üş-tört jılday atısıp

Tap dwşpanı jeñildi.

Jiırma ekinşi  jıl tolıp,

Sonda sırtqı jaulardan

Bir demedik köñildi,

Tap  dwşpannıñ kezinde

Körsetpedi ne kündi?!

Onan soñğı barlıq küş

Şaruağa jegildi.

Astıq, mäue molayıp,

Jerge twqım sebildi.

Aldımızdan tiledik,

Jaqsılıq, jaylı ömirdi.

Bostandıq tiip halıqqa

Jol aşıldı saudağa,

Mal bağu, tağı eginge,

Elimiz boldı köñildi,

Qaytadan halıq bay bolıp,

Raqımet  ayttı Lenninge.

***

Olqımız tolıp az künde,

Köterildi şaruamız.

Eñbekşi ökimet jasadı,

Döñgelep örge arbamız.

Bir jağınan örkendep,

Käpirätip sakudamız,

Aqşa men astıq, mal berip,

Ökimet elge qol qarız,

Ärbir wltqa bölinip,

Jasaldı wlttıq ordamız.

Jaña şarua sayasat

Halqımızğa tür berdi

Jaylı twrmıs jasalıp,

Jan semirter kün keldi.

***

Mıñ toğız jüz sananıñ,

Jiırma segiz jılında

Bet aldı el bayuğa,

Şığarıldı dekret,

İri baydı joyuğa.

Tarıltıp öris qadamın,

Auıstırıp mekenin,

Basqa jaqqa qoyuğa.

Özderimen bir qosıp

Qatın menen balasın,

On-onbesten aydadı

«Jerge-dep –pälen barasıñ»,

Baratwğın jeriniñ

Aytıñızdar şamasın…

***

«Bizdik –dep-şın zaman»

Keydeyler onda oylandı.

Merekelep ötkizdi,

Tamaşa qızıq toylardı.

Qonısınan  audarıp,

Ekinşi jerge aydadı.

Bastauşımız kämenes,

Tegistik qwru jönimiz.

Bay-qwlaqtan tazartu –

Negizgi bağıt jolımız.

Retine keltirdik

Alastap elden onı biz.

Tap jauların talqandau-

Orındı boldı onımız.

Onımenen twrmadıq,

Ortaşa ketti oysırap,

Qızılğa tidi qolımız.

Näubet kelip kedeyge

Qaynadı endi sorımız.

Körgen isti aytamız,

Keşirimdi bolıñız!

Keşegi ötken jılan jıl

Aytarlıq edi bir  nwsqa.

Qiındıq mwnday bolğan joq,

Tabiğat, däuir, twrmısta.

Bir uıs masaq – on jıldan,

Layıqtı qılmıs pa?

Adırda jatqan añızdar

Sayatşı boldı tor qwrğan,

Bir uıs tergen masaqqa-

Qatındardı on jıldan.

Baz bir kempir twra almas,

Twrğın dese ornınan.

Baz bireui basınğan

Belsendilerdi jerleydi.

«Äruaq, Qwday» dep nalıp

Ötkenderdi terbeydi.

«Qanday bolıp otır dep?»dep

Balasın aytıp eñireydi.

***

Qoyşı menen qolañşı,

Jwlma şapan kedeyler

Abaqtıda köbeydi.

Jwlma şapan kedeyler

Abaqtığa sıymaydı.

Buındırğan nemedey

Wrmay-soqpay qinaydı.

Ölip qalğan ölikti

Bir bwrışqa jinaydı.

Tolıp jatır äñgime

Aytuğa auzım qimaydı.

Ardaqtap baqqan ardomnıñ

Şirek kem qadaq nanı bar.

Käpista-käräm qaynağan

It işpes sorpa tağı bar.

Sol auqatpen ardaqtap,

Meymandarı äziz bağılar.

Kirpikteri qimıldap,

Tek şıqpağan janı bar.

Auru sırqau adamdar

Tür-türimen tabılar.

Rwqsatpen esik aşılıp,

Eseppenen jabılar.

Qalağa şığu tärtibi

Düjirnayğa  bağınar.

Bılay deuge şama joq,

Ädinöşke degen tağı bar.

Ölim-jitim kem emes,

Är kün keler tört-besten.

Oñay ölim tabıldı,

Mañdayınan şertpesten.

Qarmenen kömip jatırmız,

Jerleuge quat jetpesten.

Jañadan bolğan qala edi,

Öziñiz körgen Sarıağaş

Qızıltu jağı birdi ölik

Qarmenen jatqan aralas.

Kün de jılıp keledi,

Sasıp ketse jaramas.

Iq jağında mekeme

Audanğa eşkim bara almas.

Solaqay sodır, wr da jıq-

Tötennen kelgen bwl da jwt.

Eseñgirep el sorlı:

«Bola ma-deydi jılda jwt?»

Mwnıñ atı nemene,

Asıra silteu bolmay ma?

On jıldan kesik bolmasa,

Tüzelip kedey oñbay ma?

Äzirgi zaman kimdiki,

Bwrınğı sorlı sorlay ma?

Öletwğın boldıq qoy,

Ölgende  endi qorğay ma?

Jetinşi ağus zäkönı

Negizinde sonday ma?

Baylarğa jaza körsetti,

Kedeydi tağı  zorlay ma?

Ölikti jolğa qaldırdı,

Ötkize almay är jayğa.

Saudagediñ malınday

Qamap qoyğan tar jayğa.

Şırqıratıp, şulatıp

Sabap jür domzaq dorbayğa.

Endigi zañ kedeydi,

Osılayşa qorlay ma?

Mına küyde  jatqanda,

Tüzelip adam bolmaymız.

Ölip ketsek ökpe joq,

Qalsaq ta tiri oñbaymız.

Kedey şarua qalmaydı,

Şındığında sondaymız.

Sol sebepti, azıraq

Öleñmen  sözdi torlaymız.

Bolğan isti bayandap,

Aldıñızğa joldaymız.

1933 jıl

Hat mazmwnı kimdi de tebirentpey qoymaydı, onıñ üstine qospasız şındıq aytılıp twr.

Isabek mwraların köp jıldan beri zerttep jürgen Twrsınäli Aynabekov Isabektiñ  osı hatına oray arnayı komissiya kelip, Sarıağaş türmesiniñ 40-tan astam kinäsiz otırğan beybaqtarğa bostandıq berilgenin ayttı. Isabek  te sol toppen birge bosanadı.

Isabek zadında küresker bolatın. El basına tüsken qiyamet-qayım auırlıqtı, solaqay sayasattıñ zilzala zardaptarın köre twrıp ündemey qala almadı. Auzın aşsa ot jalınday ötkir söz ağılıp twrğan Isabekti tağı da bostandıqta köp jürgizbedi. Ol kezde ökimet sayasatına kereğar bir auız söz aytqan adamdı qamap, kerek dese atıp tastau ädettegi is edi.

Bwl jolı Sarıağaş, Şımkent, Almatı türmelerinde wzaq jatıp, Bekbauov deytin bireudiñ äreket kömegimen 1935 jılı bir-aq bosanadı. Türmeden şıqqan boyı tura Säken Seyfullinniñ üyine baradı. Säken joq eken. Jwpını, jüdeu, beytanıs adamdı äyeli ıqılassızdau qabıldaydı, söytse de meymanına şäy qoyıp berip, meymandostıq bildiredi.

Säken kelgen soñ Isabek «Säken ağa, men Sır boyınıñdağı belgili Maylıqoja aqınnıñ kende balası edim. Köp jıl otırıp, abaqtan bügin şıqtım. Rwqsat bolsa, dombırañızdı alayınşı» dep Säkenniñ dombırasın qolına alıp, Säkenge degen öleñin sol jerde  suırıp salıp aytadı.

Öleñde Isabektiñ birjola aqındıq, jazuşılıq jolğa tüsem be degen arman-nietin añğartatın mınaday joldar bar:

Belgili Maylı aqınnıñ balası bop,

Ösip em bozbalanıñ sarası bop.

Önerden, sayasattan bosqa qaldım,

Qazaqtıñ jürgen jerim rası bop.

Ädet ğıp bwl öleñdi jastay aldım,

Qıdırıp toy-tamaşa, asqa barım.

Äure bop at şabardıñ aytqanımen

Önerdiñ bärinen de bosqa qaldım.

Deuşi edim Almatığa barar ma edim,

Säkenge bir jolığıp qalar ma edim

Tärbie azın-aulaq bolsa eger,

Jazuşı qatarına jarar ma edim.

Säken Isabekti juındırıp, kiindirip, bir kün meyman qılıp,  onıñ termelerin tıñdap, rahattanadı. Erteñine aq batasın berip, qarjılandırıp, eline şığarıp saladı. Asa bir baqıttı sätterdi basınan keşirip, eline  quanışpen bet alğan Isabek armanına jete almadı. Onıñ temirdey mıqtı densaulığı qaytar jolda küdiktene jegen bir astan kürt sındı. Älde bireuler u berdi degen joramal da aytıldı. Äset aqınınñ ölimindey ölimge  tap boldı.

Jır bwlağınıñ qaynar közi biteldi.

Bwl 1935 jıl bolatın.

Maqala 1991 jılı jazılğan

Ädiham Şilterhanov

Şığarmaları İİ tom,zertteuler men maqalar. Şımkent: «Ordabası» 2007 jıl

 

 

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan