سىر-سۇحبات

قاڭقاسىز حالىق ءومىر سۇرە المايدى

 تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور جامبىل ارتىقباەۆ:«ءاربىر حالىقتا، ءاربىر دۇرىس تىرشىلىككە بەيىم ەتنوستا قاڭقا بولادى. قاڭقاسىز حالىق ءومىر سۇرە المايدى. قۇرىپ كەتەدى نە اسسيميلياتسياعا ۇشىرايدى. قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ەتنو-الەۋمەتتىك قاڭقاسى وتە مىقتى بولعان» دەگەن ويى تامىزىق بولىپ، تاريحشى اعامىزدان تارقاتا ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.

«كەرتولعاۋلاردا» وتپەلى كەزەڭنىڭ كورىنىسى بار

– ءوز ەڭبەكتەرىڭىزدە جالپىلاما اتپەن «زار زامان» نەمەسە «كەرتولعاۋلاردى» «ءحىح عاسىرداعى ءتول دەرەكتەردىڭ ەڭ مول قورى» جانە «قازاق پوەزياسىنىڭ  وسى ءبىر عالامات ۇلگىسى تاريحي تۇرعىدان تالدانباي كەلەدى» دەۋىڭىزدىڭ سەبەبى نەدە؟

– ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي قازاق حالقى –  ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىنەن ءبىرجولا ايىرىلىپ، ۇلتتىڭ ءبۇتىن بولمىسى داعدارىسقا ۇشىراپ، ەتنوستىڭ قان تامىرلارى سياقتى قوعامدىق بايلانىستار، رۋ، جۇرتشىلىق، قاۋىم،   بيلىك – وتارشىلداردىڭ تەگەۋىرىنەن شىداماي ىدىراعان كەزىن باسىنان وتكەردى. وسى ۋاقىتتىڭ پوەزياسى تەرەڭ عىلىمي دەڭگەيدە سارالانۋدى كەرەك دەيتىنىمىز، مۇندا وسى ءبىر وتپەلى كەزەڭنىڭ سيپاتى بار.

جالپى مىنا ءبىزدىڭ تاريحشىلار كوبىنەسە تەك قانا ارحيۆتەردى، تاريحي دەرەكتەردى قۋالاي بەرىپ، ۇلكەن ءبىر قاتەلىك جاسايدى، زاماننىڭ رۋحىن تۇسىنبەيدى. فاكتولوگيالىق ارحيۆتەن جيناعان دەرەك زاماندى تولىق اشىپ بەرە المايدى. ونىڭ ار جاعىندا ءبىر شەنەۋىكتىڭ جازۋلارى، ەسەبى جاتىر. ول زاماننىڭ اعىمىن، قازاقتىڭ ىشىندەگى بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى ول تۇسىنە المايدى.

–  ءحىح عاسىردىڭ تابيعاتىن وسى «زار زامان» وكىلدەرىنىڭ مۇراسىنان تاپتىم دەيسىز عوي. 

– ءسوز بولىپ وتىرعان عاسىردىڭ جارتىسىندا وتكەن وقيعالاردى زەرتتەۋىمنىڭ باسى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايتىن كەزەڭىم. 1986 جىلى اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ، 1989 جىلى اياقتاپ شىقتىم. تاقىرىپتى اشۋ ءۇشىن سول عاسىردى، سول كەزەڭدەگى قازاق قوعامىن، ونىڭ تابيعاتىن ءتۇسىنۋ كەرەك ەدى. بۇل ىستە سول كەزدەگى ۇلى تۇلعالاردىڭ شىعارماشىلىعى كوپ كومەكتەستى. ودان كەيىنگى كوپ ءۇزىلىس بولىپ، قارناقتا بولعان ساپارىمدا زار زامان جىراۋلارىنىڭ مۇرالارىن قايتا سارالادىم دەسەم بولادى.

قارناق – قازاققا سان عاسىر استانا بولعان قاسيەتتى تۇركىس­تان قالاسىنىڭ سول­تۇس­تىك-باتىسىنا قاراي 25 شاقىرىم جەردە، قاراتاۋ بوكتەرىندە ورنالاسقان.  ون بەس مىڭداي حالقى بار بۇل قالاشىق قازىر اتا­­باي اۋى­لى اتالادى. اۋىل­دىڭ ءدال ور­تاسىندا ءتورت بۇرىش­تاپ توپىراق دۋالمەن قورشاعان، سول­تۇس­تىك-باتىستان وڭتۇستىك-شىعىس­قا قاراي ءجۇز مەتر جانە سولتۇستىك-شىعىستان وڭ­تۇستىك-باتىسقا كاراي ەكى ءجۇز­دەي مەتر بيىك توبەنىڭ ورنى بايقالادى. قامالدىڭ كىرە بەرىس قاقپاسى ءوڭتۇس­تىك-باتىس ىرگەسىنىڭ ورتا تۇ­سىن­­دا.

قارناق رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى كەزەڭدە 22 مەشىتى، 4 ۇلكەن مەدرەسەسى بولعان ۇلكەن شاھار. قازىرگى  قازاق عىلىم اكادەمياسى  دەگەن بار عوي، ودان باسقا  ۋنيۆەرسيتەت دەگەندەرىمىز بار. مەنىڭشە، قازاق حاندىعىنىڭ عىلىم اكادەمياسى دا ۋنيۆەرسيتەتى دە وسى قارناق.

ودان باسقا ەندى قارناقتىڭ ەلشىلەردى قابىلدايتىن قوناق ءۇيى بولعان. ەندى بىلاي دەپ ايتساق تا بولادى.  مىنا قازاق حاندىعى مەملەكەت ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن وعان تولىپ جاتقان  قىزمەت اتقارۋ كەرەك قوي. بىرىنشىدەن، ونىڭ ءىلىم-ءبىلىم بىلەتىن ادامى بولۋى كەرەك. سىرتقى ەلدەرمەن ساياسات جۇرگىزەتىن ەلشىلەرىنىڭ بارلىعى قارناقتا دايىندالعان.

ەڭ سوڭعى قازاق حاندارى – كەنەسارى، ناۋرىزباي سول قارناقتا وقىعان، ەل باسقارۋ ىسىنە دايىندالعان. قارناقتىڭ تاريحى دەگەنىمىز سوناۋ كونە زاماننىڭ تۇكپىرىنە كەتىپ قالادى ەكەن. ەندى قازاق حاندىعىنان ءبىز بەرگى زاماندى عانا بىلەمىز، ارعى زامانىن ونشا تاراتا المايمىز.  مىنا انەت بابام كەزىندە، بۇحارادا ءبىلىم الىپ كەلىپ وسى قارناقتا قىزمەت جاساعان، تۇركىستاندا قىزمەت جاساعان. ودان كەيىن انەت بابانىڭ ىزىمەن بۇقار جىراۋ كوكىلتاشتان 12 ءپاننىڭ ءبىلىمىن الىپ كەلىپ وسى  قارناقتا ءمۇدداريست بولعان. ءمۇدداريست دەگەن ەندى قازىرگى تىلمەن ايتقاندا پروفەسسور. بۇلار ءدىني ءبىلىمدى دە جاقسى بەردى، زايىرلى ءبىلىمدى دە جاقسى بىلەدى ساياساتقا قاتىستى، سونىمەن بىرگە مىنا قازاق حاندىعىنا، قازاق مەملەكەتىنە قازاق حاندىعىنىڭ قازاق حالقىنا جانى اشىپ كادىمگىدەي قىزمەت ىستەۋ سونداي ءبىر مۇرات بولعان سول كەزدە. ويتكەنى بۇل قازاق حاندىعىنىڭ ينتەلەكتۋالدىق بىلىممەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان  ورتالىق وسى. سول زەتتەۋىمدە مۇرات موڭكەۇلى، دۋلات باباتايۇلى مەن شورتانباي قانايۇلىنىڭ مۇراسىنا شولۋ جاسالعان ەدى.

«مايىر» بولدى سيىنعانىڭ

ءسوزدىڭ باسىن قارناقتان باستاعانىمنان بەلگىلى بولعان بولار، مەن شورتانباي قانايۇلىنا ەرەكشە توقتالعىم كەلىپ وتىر. ونىڭ ءبىر سەبەبىن بيىلعى 200 جىلدىق مەرەيتويىمەن دە بايلانىستىرسام، ودان بولەك، بارشا بەس اتانىڭ ورتاسىندا زامانىن جىرلاپ، جىرىمەن جالاۋ بولعان، اقىرىندا وسى جەردەن توپىراق بۇيىرعان اقىن. زار زامان اقىنى – شورتەكەڭنىڭ ءومىر جولى وسى قارناقتان باستالادى.

ونىڭ زامانى تۋرا ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا ساي كەلدى. ول وتپەلى كەزەڭ ءداستۇرلى قۇرىلىمدار مەن ءداستۇرلى قۇندىلىقتار ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقان، يا بولماسا السىرەگەن كەزى ەدى. جاڭا قۇندىلىقتار ءالى ورنىعىپ بولعان جوق.  مىنا قازىر قازاق حالقى ءدال وسىنداي وتپەلى كەزەڭدى باستان وتكىزىپ جاتىرمىز عوي، يا سونداي ءبىر كەزەڭ. حانداردىڭ زامانى ءوتتى، سۇلتانداردىڭ زامانى كەتتى. جىراۋدىڭ ۋاقىتىندا قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى جوق.

جىراۋ سول كەزەڭنىڭ وزگەرىستەرىن ءوز اتاۋىمەن ايتادى. سونىڭ ءبىرى  «ورىستىڭ مايىرى» دەگەن ءسوز – اعا سۇلتاندارعا كومەكشى بولىپ بەكىتىلەتىن ەكى زاسەداتەلدى «مايوردى» ايتادى.  اعا سۇلتاننان بۇرىن سولاردىڭ بيلىگى كۇشتى بولدى، ولاردىڭ جانىندا ءتىلماشتارى ءجۇردى. قازاقتىڭ وراسىنان شىققان ءتىلماشتار كوبىنەسە، وتارشىلارعا بەيىمدەلدى. سول جۇيەگە قىزمەت جاسادى، قازاققا ولاردىڭ دا تىزەسى باتىپ وتىردى. سوندىقتان دا قازاق دالاسىنداعى ەكى بيلىك جۇيەسى ءبىر بىرىمەن قاتار ورلەپ، ورىستىق جۇيە جىلدان جىلعا كۇشەيىپ كەلە جاتادى، قازاقتىق جۇيە جىلدان جىلعا السىرەپ كەلە جاتادى. زار زاماندى تەك قانا موراليستىك دۇنيە دەپ ەسەپتەۋگە بولمايدى، زاماننىڭ اعىمىن تۇسىندىرۋگە بولاتىن، قازاقتىڭ حال-احۋالىن تۇسىندىرۋگە بولاتىن بۇلاردا تاريحي دەرەك بار.

ەكىنشى ءبىر ماسەلە. زار زامان اقىندارى تەك قانا ءبىر تورىعۋلىق، كۇيزەلىستى دۇنيەلەردى عانا جىرلاپ قويعان جوق، ولار تىعىرىقتان شىعاتىن جول ىزدەدى. جاماندى جاقسىدان ايىرىپ كورسەتىپ وتىردى دا. تەك قانا ادام بالاسىنىڭ جامان-جاقسىسىن ەمەس، ءبىز قازىر ادام بالاسىنىڭ جاقسى-جامانىن ايىرا المايتىن جاعدايعا جەتىپ قالدىق قوي، ولار قوعامنىڭ، جالپى حالىقتىڭ جاقسىلىعى مەن جاماندىعىن  اڭداپ وتىردى-داعى، مىناۋ – جاقسى، مىناۋ – جامان دەپ كورسەتىپ بەردى. ال ول بىزگە  قازاق حالقىنا 19 عاسىردىڭ سوڭىمەنەن 20 عاسىردىڭ باسىنداعى اۋىر كەزەڭدەردە كومەك كورسەتتى. ويتكەنى قۇندىلىقتار شكالاسىن قالىپتاستىردى. ونداي قۇندىلىقتار شكالاسى بولماعان حالىقتىڭ جاعدايى تراگەدياعا اينالادى، جاقسى نە جامان ايىرا الماعان حالىق كوپكە شىدامايدى.

زامان قاشاندا اۋىر. ءحىح عاسىردىڭ سوڭى حح عاسىردىڭ باسى اسىرەسە كەڭەس ۇكىمەتى كەلگەننەن كەيىن ءبىز نەبىر زوبالاڭنان، نەبىر اۋىر كەزەڭدەردەن وتتىك. سوندا جاڭاعى شورتەكەڭدەر قالىپتاستىرعان قۇندىلىقتار بىزگە قىزمەت جاسادى، ءبىزدىڭ ازىپ كەتۋىمىزگە توسقاۋىل بولىپ، بولاشاقتان ءۇمىت ساۋلەسىن كورسەتىپ وتىردى. تىعىرىقتان حالىقتى ازدىرىپ جىبەرمەي، «ءاي، مىناۋ جاقسى، مىناۋ ادال، مىناۋ دۇرىس» دەپ باعىتتاپ وتىرعان سول شورتەكەڭدەر بولدى. سوندىقتان ءبىز شورتەكەڭ الدىندا، شورتانباي قانايۇلى سياقتى باسقا دا «زار زامان» اقىندارىنىڭ الدىندا ۇلكەن قارىزبىز.

– سول زاماننىڭ تىنىسىن ءدال تابۋ ءۇشىن، ەكى عاسىردى ارتتا تاستاعان بۇگىنگى زاماننىڭ ادامدارىنىڭ دايىنداپ، ونى قوعامدىق قۇرىلىممەن قاتار قاراۋ كەرەك بولار. مۇنى دا ءتۇسىندىرىپ كەتەسىز با؟

شورتەكەڭدەردىڭ پوەزياسىنا كەلەتىن بولساق، بىرىنشىدەن سول كەزدەگى ەل بيلەيتىن ادامدارعا كوڭىلى تولمايدى.

اۋەلگى قورلار زور بولدى،

سونداي زورلار قور بولدى.

اۋەلگى بارلار جوق بولدى،

سونداي جوقتار توق بولدى،

جان بىلمەگەن جاماندار

ەل بيلەيتىن بەك بولدى، -دەيدى.  ەل  بيلەۋ دەگەن وڭاي ەمەس قوي. جەتى اتادان بەرى جالعاسىپ كەلگەن ەل بيلەۋ ءداستۇرىن پاتشا ۇكىمەتى ىعىستىرىپ ساياسي ارەنادان شىعاردى. حان،  سۇلتانداردىڭ بيلىگىن، ءتىپتى مىنا قوعامداعى ولاردىڭ ورنىن جويىپ، جاڭا الەۋمەتتىك توپتاردى شىعارۋعا تىرىستى. سول كەزدە ەلگە بەدەلدى مىقتى ادامدار ورىس ۇكىمەتىنە قىزمەت جاساعىسى كەلگەن جوق. نەگە دەيسىز عوي قازاقتىڭ بيلىگى شەكتەلگەندىگى سونداي، مىقتى دەگەن ازاماتتارىمىزدىڭ بيلىگى بولىستىقتان اسپاي قالدى. ال بولىستىق دەگەن نە؟ ول 2000 ءۇيدىڭ ماڭايى. مىسالعا مۇسا مىرزا سياقتى ازاماتتار قالاي 2000 ۇيگە باسشىلىق جاسايدى. 2000000 حالىققا باسشىلىق جاساپ جۇرگەن ۇلكەن تۇلعالار عوي.  سوندىقتان ولاردىڭ ورنىنا ۇساق ادامدار ءوتىپ كەتىپ وتىردى. ءجۇز باسى، ەلۋ باسى، ونباسى دەگەندەر شىقتى. سودان كەيىن ءجون بىلمەگەن  ناداندار ەل بيلەدى دەپ ايتاتىنى سودان.

قازاقتىڭ دۇنيەتانىمىندا «قايىر» دەگەن ماسەلە قاسيەت ورىن الادى عوي. بىزدە سوناۋ اسان قايعى زامانىنان باستاپ حالىقتان قايىر كەتكەنىن قاۋىپ ەتەتىن. شورتەكەڭدە نارىقتىق قارىم قاتىناستار، ساۋدا وسىمقورلىق كاپيتالى كىرىپ جاتقانىنان سەسكەنىپ، «قايىر كەتىپ بارا جاتىر»،  اعايىن-تۋىستىڭ ءوزى ءبىر-بىرىنە قايىرىلمايتىن بولدى، اسىرەسە وسىمقورلىققا جالپى يسلام قۇندىلىقتارىنا جات، قازاقتىڭ تابيعاتىنا دا جات داستۇرلەردەن ساقتاندىردى.

مىناۋ اقىرى زاماندا

الۋان الۋان جان شىقتى

قايىرى جوق باي شىقتى

ساۋىپ ىشەر ءسۇتى جوق،

ءمىنىپ كورەر كۇشى جوق،

اقشا دەگەن مال شىقتى. جانە «كەدەي قايتىپ كۇنىن كورەر، سول سەبەپتەن قورقامىن – دەيدى. وسىلايشا، الەۋمەتتىك ديفەرەنساتسيا باستالىپ كەتتى. اعايىن-تۋىستىڭ ءبىر بىرىنە قايىرى ازايىپ بارادى. شورتەكەڭدەردىڭ جىلاپ جۇرگەنى دە سول.

ەندى، شورتەكەڭدەردى قالاي ءسىز ەندى بايشىل، زار زامانشىل، كەرى تارتپا دەپ ايتاسىز؟ ءوز زامانىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىن ناقتى اڭعارىپ، سونى ايتىپ وتىرسا، پاتشادان كەيىن كەلگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ ويلاعانى كەدەيدىڭ قامى ەمەس پە ەدى؟! سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ ەكى جۇزدىلىگى كەرەمەت! مىنە، كەدەي ماسەلەسىن ايتىپ ناقتى ايتىپ وتىر ما، وتىر. بىراق، نەگە ونى حالىقتان الاستاتىپ، قۋدالاپ  تاستادى؟

قازىرگى كۇندە دە وسى ماسەلەلەر قازاق قوعامىندا ءورشىپ تۇر. شورتەكەڭ پوەزياسىن قازىر جان-جاقتى زەرتتەۋىمىز كەرەك، تەرەڭ زەرتتەۋىمىز كەرەك، جانە حالىق تا ءبىلۋى كەرەك. وسى شورتەكەڭنىڭ ارقاسىندا قازاق قوعامى 19 عاسىردىڭ ورتاسىندا وتپەلى كەزەڭنەن جاقسى شىقتى. جاقسى شىققانىنىڭ ارقاسىندا اباي سياقتى ۇلى تۇلعانى دۇنيەگە اكەلدى. تيتان عوي اباي دەگەن ءوز زامانىنىڭ دانىشپانى. اباي وسى زار زاماننىڭ زارىن ەستىپ، سونىڭ  ارقاسىندا شىڭدالىپ شىققان اقىن. زار زاماننىڭ جىرى ابايدىڭ دۇنيەتانىمىنداعى ءبىر ساتى بولدى.

-قازىرگى زاماندا نەگە اباي جوق دەگەن سۇراق قويۋ ورىنسىز ەمەس پە؟

-ويتكەنى ءبىز بۇگىنگى «تار زاماننان» ءوتۋىمىز كەرەك. جاڭاعى كەدەي دەگەن كىم، باي دەگەن نە، بيلىك دەگەنىمىز نە ماسەلە، ءبىز جاقسىلاپ تۇرىپ تالداۋىمىز كەرەك.  كەلەسى شورتەكەڭدە ايتىلاتىن نارسە – تاربيە ماسەلەسى. بۇل وتە ءبىر وزەكتى دۇنيە. بۇگىندە قازاعىم وسىنداي جاقسى تاربيەگە سۋساپ وتىر. تاربيە جايىن  ايتقان ازاماتتاردى سونداي ءبىر جاقسى كورىپ وتىر قازىرگى قوعام. بالا تاربيەسى، ەر ازامات قانداي بولۋ كەرەك، ايەل-انا قانداي بولۋى كەرەك دەپ  اڭگىمەلەر ايتىلىپ جاتادى، مەنىڭ شاكىرتتەرىم دە دۇركىن-دۇركىن ساۋال بەرىپ جاتادى. كوكىرەگىندە جىلت ەتكەن شۋاعى  بار ادام ادال مەن ارامنىڭ اراسىن اجىراتقىسى كەلەدى. مىنا تۋىستىق جۇيەنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر جىلى دا ماڭىزدى ۇيا – وتباسى. وتباسىنداعى داعدارىس بىزدە وتە كۇشتى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل شورتەكەڭ زامانىندا باستالعان داعدارىس.

ول زاماندا رۋلىق، تايپالىق قۇرىلىم ىدىرادى، بىراق اتا-انا مەن ۇرپاعى دەڭگەيىندە وتباسى قۇندىلىقتارى ساقتالىپ قالدى. شورتەكەڭنىڭ، حالىق جىراۋلارىنىڭ ناسيحاتىنىڭ ارقاسىندا، ساقتالىپ قالدى دەپ ايتا الامىز. ەر دەگەن  تۇلعانى، ازاماتتى ءبىز مەكتەپتە تاربيەلەي المايمىز. ونى قوعام  بولىپ، وتباسى بولىپ تاربيەلەيدى، ەر مىنەزدى ەلجاندى، رۋحتى ادامدار  وتباسىندا تاربيەلەنىپ شىعادى. وسى شورتەكەڭنىڭ ايتىپ وتىرعانى وسىنداي دۇنيە.

بىزدە، قازاقي رۋحانيات كۇشتى بولدى. زار زامان اقىندارى زامان يلەۋىنەن امان قالۋ ءۇشىن قازاقي رۋحانياتتىڭ مىقتى تەتىكتەرىن ىسكە قوستى. ءسويتىپ حالىقتى ساقتاپ قالدى. مەن جالپى شورتەكەڭ جىرلاعان 19 عاسىردى جامان زامان دەپ ايتا المايمىن. وتپەلى  كەزەڭ بولدى اۋىرشىلىق بولدى قيىندىق بولدى، بىراق قازاق حالقى سول داۋىردەن ءوزىن، ازاماتتىق تۇلعا رەتىندە ادالدىعىن ساقتاپ ءوتتى.

ءسويتىپ ءبىز اباي دەگەن ۇلى تۇلعانى تۋعىزدىق، الاشوردا دەپ اتاپ جۇرگەن ازاماتتارىمىزدى تۋدىردىق. بۇلار ەندى كىلەڭ مىقتىلار عوي، سايدىڭ تاسىنداي مىقتى ازاماتتار، بۇل ەندى الەمدىك ينتەلەكتۋالدىق تىرشىلىكتە ءوزى ءبىر قۇبىلىس!

بۇل 19-شى عاسىردىڭ قازاققا ۇلكەن پايدا كەلتىرگەنىن كورسەتەدى. ال جاناعى تىعىرىقتان حالىقتى ازدىرىپ جىبەرمەي، اي مىناۋ جاقسى، مىناۋ بۇرىس، مىناۋ جامان دەپ باعىتتاپ وتىرعان سول شورتەكەڭدەر بولدى.

-شورتانبايلارمەن قاتار وڭتۇستىكتە مايلىقوجا ءومىر ءسۇردى.  وسىلاردىڭ اراسىندا بايلانىس بولدى ما؟

-شورتەكەڭ زامانىندا تۇركىستاننان ارقانىڭ قازاعىنىڭ ىرگەسىن اجىراتپاعان كەزەڭ ەدى. ول كەزدە اۋىلعا مولدا كەرەك بولسا، قوجا كەرەك بولاتىن بولسا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز، سول قىرىق جىلقىسىن ايداپ قارتاۋدىڭ ارعى جاعىنا اسادى-داعى، قازىرگى جاڭاقورعان دەيمىز ول كەزدە سىعاناق، قاراتاۋدان قوجاسىن الىپ كەلەدى.

ارقاعا ايگىلى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ءومىرجولىنا قاراپ وتىرساڭ، تىرشىلىگى وڭتۇستىكپەن، تۇركىستان، قارناق، بۇحارامەن تىعىز بايلانىستى بولدى. «تاق سۇلەيمەنگە دەيىن باردىم» دەيدى. «تۇركىستان ازاماتتارىمەن بىرگە، تاشكەنتتىڭ تۇبىندە نايمانداردىڭ ورتاسىندا ءجۇردىم» دەيدى.  بارىس-كەلىس تە، رۋحاني بايلانىس تا وتە جاقسى بولعان. سوندىقتان مادالىقوجا، مايلىقوجا پوەزياسىن، مىنا ارقا جەرىندەگى زار زامان وكىلدەرىنەن ءبولىپ قاراستىرۋعا بولمايدى.  بۇلار ءبىر زاماننىڭ ۇلى تۇلعالارى. ءبىر زاماننىڭ رۋحاني كەمەڭگەرلەرى جول باستاۋشىلارىمىز.

جاڭا ءبىز قارناق  تۋرالى ايتتىق. ول ۇلى دالانىڭ ءىلىم ورتالىعى، قاسيەتتى قاراتاۋدىڭ، ونىڭ بوكتەرىندەگى وركەنيەتتىڭ ەڭ كونە ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولدى. مەن وسى جولى قارناقتا ەكى كىسىمەن كەزدەستىم. بىرەۋى 95-كە، ەكىنشىسى 85-كە كەلگەن، جاسى ۇلكەن قاريالار. مەن بۇرىن ويلاپ ءجۇرۋشى ەدىم، ءبىلىم بىزگە بۇقارادان كەلدى، ال قارناقتان قازاق دالاىنا تارادى  دەپ. قاريالار  «ءبىزدىڭ الدىمىزداعى ۇلكەندەر:  «ءىلىم-ءبىلىم قارناقتان بۇقاراعا بارىپ ەدى» دەيدى. ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى مىڭداعان  جىلدار بۇرىن. قاشاندا بۇل ولكە، سىردىڭ بويىنداعى وتىرىقشى ولكە قازاق رۋحانياتىنىڭ كوزى بولدى. بۇل ءبىرتالاي زاماندار بويى ءجۇرىپ كەلە جاتقان. ارىستان باب تاريحى ازىرەت سۇلتانعا دەيىنگى ۋاقىتتان، قاراحاندار داۋىرىنەن باستالادى بىلەسىز عوي. يسلامدى قابىلداماعان زاماندا سول جەردە رۋحاني ورتالىقتار بولعان، ءبىر تاڭىرگە تابىنعان ۇلكەن رۋحانيات ورتالىعى بولعان. كەيىن ەندى قوجالار اۋلەتتەرى قالىپتاستى. ال ەندى سول قوجالاردىڭ قالىپتاسقان ورتاسى بۇل قاراتاۋدىڭ بويى. قازاق حاندىعى داۋىرىندە ءبىز ءبىر جاعى بۇحارعا، ءبىر جاعى قاراتاۋعا، ءبىر جاعى ارقاعا بايلانىستى بولدىق. ۇلان عايىر ەۋرازيالىق القاپ قازاق حاندىعىنىڭ قاراماعىندا بولدى.

  – تاۋكە حان زامانىندا قازاق قانا ەمەس، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا قىرعىز دا كىردى، قاراقالپاق تا كىردى، قۇراما دا كىردى تاشكەنتتىڭ ماڭايىنداعى. ولاردىڭ بارلىعىنىڭ رۋحاني ومىرىنە قوجالاردىڭ قاتىسى بولدى عوي.

– جەتى جارعىنىڭ كەڭەسىندە قازاقتىڭ قارا بيلەرىمەن بىرگە قوجانىڭ ۇلكەن عۇلامالارى بىرگە قاتىسىپ وتىردى. ول زاماندا تورەلەردى – شىڭعىس حان اۋلەتىن اق سۇيەك دەيدى، قوجالاردى – اسىل سۇيەك دەپ اتايدى.

سولتۇستىكتەن كىرگەن پاتشالىق وتارلاۋدى وركەنيەتتەر كۇرەسى دەپ ايتۋعا بولادى. وركەنيەتتەر كۇرەسى. رەسەي ەندى باتىس وركەنيەتىنىڭ وكىلى ەسەبىندە جىلجىدى. ويتكەنى سولاردىڭ قارۋ جاراعىن پايدالاندى، زەڭبىرەگىن پايدالاندىداعى مىنا استراحان قازاندى، باشقۇرتتى العاننان كەيىن-اق قازاق جەرىنە قاراي باستادى. ولار قازاق جەرى – قىتايعا، ۇندىستانعا سونداي ءبىر ەسىك داربازا رەتىندە ءتۇسىندى جانە سولاي قاراي جىلجي باستادى. ەندى كەپ تۇرىپ ورىس ءبىزدىڭ شەكاراعا،  قازاق تا ءوز جەرى ءۇشىن الاڭدادى. تۇركىستان جەرىندەگى قىسقى قونىستارىنان، ارقاداعى جايلاۋىنان ايىرىپ،  ارقانىڭ جەرىنە قولىن سالا باستادى.

بۇرىن ازداعان قالاشىقتار، حانداردىڭ جازعى وردالارى بولاتىن. ءبىزدىڭ حاننىڭ جازعى ورداسى وسى اقمولا قاراوتكەلدىڭ ءدال جانىنداعى كۇيگەنجار  دەگەن جەردەگى جازعى وردا. ەندى جازعى وردا بولمايتىن بولدى، قىسقى قونىستى دا وسى جەردەن سالۋ كەرەك بولدى. سول كەزدە وسى جەردىڭ قىسقا ىڭعايلى دەگەن جەرلەردىڭ بارىنە تاۋ- تاۋلاردىڭ بوكتەرىندە قازاقتار قىسقى قونىسىن سالىپ وسى جەردە قىستاي باستادى. بۇل دەگەن وڭاي دۇنيە بولمايتىن. تۇركىستان ماڭايىندا سىرداريا ماڭايىندا جانا ءوزىڭىز ايتقان  اناۋ قىزىلقۇمعا قىستاپ قونعان، بۇحارا، جەدەلبايسىنعا دەيىن بارىپ قىستاپ جۇرگەن قازاق ءۇشىن ارقادا قىستاۋ وڭاي بولمايتىن. بۇرىن ارقا دەگەن تەك سارىجايلاۋىمىز بولاتىن ءبىزدىڭ، جازدا ەمىن ەركىن جۇزدەگەن ميلليونداعان جىلقىنى باعىپ جۇرەتىن جەرىمىز بولاتىن. ەندى كەلىپ وسى جەرگە تىعىلدى. بۇل دەگەن وتە قيىن ۋاقىت بولدى. ۋاقىت وتە قىستاۋعا ۇيرەندىك پا دەگەندە رۋحاني جاعىنان بىزگە ءبىر تىرەك كەرەك بولدى.

وڭتۇستىكتەگى مەدرەسەلەردى سولتۇستىككە قاراي كوشىرە المايسىز عوي.  بۇحارانى، قارناقتى كوشىرىپ الىپ كەلە المايسىز. امال جوق قاراتاۋ بوكتەرىندەگى قوجالارىمىزعا باردىق. – ەي، قوجەكە ەندى بىزبەن بىرگە بولىڭىز، سولتۇستىكتەگى قينالعان ەلدىڭ، ايدالعان ەلدىڭ، ورىستىڭ شەكاراسىندا جۇرگەن ەلدىڭ وتىندە بولىڭىز، رۋحانياتىمىزدان ايىرىلمايىق. رۋحى بار حالىق قاشاندا جەڭەدى ەمەس پە؟ دەپ قولقا سالدىق.

ءسىبىر  حاندىعى زامانىندا باستالعان عوي بۇل ءداستۇر. ءدىلناسىل قوجا دەگەن كوشىم حاننىڭ وتىنىشىمەنەن ابدۋللا حاننىڭ زامانى عوي، بۇكىل حورەزمنىڭ، بۇكىل بۇحارانىڭ مىقتى مىقتى دەگەن ازاماتتارى جينالىپ 2000- نان اسا قوجا ءسىبىر حاندىعىنا كوشىپ بارعان عوي. يسلام الەمىنىڭ الدىڭعى اۆنگاردى ەسەبىندە ءسىبىر حاندىعىن ساقتايىق دەپ. بىراق اقپاتشا ىرگەسىندەگى ءسىبىر حاندىعىن ساقتاتپادى. قوجالار ءدىلناسىل قوجانىڭ تۇقىمدارى ءالى سول جەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. مەن سول جەردە بولدىم، كوردىم سول قوجالاردىڭ تۇقىمدارىن.

ەندى كەلىپ قازاق حاندىعىن ساقتاۋ كەرەك بولدى، قازاقتىڭ ۇلتتىق شەكاراسىن ساقتاۋ كەرەك بولدى.  سوندا ءبىزدىڭ  اتالارىمىزعا ەرىپ  قوجا بالالارى  وسىلاي قاراي كەلدى. ەندى قۇر قول بارماي، تۇركىستان ماڭايىنان، مال باققان ەلمىز عوي، سول ازىرەت سۇلتانعا بارساق سول 40 جىلقىنى ايداپ بارامىز، پانتيونعا اتالارىمىزدى جەرلەگىمىز كەلسە. ال قوجالارعا 100 جىلقىنى بەرىپ قوجا بالالارىن الادى، الپەشتەپ وسىرەدى، ورتالارىندا ۇستايدى، «قوجەكە»، «جارىقتىق» دەپ. ولاردا تەگى مىقتى، جاقسى دايىندالعان بالالارىن جىبەرىپ وتىردى. جالپى ەندى، كوشىپ قونۋ، باسقا  جەرلەرگە بارۋ، ءبىر ورتاعا ءسىڭىپ كەتۋ دەگەندى ەكى ادامنىڭ ءبىرى جاساي المايدى. ونى مىقتىلار عانا جاسايدى. شەشىمدى ادامدار عانا تاۋەكەل ەتىپ، كوشىپ كەتە الادى.  سوندىقتان دا قوجەكەڭنىڭ بالالارى، قوجا تۇقىمدارى جاقسى ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. بەرتىنگە دەيىن ءبىزدىڭ رۋحانياتىمىزدىڭ يەسى وسى قوجەكەڭ بولدى. بالانى شۇمەكتەگەن كەزدەن باستاپ ۇلكەن رۋحانياتقا دەيىنگى دۇنيەلەردى قوجەكەڭدەر اتقارىپ وتىردى. ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزگە دەيىن سولاي بولدى.

ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە ورامىزدا، اۋىلىمىزدا ءبىر-ەكى قوجا بولاتىن. مال سويساق سونىڭ تەرىسىن اكەمىز قوجاعا اپارىپ بەر، باتاسىن ال دەپ ءبىزدى جۇمسايتىن. قازاقتىڭ كوپ مەيرامى كەتسە دە،  ايتتان ءبىز ايىرىلعان جوقپىز سوۆەت زامانىندا ايت باستالاتىن ۋاقىتتا قوجالارعا كەلىپ، قوجالاردى شاقىرىڭدار، دۇعا وقىسىن دەپ،  ورتامىزدا قوجەكەندەردىڭ بارلىعىن دا سىيلاپ وتىردىق. ەندى ولاردان كەيىنگى بالالارى قوجا بولماي كەتتى عوي.  بىراق اكەلەرىمىزدىڭ زامانىندا قوجا – قوجا ەدى، تورە – تورە ەدى. سوندا اكەلەرىمىزدىڭ ايتاتىن ءبىر ءسوزى بار ەدى. «قۇنانباي قاجى، قۇنىكەڭ ايتتى دەپ. «ءتىرىمىزدىڭ يەسى تورە بولعان، ءولىمىزدىڭ يەسى قوجا بولعان» دەپ قوجانى نەگە سىيلايمىز، نەگە اپارىپ بەرۋىمىز كەرەك دەپ سۇراعان ۋاقىتىندا بالامىز عوي سوندا اكەمىز وسىلاي ايتۋشى ەدى. ال ءولى دەگەن ءسوز نە؟ ءولى دەگەن ءسوز رۋح. رۋحقا يە قوجا دەگەن ءسوز.

-ەندى مىنا اعارتۋشىلىق سالاسىندا قوجالار قىزمەت ەتسە، ال وسىنىڭ ەليتاسى مىنا شورتانبايلار بولىپ تۇر عوي سوندا؟

-مەن ءوزىمىنىڭ عىلىمي ۇلكەن جۇمىسىمدى ۇلكەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيادان باستادىم،  ول قازاق قوعامىنىڭ  ەتنو-الەۋمەتتىك قۇرىلىمى دەگەن تاقىرىپپەن جازىلدى. ەتنو-الەۋمەتتىك قۇرىلىمى دەگەن نارسە  قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك ەتنيكالىق قاڭقاسى. قاڭقا قالاي كورىنەدى؟ ءاربىر حالىقتا، ءاربىر دۇرىس تىرشىلىككە بەيىم ەتنوستا قاڭقا بولادى. قاڭقاسىز حالىق ءومىر سۇرە المايدى. قۇرىپ كەتەدى نە اسسيميلياتسياعا ۇشىرايدى. قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ەتنو-الەۋمەتتىك قاڭقاسى وتە مىقتى بولعان. ونىڭ باسىندا تورەلەر تۇرادى. ولار ءبىر جابىق ەتنو-الەۋمەتتىك توپ. سۋبەتنيكالىق توپ دەگەن ۇعىمدى قولدانامىز ءبىز بۇل عىلىمدا، ول كورپاراتيۆتى بولادى. ونىڭ ءوزىنىڭ ادەت-عۇرىپ زاڭدارىن ول زاڭ ەرەجەلەرىمەن زاڭداستىرادى.

ماسەلەن  بىرەۋگە قولىڭىز ءتيىپ كەتسە، ءتىلىڭىز ءتيىپ كەتسە، ءبىر ادامدى ءولتىرىپ الساڭىز قۇن تولەيسىز. كادىمگى قاراپايىم حالىققا تولەنەتىن قۇندى تورەلەرگە  7 ەسە ەتىپ تولەيسىز. ونىڭ الدىندا الىستان «اللا جارلاپ!»  سالەم بەرەسىز، وعان جۇگىرىپ بارىپ قول بەرە المايسىز، تورە بالاسى الىستان يىعىڭىزعا قول تيگىزسە سول ۇلكەن مارحابات بولىپ ەسەپتەلەدى قازاق ءۇشىن. قوجالاردىڭ دا قۇقىقتارى ادەمى رەتتەلگەن اسىل سۇيەك پەن اق سۇيەكتىڭ ءبىر-بىرىنە دەڭگەيلەرى جاقىن. قوجالاردىڭ ىشىندەگى مىنا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن، ەلگە بەلگىلى قوجالارعا جاناعى ولارعا دا الىستاپ سالەم بەرۋ قوجەكە دەپ،  شارت نەگىزگى شارت. قۇن تولەگەن ۋاقىتىندا قارا قازاقتاردىڭ قۇنى كوپ  بولاتىنى دا نەگىزگى شارت ءبىزدىڭ ادەت-قۇرىلىمدارىندا. تورەگە قانداي قۇن بولسا قوجاعا دا سونداي. قوجالاردىڭ دا ءوز ىشىندە جابىق كوورپاراتيۆتىك توپ ەسەبىندە، قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا. بىراق، ىشكى قۇرىلىمى بولەك، توپ ەسەبىندە ءومىر سۇرگەن قوجا قىزدارىن اسا ءبىر سىيلاس ادامدارى بولماسا، قارا قازاققا بەرە قويمايدى. تورەلەر مەن قوجالار قىز الىسا بەرەدى. سوسىن ولاردىڭ جەر يەلىكتەرى ماسەلەن، وڭتۇستىكتە ۆاحاب دەيدى ۆاحاب ول جەر يەلىكتەرى زاڭداستىرىلادى، ءاربىر حالىق، ءاربىر سۇلتان، جاناعى مىسالى پالەنشە مەدرەسە ونىڭ توڭىرەگىندەگى اۋىلدار، پالەنشە قوجالىق رەتىندە بەكىتىلەدى دەپ، زاڭداستىرىپ ءمورىن قويىپ بەرەدى. قازاقتىڭ دالالى قوعامىندا دا وسىلاي بولادى پالەنشە رۋدىڭ، پالەنشە اتانىڭ قوجاسى دەگەن، مىسالى ارعىننىڭ قوجالارى دەيمىز، ارعىننىڭ ىشىندە ءوزى بولەك بولەك قۋاندىقتىڭ قوجالارى، قانجىعالىنىڭ قوجالارى، قارجاستىڭ قوجالارى دەپ جەكە-جەكە ءبولىپ الىپ كەتەدى. ياعني قارجاستان تۇسەتىن زەكەت عۇرىپقا بايلانىستى دۇنيەلەردىڭ ءبىرى بولسا، ول قوجا اۋلەتىنە تيەسىلى دەگەن ءسوز. ياعني حالىقتىڭ ۇستىنەن كۇن كورۋ قاقىسى بەرىلگەن قوجالارعا.

مىنە وسىنداي ەرەكشەلىكتەرى بار. ەندى جاناعى ەرەكشەلىكتەرگە قاتىستى بىزدە پىكىرلەر بار. «ءوي، نەگە ول ەرەكشەلىكتەر بەرىلگەن؟ نەگە حالىقتاردىڭ  بارلىقتارى بىردەي بولمايدى؟»  دەگەن سياقتى. نەگە بىردەي بولمايدى دەگەن ءسوز دۇرىس ەمەس، ول ەگاليتارلى العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىستىڭ تارتىبىنە ءتۇسىپ كەتەمىز وندا. العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس ەگاليتارلى بولدى، ءبارى تەڭ، مىنا سوۆەت زامانىنداعىداي. ول قۇرىلىم بەرمەيدى. قۇرىلىم دەگەن ول سكەلەت، قاڭقاسى. قاڭقاسى بولۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر توپتاردا ارتىقشىلىقتار بولۋى كەرەك. ول سول ارتىقشىلىقتارعا بايلانىستى قىزمەت اتقارادى، ماسەلەن،  ۇلىبريتانيا كورول اۋلەتىن ۇستاپ وتىر ما ارتىقشىلىقتارىمەن، ۇستاپ وتىر. سول ءۇشىن ميلليونداعان، ميللياردتتاعان اقشالارىن بەرىپ وتىر ما، بەرىپ وتىر. ويتكەنى كارول اۋلەتى ەلگە ۇلگى. ولاردىڭ كورسەتكىشى، حالىقتىڭ، ءجۇرىپ تۇرۋىنا، ءوزىن-ءوزى ۇستاۋىنا، اريستوكراتتىق رۋحىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. بىزدە قوجالارعا جاناعىداي ارتىقشىلىقتار بەرگەن ۋاقىتتا سونىمەن قاتار سالماق تا سالادى. قازاق قوعامىندا، سوعان ساي ءومىر ءسۇرۋ كەرەك، جاناعى ارتىقشىلىقتارعا بايلانىستى تەكتىلىگىن كورسەتىپ وتىرۋ كەرەك. قانداي ءبىر قيىن ساتتەردە ول سىنباۋ كەرەك، قوجا اۋلەتى مايىسپاۋ كەرەك، ەلدىڭ الدىندا دۇرىس سويلەۋ كەرەك، ادال بولۋ كەرەك. ءادىل بولۋ كەرەك. مىنە، وسىنداي سالماق سالىنادى.

-ەندى وسى جەردە نەگىزى قازاق كوپ ۇلىلاردان قۇرالدى عوي سوعان مىنانداي پىكىر بار دا تۇرىك رۋلارىنىڭ قازاق حاندىعى مەن  قازاق ۇلت مەملەكەت بولۋىن قالىپتاسۋىندا تورەلەر ينستيتۋتىمەن، قوجالار ينستيتۋتىنىڭ تىكەلەي قازاقتىڭ ءوزىنىڭ بيلەرىمەن قاتار وسىلاردى نەگىزگە الىنادى دەپ ايتىلادى،  بۇعان نە دەيسىز؟

-قازاق مەملەكەتى تورەلەرسىز، قوجالارسىز قۇرىلماس ەدى. قارا حالىق  – قارا حالىق بولىپ قالار ەدى. اۋەل باستا، ءبىزدىڭ اتالارىمىز قازاق حاندىعىن قۇرامىز دەپ سوناۋ بەتپاقدالادا، تاڭبالى تاس دەگەن جەردە باس قوسقان ۋاقىتتا، ولاردىڭ ىشىندە ۇلكەندەرى تورەلەر مەن قوجالار بولعان. ەندى قوجالاردىڭ ىشىندە كىم ەكەنىن بىلە قويمايمىز. بىراق تورەلەردىڭ ىشىندە كەرەي مەن جانىبەك بولعان. باسقا دا ۇلكەن تورەلەردىڭ بولعانى راس. سول جەردە قازاقتىڭ اقساقالدارى مەن كوسەمدەرى جينالىپ وتىرىپ مەملەكەتتىڭ قۇرىلىمىن، يدەالوگياسىن تالقىلاعان. سول جەردە قازاق شەجىرەسى دەگەن شەجىرە قۇرىلدى. شەجىرە نەگە قۇرىلدى؟ قازاق حاندىعى ازاماتتىق جۇيەنى تاڭدادى. تۋىسقاندىقپەن بارلىعى بايلانىسۋ كەرەك بولدى. بۇل الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى ازايتادى. رۋ – اكىمشىلىك اۋماقتىق بىرلىك قوي. سونى تۋىسقاندىقپەن ءبىر بىرىنە بايلادى. ماسەلەن ورتا ءجۇز دەگەن قۇرىلىم قۇرىلدى ونىڭ ىشىنە التى ۇلكەن تايپا كىردى ءبىر بىرىنە قاتىسى جوق تايپالار. بىراق ورتا ءجۇز اكىمشىلىك تەرريتوريالىق وبلىسىنا كىردى دەپ ايتايىق، ۇلى جۇزدە 11 رۋ كىردى ىشىندە ءبىر-بىرىنە  بايلانىس جوق،  مىسالى جالايىر بولەك، قاڭلى بولەك، دۋلات بولەك دەگەن سياقتى. بىراق ءبىر وبلىس جاسادى. ۇلى ءجۇز، كىشى ءجۇز دا سولاي. سىرداريانىڭ جوعارعى جاعى ۇلى جۇزدىكى، ورتاسى – ورتا جۇزدىكى، سىرداريانىڭ تومەن جاعى – كىشى جۇزدىكى. مىنا ۇلى، ورتا، كىشى دەگەن ۇعىمداردىڭ ءوزى سوعان بايلانىستى. ەندى كەلىپ بۇلاردى ءبىر-بىرىنە بايلاۋ كەرەك قوي، سول ارقىلى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى ازايتۋ كەرەك.  مىنە، وسى كەزدە قوجەكەڭدەر جاقسى قىزمەت اتقاردى. ماسەلەن ورتا ءجۇزدىڭ پايدا بولۋىن قالاي تۇسىندىرەدى؟  باياعىدا دەيدى جانارىس دەگەن اقساقال بولعان ەكەن، ەكى بىردەي ايەلى بولعان ەكەن، بالادان زار بولىپ وتىرعان ەكەن دەيدى. سودان كۇندەردىڭ كۇنىندە 6 قوجا كەلىپ قالدى دەيدى.  جانارىستىڭ ۇيىنە جانتالاسىپ 6 قوجانى كۇتتى دەيدى، التاۋىنا التى قوي سويىپتى دەيدى.سودان قوجەكەڭدەر كەتەرىندە ريزا بولىپ، جانارىسقا ريزا بولىپ، 6 ۇل كورىڭدەر دەپ التاۋى باتا بەرىپ كەتتى دەيدى. سودان قاراقوجا باستاعان التى قوجا تۋدى دەيدى. سودان قارا قوجادان ارعىن قالعاندارىنان نايمان، كەرەي، ۋاق دەپ تارقاتىپ الىپ كەتەدى. بۇل شەجىرە قوجالاردىڭ جاساعان شەجىرەسى، 15 عاسىردا، قازاق حاندىعى قۇرىلعان داۋىردە قوجالاردىڭ ۇيىمداسۋعا قاتىسقاندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى. ويتكەنى قاراپ وتىرساڭىز، ارعىننىڭ تاريحى بولەك ۇلى عۇندارعا بارادى، نايماننىڭ تاريحى بولەك، كەرەيدىڭ تاريحى بولەك، قىپشاقتىڭ تاريحى – دەشتى-قىپشاق بولەك، ەندى وسىلاردىڭ بارلىعىن قوسۋ ءۇشىن جاناعىداي شەجىرە جاسالدى، قوجالاردىڭ قاتىسقاندىعىن  قارا قوجا، اق قوجا، دارا قوجا بارلىق اتاۋلارى كورىندى.

ەندى ايتىپ وتىرمىن عوي، سول 19 عاسىردىڭ ورتاسىندا جاقسى جۇمىس جاسالدى،سول 20 عاسىردىڭ باسىنا دەيىن سوۆەت ۇكىمەتىنە كەلگەنگە دەيىن، جاقسى جۇمىس جۇرگىزىلىپ وتىردى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز يسلامنان تايعان جوقپىز. سوۆەت ۇكىمەتى زامانىندا ارقانىڭ قازاعىمىن عوي مەن قاراعاندىنىڭ قازاعىمىن،  قاراعاندىداعى قازاقتىڭ ساندىق ۇلەسى ەندى 10 پايىزعا،تەمىرتاۋ سياقتى قالالاردا 4 پايىزعا دەيىن ءتۇستى. قاراعاندىدا ينتەرناتتا وقيمىز، كوشەدە اۆتوبۋسكا مىنسەك،  ءبىر قازاق كورىپ قالساق ءبىر تۋىسىڭدى كورگەندەي قۋانىپ قالامىز. سول زاماننىڭ وزىندە ءبىزدىڭ مولدالارىمىز، ورازا-ايتىمىزدى ۇزىلگەن ەن جوق. باسقا مەيرامداردىڭ كوپشىلىگى ۇمىتىلدى، بىراق  قۇربان ايتىن، ارۋاقتارعا دۇعا وقۋدى، جانازا وقۋدى ۇمىتقان جوقپىز. سونىڭ بارلىعى سول قوجا اۋلەتتەرىنىڭ قانشاما قۋعىن كورسە دە نەشە ءتۇرلى زورلىق- زوبىر كورسە دە ءوز قىزمەتىن ادال ىستەگەنىنىڭ ارقاسى.

ايگۇل ۋايسوۆا

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

2 پىكىر

  1. راحمەت!اللا رازى بولسىن سيزگە؟ كوجالاردىن مانىزدىلىگى تۋرالى بايانداۋىنىززگا….
    بالا كەزيمدە اكەمنين تاماكتاگى «سۋيەك»دەگەن سوزدي ەمەس،»جيليك»دەگەن سوزدي دۋرىس ورىندى كولدانۋ كەرەكتيگينە كەنەس بەرگەني ەسيمە تۋستي.كانكا دەپ كەرەمەت استارلى تەنەۋ بەرگەنينيز تاماشا اسەرلي انگيمەگە اركاۋ بولىپتى…

  2. سونداي دا ساندىراق بولا ما ەكەن؟ الەمدەگى 200 ۇلتتىڭ ەشقايسىسىندا قوجا جوق، قايتا سولاردىڭ ءبىرازى بىزدەن كۇشتى، بىزدەن باقىتتى، بىزدەن ساۋاتتى، بىزدەن تابىستى، بىزدەن عىلىمى-ونەرى ارتىق بولىپ وتىر عوي! قازىر قازاق رۋعا بولىنەتىن زاماندا ەمەس، قازاق بولاتىن زاماندا جاساپ جاتىرمىز. ەگەر قوجالار قازاق بولعىسى كەلمەسە ءوزى ءبىلسىن، ارابتار دا الىستا ەمەس، بىراق ءبىز بولماساق قازاق بولماس ەدى دەپ بىلجىرامااسىن! ناعىز ساۋاتسىز دۇمشە عانا سولاي ايتۋى مۇمكىن)) قوجاناسىردى ايتپاعاندا قوجادان شىققان قازاققا ايگىلى ۇلى تۇلعا بار ما؟ اۋەزوۆ ول ابايدىڭ تۋىندىسى. قالعانىن ايتامىن دا؟

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

سونداي-اق، وقىڭىز

جابۋ