Basqı bet / Sır-swhbat / Qañqasız halıq ömir süre almaydı

Qañqasız halıq ömir süre almaydı

 Tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor Jambıl Artıqbaev:«Ärbir halıqta, ärbir dwrıs tirşilikke beyim etnosta qañqa boladı. Qañqasız halıq ömir süre almaydı. Qwrıp ketedi ne assimilyaciyağa wşıraydı. Qazaq halqınıñ dästürli etno-äleumettik qañqası öte mıqtı bolğan» degen oyı tamızıq bolıp, tarihşı ağamızdan tarqata aytıp beruin ötingen edik.

«Kertolğaularda» ötpeli kezeñniñ körinisi bar

– Öz eñbekteriñizde jalpılama atpen «Zar zaman» nemese «Kertolğaulardı» «HİH ğasırdağı töl derekterdiñ eñ mol qorı» jäne «qazaq poeziyasınıñ  osı bir ğalamat ülgisi tarihi twrğıdan taldanbay keledi» deuiñizdiñ sebebi nede?

– HİH ğasırdıñ ortasına qaray Qazaq halqı –  ekonomikalıq täuelsizdiginen birjola ayırılıp, wlttıñ bütin bolmısı dağdarısqa wşırap, etnostıñ qan tamırları siyaqtı qoğamdıq baylanıstar, ru, jwrtşılıq, qauım,   bilik – otarşıldardıñ tegeuirinen şıdamay ıdırağan kezin basınan ötkerdi. Osı uaqıttıñ poeziyası tereñ ğılımi deñgeyde saralanudı kerek deytinimiz, mwnda osı bir ötpeli kezeñniñ sipatı bar.

Jalpı mına bizdiñ tarihşılar köbinese tek qana arhivterdi, tarihi derekterdi qualay berip, ülken bir qatelik jasaydı, zamannıñ ruhın tüsinbeydi. Faktologiyalıq arhivten jinağan derek zamandı tolıq aşıp bere almaydı. Onıñ ar jağında bir şeneuiktiñ jazuları, esebi jatır. Ol zamannıñ ağımın, qazaqtıñ işindegi bolıp jatqan qwbılıstardı ol tüsine almaydı.

–  HİH ğasırdıñ tabiğatın osı «zar zaman» ökilderiniñ mwrasınan taptım deysiz ğoy. 

– Söz bolıp otırğan ğasırdıñ jartısında ötken oqiğalardı zertteuimniñ bası kandidattıq dissertaciya qorğaytın kezeñim. 1986 jılı aspiranturağa tüsip, 1989 jılı ayaqtap şıqtım. Taqırıptı aşu üşin sol ğasırdı, sol kezeñdegi qazaq qoğamın, onıñ tabiğatın tüsinu kerek edi. Bwl iste sol kezdegi wlı twlğalardıñ şığarmaşılığı köp kömektesti. Odan keyingi köp üzilis bolıp, Qarnaqta bolğan saparımda zar zaman jıraularınıñ mwraların qayta saraladım desem boladı.

Qarnaq – qazaqqa san ğasır astana bolğan qasietti Türkis­tan qalasınıñ sol­tüs­tik-batısına qaray 25 şaqırım jerde, Qaratau bökterinde ornalasqan.  On bes mıñday halqı bar bwl qalaşıq qazir Ata­­bay auı­lı ataladı. Auıl­dıñ däl or­tasında tört bwrış­tap topıraq dualmen qorşağan, sol­tüs­tik-batıstan oñtüstik-şığıs­qa qaray jüz metr jäne soltüstik-şığıstan oñ­tüstik-batısqa karay eki jüz­dey metr biik töbeniñ ornı bayqaladı. Qamaldıñ kire beris qaqpası oñtüs­tik-batıs irgesiniñ orta tw­sın­­da.

Qarnaq revolyuciyağa deyingi kezeñde 22 meşiti, 4 ülken medresesi bolğan ülken şahar. Qazirgi  Qazaq ğılım akademiyası  degen bar ğoy, odan basqa  universitet degenderimiz bar. Meniñşe, Qazaq handığınıñ ğılım akademiyası da universiteti de osı Qarnaq.

Odan basqa endi Qarnaqtıñ elşilerdi qabıldaytın qonaq üyi bolğan. Endi bılay dep aytsaq ta boladı.  Mına qazaq handığı memleket üşin ömir sürui üşin oğan tolıp jatqan  qızmet atqaru kerek qoy. Birinşiden, onıñ ilim-bilim biletin adamı boluı kerek. Sırtqı eldermen sayasat jürgizetin elşileriniñ barlığı Qarnaqta dayındalğan.

Eñ soñğı qazaq handarı – Kenesarı, Naurızbay sol Qarnaqta oqığan, el basqaru isine dayındalğan. Qarnaqtıñ tarihı degenimiz sonau köne zamannıñ tükpirine ketip qaladı eken. Endi qazaq handığınan biz bergi zamandı ğana bilemiz, arğı zamanın onşa tarata almaymız.  Mına Änet babam kezinde, Bwharada bilim alıp kelip osı Qarnaqta qızmet jasağan, Türkistanda qızmet jasağan. Odan keyin Änet babanıñ izimen Bwqar jırau Kökiltaştan 12 pänniñ bilimin alıp kelip osı  Qarnaqta müddärist bolğan. Müddärist degen endi qazirgi tilmen aytqanda professor. Bwlar dini bilimdi de jaqsı berdi, zayırlı bilimdi de jaqsı biledi sayasatqa qatıstı, sonımen birge mına qazaq handığına, qazaq memleketine qazaq handığınıñ qazaq halqına janı aşıp kädimgidey qızmet isteu sonday bir mwrat bolğan sol kezde. Öytkeni bwl Qazaq handığınıñ intelektualdıq bilimmen qamtamasız etip otırğan  ortalıq osı. Sol zetteuimde Mwrat Möñkewlı, Dulat Babataywlı men Şortanbay Qanaywlınıñ mwrasına şolu jasalğan edi.

«Mayır» boldı siınğanıñ

Sözdiñ basın Qarnaqtan bastağanımnan belgili bolğan bolar, Men Şortanbay Qanaywlına erekşe toqtalğım kelip otır. Onıñ bir sebebin biılğı 200 jıldıq mereytoyımen de baylanıstırsam, odan bölek, barşa bes atanıñ ortasında zamanın jırlap, jırımen jalau bolğan, aqırında osı jerden topıraq bwyırğan aqın. Zar zaman aqını – Şortekeñniñ ömir jolı osı Qarnaqtan bastaladı.

Onıñ zamanı tura HİH ğasırdıñ ortasına say keldi. Ol ötpeli kezeñ dästürli qwrılımdar men dästürli qwndılıqtar ömir süruin toqtatqan, ya bolmasa älsiregen kezi edi. Jaña qwndılıqtar äli ornığıp bolğan joq.  Mına qazir qazaq halqı däl osınday ötpeli kezeñdi bastan ötkizip jatırmız ğoy, ya sonday bir kezeñ. Handardıñ zamanı ötti, swltandardıñ zamanı ketti. Jıraudıñ uaqıtında qazaqtıñ täuelsizdigi joq.

Jırau sol kezeñniñ özgeristerin öz atauımen aytadı. Sonıñ biri  «orıstıñ mayırı» degen söz – ağa swltandarğa kömekşi bolıp bekitiletin eki zasedatel'di «mayordı» aytadı.  Ağa swltannan bwrın solardıñ biligi küşti boldı, olardıñ janında tilmaştarı jürdi. Qazaqtıñ orasınan şıqqan tilmaştar köbinese, otarşılarğa beyimdeldi. Sol jüyege qızmet jasadı, qazaqqa olardıñ da tizesi batıp otırdı. Sondıqtan da qazaq dalasındağı eki bilik jüyesi bir birimen qatar örlep, orıstıq jüye jıldan jılğa küşeyip kele jatadı, qazaqtıq jüye jıldan jılğa älsirep kele jatadı. Zar zamandı tek qana moralistik dünie dep esepteuge bolmaydı, zamannıñ ağımın tüsindiruge bolatın, qazaqtıñ hal-ahualın tüsindiruge bolatın bwlarda tarihi derek bar.

Ekinşi bir mäsele. Zar zaman aqındarı tek qana bir torığulıq, küyzelisti dünielerdi ğana jırlap qoyğan joq, olar tığırıqtan şığatın jol izdedi. Jamandı jaqsıdan ayırıp körsetip otırdı da. Tek qana adam balasınıñ jaman-jaqsısın emes, biz qazir adam balasınıñ jaqsı-jamanın ayıra almaytın jağdayğa jetip qaldıq qoy, olar qoğamnıñ, jalpı halıqtıñ jaqsılığı men jamandığın  añdap otırdı-dağı, mınau – jaqsı, mınau – jaman dep körsetip berdi. Al ol bizge  qazaq halqına 19 ğasırdıñ soñımenen 20 ğasırdıñ basındağı auır kezeñderde kömek körsetti. Öytkeni qwndılıqtar şkalasın qalıptastırdı. Onday qwndılıqtar şkalası bolmağan halıqtıñ jağdayı tragediyağa aynaladı, jaqsı ne jaman ayıra almağan halıq köpke şıdamaydı.

Zaman qaşanda auır. HİH ğasırdıñ soñı HH ğasırdıñ bası äsirese keñes ükimeti kelgennen keyin biz nebir zobalañnan, nebir auır kezeñderden öttik. Sonda jañağı Şortekeñder qalıptastırğan qwndılıqtar bizge qızmet jasadı, bizdiñ azıp ketuimizge tosqauıl bolıp, bolaşaqtan ümit säulesin körsetip otırdı. Tığırıqtan halıqtı azdırıp jibermey, «äy, mınau jaqsı, mınau adal, mınau dwrıs» dep bağıttap otırğan sol Şortekeñder boldı. Sondıqtan biz Şortekeñ aldında, Şortanbay Qanaywlı siyaqtı basqa da «zar zaman» aqındarınıñ aldında ülken qarızbız.

– Sol zamannıñ tınısın däl tabu üşin, eki ğasırdı artta tastağan bügingi zamannıñ adamdarınıñ dayındap, onı qoğamdıq qwrılımmen qatar qarau kerek bolar. Mwnı da tüsindirip ketesiz ba?

Şortekeñderdiñ poeziyasına keletin bolsaq, birinşiden sol kezdegi el bileytin adamdarğa köñili tolmaydı.

Äuelgi qorlar zor boldı,

Sonday zorlar qor boldı.

Äuelgi barlar joq boldı,

Sonday joqtar toq boldı,

Jan bilmegen jamandar

El bileytin bek boldı, -deydi.  El  bileu degen oñay emes qoy. Jeti atadan beri jalğasıp kelgen el bileu dästürin patşa ükimeti ığıstırıp sayasi arenadan şığardı. Han,  swltandardıñ biligin, tipti mına qoğamdağı olardıñ ornın joyıp, jaña äleumettik toptardı şığaruğa tırıstı. Sol kezde elge bedeldi mıqtı adamdar orıs ükimetine qızmet jasağısı kelgen joq. Nege deysiz ğoy Qazaqtıñ biligi şektelgendigi sonday, mıqtı degen azamattarımızdıñ biligi bolıstıqtan aspay qaldı. Al bolıstıq degen ne? Ol 2000 üydiñ mañayı. Mısalğa Mwsa mırza siyaqtı azamattar qalay 2000 üyge basşılıq jasaydı. 2000000 halıqqa basşılıq jasap jürgen ülken twlğalar ğoy.  Sondıqtan olardıñ ornına wsaq adamdar ötip ketip otırdı. Jüz bası, elu bası, onbası degender şıqtı. Sodan keyin jön bilmegen  nadandar el biledi dep aytatını sodan.

Qazaqtıñ dünietanımında «qayır» degen mäsele qasiet orın aladı ğoy. Bizde sonau Asan qayğı zamanınan bastap halıqtan qayır ketkenin qauip etetin. Şortekeñde narıqtıq qarım qatınastar, sauda ösimqorlıq kapitalı kirip jatqanınan seskenip, «qayır ketip bara jatır»,  ağayın-tuıstıñ özi bir-birine qayırılmaytın boldı, äsirese ösimqorlıqqa jalpı islam qwndılıqtarına jat, qazaqtıñ tabiğatına da jat dästürlerden saqtandırdı.

Mınau aqırı zamanda

Aluan aluan jan şıqtı

Qayırı joq bay şıqtı

Sauıp işer süti joq,

Minip körer küşi joq,

Aqşa degen mal şıqtı. Jäne «kedey qaytıp künin körer, sol sebepten qorqamın – deydi. Osılayşa, äleumettik diferensaciya bastalıp ketti. Ağayın-tuıstıñ bir birine qayırı azayıp baradı. Şortekeñderdiñ jılap jürgeni de sol.

Endi, Şortekeñderdi qalay siz endi bayşıl, zar zamanşıl, keri tartpa dep aytasız? Öz zamanınıñ äleumettik mäselesin naqtı añğarıp, sonı aytıp otırsa, patşadan keyin kelgen keñes ökimetiniñ oylağanı kedeydiñ qamı emes pe edi?! Sovet ükimetiniñ eki jüzdiligi keremet! Mine, kedey mäselesin aytıp naqtı aytıp otır ma, otır. Biraq, nege onı halıqtan alastatıp, qudalap  tastadı?

Qazirgi künde de osı mäseleler qazaq qoğamında örşip twr. Şortekeñ poeziyasın qazir jan-jaqtı zertteuimiz kerek, tereñ zertteuimiz kerek, jäne halıq ta bilui kerek. Osı Şortekeñniñ arqasında qazaq qoğamı 19 ğasırdıñ ortasında ötpeli kezeñnen jaqsı şıqtı. Jaqsı şıqqanınıñ arqasında Abay siyaqtı wlı twlğanı düniege äkeldi. Titan ğoy Abay degen öz zamanınıñ danışpanı. Abay osı zar zamannıñ zarın estip, sonıñ  arqasında şıñdalıp şıqqan aqın. Zar zamannıñ jırı Abaydıñ dünietanımındağı bir satı boldı.

-Qazirgi zamanda nege Abay joq degen swraq qoyu orınsız emes pe?

-Öytkeni biz bügingi «tar zamannan» ötuimiz kerek. Jañağı kedey degen kim, bay degen ne, bilik degenimiz ne mäsele, biz jaqsılap twrıp taldauımız kerek.  Kelesi Şortekeñde aytılatın närse – tärbie mäselesi. Bwl öte bir özekti dünie. Büginde qazağım osınday jaqsı tärbiege susap otır. Tärbie jayın  aytqan azamattardı sonday bir jaqsı körip otır qazirgi qoğam. Bala tärbiesi, er azamat qanday bolu kerek, äyel-ana qanday boluı kerek dep  äñgimeler aytılıp jatadı, meniñ şäkirtterim de dürkin-dürkin saual berip jatadı. Kökireginde jılt etken şuağı  bar adam adal men aramnıñ arasın ajıratqısı keledi. Mına tuıstıq jüyeniñ işindegi eñ bir jılı da mañızdı wya – otbası. Otbasındağı dağdarıs bizde öte küşti jürip jatır. Bwl Şortekeñ zamanında bastalğan dağdarıs.

Ol zamanda rulıq, taypalıq qwrılım ıdıradı, Biraq ata-ana men wrpağı deñgeyinde otbası qwndılıqtarı saqtalıp qaldı. Şortekeñniñ, halıq jıraularınıñ nasihatınıñ arqasında, saqtalıp qaldı dep ayta alamız. Er degen  twlğanı, azamattı biz mektepte tärbieley almaymız. Onı qoğam  bolıp, otbası bolıp tärbieleydi, er minezdi eljandı, ruhtı adamdar  otbasında tärbielenip şığadı. Osı Şortekeñniñ aytıp otırğanı osınday dünie.

Bizde, Qazaqi ruhaniyat küşti boldı. Zar zaman aqındarı zaman ileuinen aman qalu üşin qazaqi ruhaniyattıñ mıqtı tetikterin iske qostı. Söytip halıqtı saqtap qaldı. Men jalpı Şortekeñ jırlağan 19 ğasırdı jaman zaman dep ayta almaymın. Ötpeli  kezeñ boldı auırşılıq boldı qiındıq boldı, biraq qazaq halqı sol däuirden özin, azamattıq twlğa retinde adaldığın saqtap ötti.

Söytip biz Abay degen wlı twlğanı tuğızdıq, Alaşorda dep atap jürgen azamattarımızdı tudırdıq. Bwlar endi kileñ mıqtılar ğoy, saydıñ tasınday mıqtı azamattar, bwl endi älemdik intelektualdıq tirşilikte özi bir qwbılıs!

Bwl 19-şı ğasırdıñ qazaqqa ülken payda keltirgenin körsetedi. Al janağı tığırıqtan halıqtı azdırıp jibermey, ay mınau jaqsı, mınau bwrıs, mınau jaman dep bağıttap otırğan sol Şortekeñder boldı.

-Şortanbaylarmen qatar oñtüstikte Maylıqoja ömir sürdi.  Osılardıñ arasında baylanıs boldı ma?

-Şortekeñ zamanında Türkistannan arqanıñ qazağınıñ irgesin ajıratpağan kezeñ edi. Ol kezde auılğa molda kerek bolsa, qoja kerek bolatın bolsa bizdiñ ata-babalarımız, sol qırıq jılqısın aydap Qartaudıñ arğı jağına asadı-dağı, qazirgi Jañaqorğan deymiz ol kezde Sığanaq, Qarataudan qojasın alıp keledi.

Arqağa äygili Mäşhür Jüsiptiñ ömirjolına qarap otırsañ, tirşiligi oñtüstikpen, Türkistan, Qarnaq, Bwharamen tığız baylanıstı boldı. «Taq Süleymenge deyin bardım» deydi. «Türkistan azamattarımen birge, Taşkenttiñ tübinde naymandardıñ ortasında jürdim» deydi.  Barıs-kelis te, ruhani baylanıs ta öte jaqsı bolğan. Sondıqtan Mädäliqoja, Maylıqoja poeziyasın, mına Arqa jerindegi zar zaman ökilderinen bölip qarastıruğa bolmaydı.  Bwlar bir zamannıñ wlı twlğaları. Bir zamannıñ ruhani kemeñgerleri jol bastauşılarımız.

Jaña biz Qarnaq  turalı ayttıq. Ol Wlı dalanıñ ilim ortalığı, qasietti Qarataudıñ, onıñ bökterindegi örkeniettiñ eñ köne ortalıqtarınıñ biri boldı. Men osı jolı Qarnaqta eki kisimen kezdestim. Bireui 95-ke, ekinşisi 85-ke kelgen, jası ülken qariyalar. Men bwrın oylap jüruşi edim, bilim bizge Bwqaradan keldi, al Qarnaqtan qazaq dalaına taradı  dep. Qariyalar  «bizdiñ aldımızdağı ülkender:  «ilim-bilim Qarnaqtan Bwqarağa barıp edi» deydi. Bizdiñ eramızğa deyingi mıñdağan  jıldar bwrın. Qaşanda bwl ölke, Sırdıñ boyındağı otırıqşı ölke Qazaq ruhaniyatınıñ közi boldı. Bwl birtalay zamandar boyı jürip kele jatqan. Arıstan bab tarihı Äziret swltanğa deyingi uaqıttan, Qarahandar däuirinen bastaladı bilesiz ğoy. Islamdı qabıldamağan zamanda sol jerde ruhani ortalıqtar bolğan, bir täñirge tabınğan ülken ruhaniyat ortalığı bolğan. Keyin endi qojalar äuletteri qalıptastı. Al endi sol qojalardıñ qalıptasqan ortası bwl Qarataudıñ boyı. Qazaq handığı däuirinde biz bir jağı Bwharğa, bir jağı Qaratauğa, bir jağı Arqağa baylanıstı boldıq. Wlan ğayır Euraziyalıq alqap Qazaq handığınıñ qaramağında boldı.

  – Täuke han zamanında Qazaq qana emes, qazaq handığınıñ qwramına qırğız da kirdi, qaraqalpaq ta kirdi, qwrama da kirdi Taşkenttiñ mañayındağı. Olardıñ barlığınıñ ruhani ömirine qojalardıñ qatısı boldı ğoy.

– Jeti jarğınıñ keñesinde qazaqtıñ qara bilerimen birge qojanıñ ülken ğwlamaları birge qatısıp otırdı. Ol zamanda törelerdi – Şıñğıs han äuletin aq süyek deydi, qojalardı – asıl süyek dep ataydı.

Soltüstikten kirgen patşalıq otarlaudı örkenietter küresi dep aytuğa boladı. Örkenietter küresi. Resey endi Batıs örkenietiniñ ökili esebinde jıljıdı. Öytkeni solardıñ qaru jarağın paydalandı, zeñbiregin paydalandıdağı mına Astrahan' Qazandı, başqwrttı alğannan keyin-aq qazaq jerine qaray bastadı. Olar Qazaq jeri – Qıtayğa, Ündistanğa sonday bir esik darbaza retinde tüsindi jäne solay qaray jılji bastadı. Endi kep twrıp orıs bizdiñ şekarağa,  qazaq ta öz jeri üşin alañdadı. Türkistan jerindegi qısqı qonıstarınan, Arqadağı jaylauınan ayırıp,  Arqanıñ jerine qolın sala bastadı.

Bwrın azdağan qalaşıqtar, handardıñ jazğı ordaları bolatın. Bizdiñ hannıñ jazğı ordası osı Aqmola Qaraötkeldiñ däl janındağı Küygenjar  degen jerdegi jazğı orda. Endi jazğı orda bolmaytın boldı, qısqı qonıstı da osı jerden salu kerek boldı. Sol kezde osı jerdiñ qısqa ıñğaylı degen jerlerdiñ bärine tau- taulardıñ bökterinde Qazaqtar qısqı qonısın salıp osı jerde qıstay bastadı. Bwl degen oñay dünie bolmaytın. Türkistan mañayında Sırdariya mañayında jana öziñiz aytqan  anau Qızılqwmğa qıstap qonğan, Bwhara, Jedelbaysınğa deyin barıp qıstap jürgen qazaq üşin Arqada qıstau oñay bolmaytın. Bwrın arqa degen tek sarıjaylauımız bolatın bizdiñ, jazda emin erkin jüzdegen milliondağan jılqını bağıp jüretin jerimiz bolatın. Endi kelip osı jerge tığıldı. Bwl degen öte qiın uaqıt boldı. Uaqıt öte qıstauğa üyrendik pa degende ruhani jağınan bizge bir tirek kerek boldı.

Oñtüstiktegi medreselerdi soltüstikke qaray köşire almaysız ğoy.  Bwharanı, Qarnaqtı köşirip alıp kele almaysız. Amal joq Qaratau bökterindegi qojalarımızğa bardıq. – Ey, Qojeke endi bizben birge bolıñız, soltüstiktegi qinalğan eldiñ, aydalğan eldiñ, orıstıñ şekarasında jürgen eldiñ ötinde bolıñız, ruhaniyatımızdan ayırılmayıq. Ruhı bar halıq qaşanda jeñedi emes pe? dep qolqa saldıq.

Sibir  handığı zamanında bastalğan ğoy bwl dästür. Dilnäsil qoja degen Köşim hannıñ ötinişimenen Abdulla hannıñ zamanı ğoy, Bükil Horezmniñ, Bükil Bwharanıñ mıqtı mıqtı degen azamattarı jinalıp 2000- nan asa qoja Sibir handığına köşip barğan ğoy. Islam äleminiñ aldıñğı avngardı esebinde Sibir handığın saqtayıq dep. Biraq aqpatşa irgesindegi Sibir handığın saqtatpadı. Qojalar Dilnäsil qojanıñ twqımdarı äli sol jerde ömir sürip jatır. Men sol jerde boldım, kördim sol qojalardıñ twqımdarın.

Endi kelip Qazaq handığın saqtau kerek boldı, qazaqtıñ wlttıq şekarasın saqtau kerek boldı.  Sonda bizdiñ  atalarımızğa erip  qoja balaları  osılay qaray keldi. Endi qwr qol barmay, Türkistan mañayınan, mal baqqan elmiz ğoy, sol Äziret Swltanğa barsaq sol 40 jılqını aydap baramız, pantionğa atalarımızdı jerlegimiz kelse. Al qojalarğa 100 jılqını berip qoja balaların aladı, älpeştep ösiredi, ortalarında wstaydı, «qojeke», «jarıqtıq» dep. Olarda tegi mıqtı, jaqsı dayındalğan balaların jiberip otırdı. Jalpı endi, köşip qonu, basqa  jerlerge baru, bir ortağa siñip ketu degendi eki adamnıñ biri jasay almaydı. Onı mıqtılar ğana jasaydı. Şeşimdi adamdar ğana täuekel etip, köşip kete aladı.  Sondıqtan da qojekeñniñ balaları, qoja twqımdarı jaqsı ülken eñbek siñirdi. Bertinge deyin bizdiñ ruhaniyatımızdıñ iesi osı Qojekeñ boldı. Balanı şümektegen kezden bastap ülken ruhaniyatqa deyingi dünielerdi qojekeñder atqarıp otırdı. Bizdiñ bala kezimizge deyin solay boldı.

Bizdiñ bala kezimizde oramızda, auılımızda bir-eki qoja bolatın. Mal soysaq sonıñ terisin äkemiz Qojağa aparıp ber, batasın al dep bizdi jwmsaytın. Qazaqtıñ köp meyramı ketse de,  ayttan biz ayırılğan joqpız Sovet zamanında ayt bastalatın uaqıtta qojalarğa kelip, qojalardı şaqırıñdar, dwğa oqısın dep,  ortamızda qojekenderdiñ barlığın da sıylap otırdıq. Endi olardan keyingi balaları qoja bolmay ketti ğoy.  Biraq äkelerimizdiñ zamanında qoja – qoja edi, töre – töre edi. Sonda äkelerimizdiñ aytatın bir sözi bar edi. «Qwnanbay qajı, Qwnıkeñ ayttı dep. «Tirimizdiñ iesi töre bolğan, ölimizdiñ iesi qoja bolğan» dep qojanı nege sıylaymız, nege aparıp beruimiz kerek dep swrağan uaqıtında balamız ğoy sonda äkemiz osılay aytuşı edi. Al öli degen söz ne? Öli degen söz ruh. Ruhqa ie qoja degen söz.

-Endi mına ağartuşılıq salasında qojalar qızmet etse, al osınıñ elitası mına Şortanbaylar bolıp twr ğoy sonda?

-Men öziminiñ ğılımi ülken jwmısımdı ülken kandidattıq dissertaciyadan bastadım,  ol qazaq qoğamınıñ  etno-äleumettik qwrılımı degen taqırıppen jazıldı. Etno-äleumettik qwrılımı degen närse  qazaq halqınıñ äleumettik etnikalıq qañqası. Qañqa qalay körinedi? Ärbir halıqta, ärbir dwrıs tirşilikke beyim etnosta qañqa boladı. Qañqasız halıq ömir süre almaydı. Qwrıp ketedi ne assimilyaciyağa wşıraydı. Qazaq halqınıñ dästürli etno-äleumettik qañqası öte mıqtı bolğan. Onıñ basında töreler twradı. Olar bir jabıq etno-äleumettik top. Subetnikalıq top degen wğımdı qoldanamız biz bwl ğılımda, ol korparativti boladı. Onıñ öziniñ ädet-ğwrıp zañdarın ol zañ erejelerimen zañdastıradı.

Mäselen  bireuge qolıñız tiip ketse, tiliñiz tiip ketse, bir adamdı öltirip alsañız qwn töleysiz. Kädimgi qarapayım halıqqa tölenetin qwndı törelerge  7 ese etip töleysiz. Onıñ aldında alıstan «Alla jarlap!»  sälem beresiz, oğan jügirip barıp qol bere almaysız, töre balası alıstan iığıñızğa qol tigizse sol ülken marhabat bolıp esepteledi qazaq üşin. Qojalardıñ da qwqıqtarı ädemi rettelgen asıl süyek pen aq süyektiñ bir-birine deñgeyleri jaqın. Qojalardıñ işindegi mına qızmet istep jürgen, elge belgili qojalarğa janağı olarğa da alıstap sälem beru qojeke dep,  şart negizgi şart. Qwn tölegen uaqıtında qara qazaqtardıñ qwnı köp  bolatını da negizgi şart bizdiñ ädet-qwrılımdarında. Törege qanday qwn bolsa qojağa da sonday. Qojalardıñ da öz işinde jabıq koorparativtik top esebinde, qazaq halqınıñ qwramında. Biraq, işki qwrılımı bölek, top esebinde ömir sürgen Qoja qızdarın asa bir sıylas adamdarı bolmasa, qara qazaqqa bere qoymaydı. Töreler men qojalar qız alısa beredi. Sosın olardıñ jer ielikteri mäselen, oñtüstikte vahab deydi vahab ol jer ielikteri zañdastırıladı, ärbir halıq, ärbir swltan, janağı mısalı pälenşe medrese onıñ töñiregindegi auıldar, pälenşe qojalıq retinde bekitiledi dep, zañdastırıp mörin qoyıp beredi. Qazaqtıñ dalalı qoğamında da osılay boladı pälenşe rudıñ, pälenşe atanıñ qojası degen, mısalı arğınnıñ qojaları deymiz, arğınnıñ işinde özi bölek bölek quandıqtıñ qojaları, qanjığalınıñ qojaları, qarjastıñ qojaları dep jeke-jeke bölip alıp ketedi. YAğni qarjastan tüsetin zeket ğwrıpqa baylanıstı dünielerdiñ biri bolsa, ol qoja äuletine tiesili degen söz. YAğni halıqtıñ üstinen kün köru qaqısı berilgen qojalarğa.

Mine osınday erekşelikteri bar. Endi janağı erekşelikterge qatıstı bizde pikirler bar. «Öy, nege ol erekşelikter berilgen? Nege halıqtardıñ  barlıqtarı birdey bolmaydı?»  degen siyaqtı. Nege birdey bolmaydı degen söz dwrıs emes, ol egalitarlı alğaşqı qauımdıq qwrılıstıñ tärtibine tüsip ketemiz onda. Alğaşqı qauımdıq qwrılıs egalitarlı boldı, bäri teñ, mına sovet zamanındağıday. Ol qwrılım bermeydi. Qwrılım degen ol skelet, qañqası. Qañqası bolu üşin belgili bir toptarda artıqşılıqtar boluı kerek. Ol sol artıqşılıqtarğa baylanıstı qızmet atqaradı, Mäselen,  Wlıbritaniya korol' äuletin wstap otır ma artıqşılıqtarımen, wstap otır. Sol üşin milliondağan, milliardttağan aqşaların berip otır ma, berip otır. Öytkeni karol' äuleti elge ülgi. Olardıñ körsetkişi, halıqtıñ, jürip twruına, özin-özi wstauına, aristokrattıq ruhına tikeley äser etedi. Bizde qojalarğa janağıday artıqşılıqtar bergen uaqıtta sonımen qatar salmaq ta saladı. Qazaq qoğamında, soğan say ömir süru kerek, janağı artıqşılıqtarğa baylanıstı tektiligin körsetip otıru kerek. Qanday bir qiın sätterde ol sınbau kerek, qoja äuleti mayıspau kerek, eldiñ aldında dwrıs söyleu kerek, adal bolu kerek. Ädil bolu kerek. Mine, osınday salmaq salınadı.

-Endi osı jerde negizi qazaq köp wlılardan qwraldı ğoy soğan mınanday pikir bar da türik rularınıñ qazaq handığı men  qazaq wlt memleket boluın qalıptasuında töreler institutımen, qojalar institutınıñ tikeley qazaqtıñ öziniñ bilerimen qatar osılardı negizge alınadı dep aytıladı,  bwğan ne deysiz?

-Qazaq memleketi törelersiz, qojalarsız qwrılmas edi. Qara halıq  – qara halıq bolıp qalar edi. Äuel basta, bizdiñ atalarımız Qazaq handığın qwramız dep sonau Betpaqdalada, Tañbalı tas degen jerde bas qosqan uaqıtta, olardıñ işinde ülkenderi töreler men qojalar bolğan. Endi qojalardıñ işinde kim ekenin bile qoymaymız. Biraq törelerdiñ işinde Kerey men Jänibek bolğan. Basqa da ülken törelerdiñ bolğanı ras. Sol jerde qazaqtıñ aqsaqaldarı men kösemderi jinalıp otırıp memlekettiñ qwrılımın, idealogiyasın talqılağan. Sol jerde qazaq şejiresi degen şejire qwrıldı. Şejire nege qwrıldı? Qazaq handığı azamattıq jüyeni tañdadı. Tuısqandıqpen barlığı baylanısu kerek boldı. Bwl äleumettik problemalardı azaytadı. Ru – äkimşilik aumaqtıq birlik qoy. Sonı tuısqandıqpen bir birine bayladı. Mäselen orta jüz degen qwrılım qwrıldı onıñ işine altı ülken taypa kirdi bir birine qatısı joq taypalar. Biraq orta jüz äkimşilik territoriyalıq oblısına kirdi dep aytayıq, Wlı jüzde 11 ru kirdi işinde bir-birine  baylanıs joq,  mısalı Jalayır bölek, Qañlı bölek, Dulat bölek degen siyaqtı. Biraq bir oblıs jasadı. Wlı jüz, kişi jüz da solay. Sırdariyanıñ joğarğı jağı wlı jüzdiki, ortası – orta jüzdiki, Sırdariyanıñ tömen jağı – kişi jüzdiki. Mına wlı, orta, kişi degen wğımdardıñ özi soğan baylanıstı. Endi kelip bwlardı bir-birine baylau kerek qoy, sol arqılı äleumettik problemalardı azaytu kerek.  Mine, osı kezde qojekeñder jaqsı qızmet atqardı. Mäselen orta jüzdiñ payda boluın qalay tüsindiredi?  Bayağıda deydi Janarıs degen aqsaqal bolğan eken, eki birdey äyeli bolğan eken, baladan zar bolıp otırğan eken deydi. Sodan künderdiñ küninde 6 qoja kelip qaldı deydi.  Janarıstıñ üyine jantalasıp 6 qojanı kütti deydi, altauına altı qoy soyıptı deydi.Sodan qojekeñder keterinde riza bolıp, Janarısqa riza bolıp, 6 wl köriñder dep altauı bata berip ketti deydi. Sodan Qaraqoja bastağan altı qoja tudı deydi. Sodan Qara qojadan arğın qalğandarınan nayman, kerey, uaq dep tarqatıp alıp ketedi. Bwl şejire qojalardıñ jasağan şejiresi, 15 ğasırda, qazaq handığı qwrılğan däuirde qojalardıñ wyımdasuğa qatısqandığınıñ bir körinisi. Öytkeni qarap otırsañız, arğınnıñ tarihı bölek wlı ğwndarğa baradı, naymannıñ tarihı bölek, kereydiñ tarihı bölek, qıpşaqtıñ tarihı – Deşti-Qıpşaq bölek, endi osılardıñ barlığın qosu üşin janağıday şejire jasaldı, qojalardıñ qatısqandığın  Qara qoja, Aq qoja, Dara qoja barlıq atauları körindi.

Endi aytıp otırmın ğoy, sol 19 ğasırdıñ ortasında jaqsı jwmıs jasaldı,sol 20 ğasırdıñ basına deyin sovet ükimetine kelgenge deyin, jaqsı jwmıs jürgizilip otırdı. Sonıñ arqasında biz Islamnan tayğan joqpız. sovet ükimeti zamanında arqanıñ qazağımın ğoy men Qarağandınıñ qazağımın,  Qarağandıdağı qazaqtıñ sandıq ülesi endi 10 payızğa,Temirtau siyaqtı qalalarda 4 payızğa deyin tüsti. Qarağandıda internatta oqimız, köşede avtobuska minsek,  bir qazaq körip qalsaq bir tuısıñdı körgendey quanıp qalamız. Sol zamannıñ özinde bizdiñ moldalarımız, oraza-aytımızdı üzilgen en joq. Basqa meyramdardıñ köpşiligi wmıtıldı, biraq  Qwrban aytın, aruaqtarğa dwğa oqudı, janaza oqudı wmıtqan joqpız. Sonıñ barlığı sol qoja äuletteriniñ qanşama quğın körse de neşe türli zorlıq- zobır körse de öz qızmetin adal istegeniniñ arqası.

Aygül UAYSOVA

 

Sonday-aq, oqıñız

Şayandağı Qosım işan meşit-medresesiniñ beymälim tarihı

Jazuşı, Wlı Otan soğısınıñ ardageri Ädiham Şilterhanovtıñ qirap jatqan Appaq işan medresesiniñ qalay mädeni mwra retinde memleket …

2 Pikir

  1. Rahmet!Alla razı bolsın sizge🙏 Kojalardın manızdılıgı turalı bayandauınızzga….
    Bala kezimde akemnin tamaktagı «suyek»degen sozdi emes,»jilik»degen sozdi durıs orındı koldanu kerektigine kenes bergeni esime tusti.Kanka dep keremet astarlı teneu bergeniniz tamaşa aserli angimege arkau bolıptı…

  2. Sonday da sandıraq bola ma eken? Älemdegi 200 wlttıñ eşqaysısında qoja joq, qayta solardıñ birazı bizden küşti, bizden baqıttı, bizden sauattı, bizden tabıstı, bizden ğılımı-öneri artıq bolıp otır ğoy! Qazir qazaq ruğa bölinetin zamanda emes, qazaq bolatın zamanda jasap jatırmız. Eger qojalar qazaq bolğısı kelmese özi bilsin, arabtar da alısta emes, biraq biz bolmasaq qazaq bolmas edi dep bıljıramaasın! Nağız sauatsız dümşe ğana solay aytuı mümkin)) Qojanasırdı aytpağanda qojadan şıqqan qazaqqa äygili wlı twlğa bar ma? Äuezov ol Abaydıñ tuındısı. Qalğanın aytamın da?

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan