Basqı bet / Ğaqliat / ARAB  ÄLİPBIİN ÜYRENUŞİLERGE KÖMEKŞİ QWRAL

ARAB  ÄLİPBIİN ÜYRENUŞİLERGE KÖMEKŞİ QWRAL

Allahqa şükirşilik, täuelsizdik alğannan bergi az uaqıttıñ işinde elimizde birneşe dini oqu orındarı aşılıp, olardan din ilimin meñgergen bilimdi dindarlar dayındalıp, halıqtıñ wstazdarğa degen  swranısı birşama qanağattandırıldı. Arnayı oqu orındarımen qosa Allağa qwlşılığın sauattı sanalı türde iske asıruğa talpınğan pendelerge  meşitterdiñ janınan aşılğan sauat aşu kurstarı wyımdastırılıp, däris beredi. Bwl kurstarda bilim aluşılardıñ basım köpşiligi jwmıs isteytin azamattar bolğandıqtan bwlardıñ sabaqqa qatısuı jüyeli türde emes, sauat aşuşılardıñ bos uaqıtına baylanıstı. Jwmısınıñ retine qaray olar sabaqqa arasına künder salıp qatısadı. Bügingi alğan därisi men birneşe kün ötkennen soñ üyrenetin jaña taqırıptı baylanıstırıp, meñgerip ketu üyrenuşilerge oñayğa soqpaydı. Osı sanattağı bilim alatındar üşin, qalıptasqan oqu jüyesine azdağan özgeris engizu qajettiligi tuındaytın siyaqtı.  Arab äripterin oqıta bastağan kezden bastap, sol äriptiñ dıbıstalu jüyesiniñ erekşelikterin qosa oqıtu qajet, yağni oquşı äripti tolıq tanıp, söz qwrastırğan kezde äriptiñ sanalı dıbıstaluın meñgerui tiis. Qalıptasqan oqu jüyesi boyınşa wstaz äripterdiñ özinen aldıñğı jäne keyingi äripterdiñ äserinen  tañbalanuınan  basqaşa  dıbıstaluın söz qwrağan sätte bılay aytıladı dep  auızşa  aytumen üyretedi. Nege olay dıbıstaluınıñ sebebi tüsindirilmeydi, tüsindirilgenniñ özinde auızşa aytumen ğana. Oqu oqıtılğan jerde oqulıqsız bolmaydı. Qazirgi dini mektepterde paydalanılıp jürgen, äsirese tömengi satıda, yağni däristi alğaşqı bastağandar paydalanılatın  oqulıq täjuidte qarastırılğan erejelermen tolıqtırudı qajet etetin sekildi.  Sebep – arap älipbiin üyrenuşige,  oqulıqta äriptiñ jalañ dıbıstaluı ğana üyretilip, söz qwrap oquğa jattıqtırıp, birneşe qısqa süreler jattatıru qarastırılğan. Al äriptiñ dıbıstaluınıñ özinen keyingi äriptiñ äserinen,  eleuli  özgeriske wşaraytındığı, ärbir äriptiñ dwrıs öz därejesinde dıbıstaluı üşin, äripterge dıbıs şığaratın ağzalarda arnayı orın belgilengendigi  turalı tolıq mändi tüsindirilmeydi.Jiırma segiz äripti tanıp, söz qwrap oqitınday därejege jetkennen soñ, birneşe qısqa sürelerdi äriptiñ dıbıstalu erekşelikterin tolıq bilmey, sanalı türde emes jattağannan  keyin ğana täjuid ğılımı oqıtıladı. Arab sözin dwrıs dıbıstau üşin adamnıñ auız quısında är äripti mindetti türde şığaratın öz ornı bar. Eger siz äriptitiñ dıbıstaluın sol belgilengen jerden şığarmasañız, sözdiñ aytılıuı, tipti mağınasınıñ da özgerip ketui mümkin. YAğni, osınday qatelikke jol berilse  Allahtıñ kälämi qate oqıladı. Äuel bastan ärbir äripti öz ornınan dwrıs şığaruğa maşıqtanbağan, arab wltınan basqa halıqtıñ ökiline, äriptiñ dwrıs dıbıstaluı üşin ärippen qosa onıñ mahrajdarı (dıbıs şığatın ornı) üyretilmegendikten, ärbir äriptiñ jazıluına qaramay, özinen keyingi äriptiñ äserinen  dıbıstaluı basqaşa dıbıstalatını qosa oqıtılmağan soñ keyinnen täjuid ğılımın meñgeruge kiriskende (äriptiñ dwrıs dıbıstaluı, äripterdiñ birine biriniñ äserinen özgeşe dıbıstaluın  oqıtu) äripti öz ornınan şığaruda, sözdi dwrıs aytuda sauat aşu kurstarında oqıp üyrenuşiler üşin  qiındıq tuğızadı. Arab älipbiin jaña bastap üyrenuşilerge osınday qosımşa qiındıq tuğızbas üşin,  äriptiñ tañbalanuı men dıbıstaluın üyretken sätte täjuidttegi äriptiñ dıbıstalu orındarın, keyingi äriptiñ aldıñgı äriptiñ dıbıstaluına tigizetin äserin birge oqıtu qajettiligi tuındaytın siyaqtı. Olay deuge birden bir sebep – sauat aşu kursında däris alatındardıñ ärtürli sebeptermen jüyeli türde sabaqqa qatısa almauınan, bügin üyrengeni jadında eskirip, täjuid qağidaların meñgergen sät aralığı wzap ketuiniñ äseri, al jüyeli däris aluşılar üşin bwl problema bolmauı mümkin, öytkeni olar äripti tanu men täjuitti qısqa merzimde meñgeredi.

Tağı bir eske alatın jağday, arab sözin dıbıstağanda ärbir äripti zor ijdahatpen atau arqılı Allahtıñ kälämin oqığan nemese aytqan kezde öziñe  ülken jauapkerşilik jükteysiñ. Bwl adamdı jinaqılıqqa jäne  Allahtıñ kälämine zor män berip oquğa mindetteydi.

Arab älipbii jiırma segiz dauıssız ärip jäne lämälip pen hamzeden twradı. Bwğan qosa äripter dıbıstaluına qaray negizinen juan, jiñişke, qalqalalı tağı basqaşa bolıp bölinip,  tört türli dıbıstaladı. Arab tildi oquşılardan basqalardıñ qwran tilin dwrıs dıbıstauı üşin äripterge qosımşa belgi-harakat (belgi)  qosılğan. Harakattıñ qajettiligi – köpşilik qauım arab söziniñ aytıluın bilmegendikten, äriptiñ, mısal üşin B ärpiniñ oqıp otırğan sözimizde Ba, Bi nemese Bu dep oqıluın anıqtaytın belgi. Arab tildi, arab tiliniñ grammatikasın jetik meñgergender harakattı   paydalanbaydı. Harakat-tildi jäne oqu emlesin bilmeytinder üşin jazılğan äripke qosalqı. Harakat-äriptiñ üstine qoyılğan sızıqşa َ– –Fath  A-nı, u – ُ- – damma-u dı,ْ- – sukun  äriptiñ jeke oqıluın, äriptiñ astına qoyılğan sızıqşa ِkäsrä -i di bildirse,  äriptiñ üstine qoyılğan qosarlanğan eki sızıqşa ً-andı, qosarlanğan-u- ٌ undı, astına qoyılğan  ٍ-eki sızıqşa-in-di bildiredi. Bwlardı bir sözben Tänuin deydi. Al barlıq äriptiñ harekesine äriptiñ soñına harakatsız (belgisiz) A, U, I äripterin qosıp  jazu arqılı barlıq ärip dauıstı dıbısqa aynaldıradı. YAğni, äriptiñ harakasın sozıp dıbıstaudı bildiredi. Bwlar mäd  äripteri dep ataladı.  Harakat özi üstine qoyılğan äripke täueldi, juan äripterdiñ harekesi juan, jiñişkeleriniki jiñişke dıbıstaladı.  Keybir äripter sukundi bolıp jeke dıbıstalğanda terbeltip dıbıstaydı, bwlardı qalqala äripter deydi. Endi birneşe äripter tañbalanuına qaramay özinen keyingi keybir äripterge jolıqsa müldem basqaşa dıbıstaladı. Bwnday äripter tobı: Izhar-anıq, Idğam-kiristirip, Iqlab-auıstırıp, Ihfa-tanaumen jasıru, yağni tildi kezikken äriptiñ şığatın jerine ornalastırıp dıbıstaudı bildiredi. Arab älipbii basqa älipbilerde kezdespeytin, är äriptiñ auız quısı men basqa dıbıs şığaru ağzalarında öz ornınıñ belgilenuimen  erekşelenedi. Sol üşin de ärbir oquşığa arab älipbiin oqıtqanda äriptiñ erekşeligi eskerilip, qanday jağdayda qalay oqılatındığı qosıp oqıtılsa, oquşığa bükil äripti tanıp, söz qwrap oqığannan keyin üyretkennen göri tüsinikti de qonımdı bolatınday. Qoldanıstağı oqulıqtar  arab tildi oquşılar men ol tildi meñgergender  üşin dwrıs ädisteme şığar, al basqa tilde söylep, basqa ärippen oqıp jattıqqan, jüyeli türde däris almaytın oquşılar üşin äriptiñ erekşelikterin qosa oqıtpau jetkiliksizdeu siyaqtı, yağni a-nı aytıp b-nı qaldırıp kettiñ degendey. Arap grammatikasında söylem bitkenin bildiretin noqat, oy bitkennen keyin qoyılatın ütir siyaqtı belgiler atımen joq. Osığan oray oquşınıñ söz arasında toqtauında da erekşelikter bar.   Arab tili ayat bitkende, ne söylem ayaqtalğanda,bolmasa bir-birinen ajıratpay äuendetip oqıluımen erekşelenedi. Toqtap tınıs aludı Uaqf deydi. Uaqf negizinen üş türli. Sukundi Hä, Älif, Sukun. Bwlardan basqa ayat ayaqtalmağan jağdayda mına belgilerdiñ م-toqtau läzim, ج- toqtauğada toqtamauğa da bolasada, osılardıñ birine jolıqqanda toqtauğa boladı. Eger demiñiz jetpeytindey bolsa, onda toqtaytın sözdiñ harakatın oqımay sözdiñ aqırğı äribin sukundap oqıp toqtap, demalıp, sol sözdi qaytadan ّ harakatın qosıp oqıp, äri qaray jalğastırasız. Arab tilinde bir äriptiñ  qosarlanıp eki ret dıbıstaluı jii kezdesedi. Bwnı ّşäddä deydi.  Eger şäddädelingen ärip qalqalalı ärip bolsa, onda aldıñğı ärip  qalqalanbay dıbıstalıp, keyingisi tolıq oqıladı.

 

Arab äripteri:

Jiñişke dıbıstalatın äripter – Istifälä -20: ا – A,  ب – Bä,  ت – Tä, ث – Sä, ج – Jim, ح-Hä, – Däl, ذ – Zäl, ز – Zäyn, س – Sin, ش -Şin, ع-Ayn, ف- Fä, ك – Käf, ل – Läm (bir jerde Allahu degende juan aytıladı), م – Mim, ن – Nun, ه – Hä, و – Uau , ي – Iä.

Juan dıbıstalatın äripter – Istiğlä – 7  خ – Ho, ص – Sad, ض – Dad, ط – Ta, ظ – Za, غ – Ğayn, ق – Qaf.

 ر – Ra – Harakası (belgisi) negizinde ر – Ra fathalı ne dammalı bolsa juan, eger käsiralı bolsa jiñişke dıbıstaladı. Basqa jağdaylarda da juan ne jiñişke dıbıstalatın kezderi bor. Ol täjuid ketabında keñirek jazılğan.

Osı 28 äriptiñ işinde 5-ui qalqalalı, yağni bwl äripter jeke dıbıstalğanda terbeltip, juan äripter dammağa, jiñişke äripter käsiräğa jaqın etip dıbıstaladı. Ol äripter:  .ق.- Qaf, ط – Ta, ب – Bä,  ج – Jim, د – Däl.  Mına äripteri özinen keyingi äriptermen jalğaspaydı. Olar: ا – älif, د – däl, ذ – zäl, ر – Ra,  ز – zä, و – uau,  ط – ta,  ظ – za.

Äripterdiñ mahrajdarı: (şığatın jerleri).

Äripterdiñ mahrajdarı bes topqa bölinedi:

  1.Tamaq jäne auız quısı. Bwl jerde bir mahraj,

  2.Tamaqta (jwtqınşaq) –  üş mahraj bar.

  1. Tilde – on mahraj bar.
  2. Eki erinde – eki mahraj bar.

5.Tanauda (keñsirik) – bir mahraj bar.

Osı bes topta on jeti mahraj bar.

         1.Tamaq jäne auız quısı: arqılı mäd äripteri men Älif dıbıstaladı. Bwl mahrajdan dıbıstalatın dıbıstar, auızdıñ eşbir böligine soqtıqpay, auız quısı arqılı erkin şığadı.

ا dıbıstaluı Ä, ataluı  Älif. Mahrajı – jwtqınşaq pen auız quısınan şığıp, jiñişke dıbıstaladı. Äliftiñ  harakesi  dıbıstaldı.  Fatqa – Ä, damma – U, käsira – I bolıp, Äliftiñ harakasizi oqılmaydı.  Eger älif harakatsız jeke jazılıp üstinde  ٱ uasl belgisi qoyılsa, – ärpi oqılmaydı. Älif özinen keyingi ärippen jalğanbaytın äripke kez kelgende jeke tañbalanadı. Özinen bwrınğı ärip, özinen keyingi ärippen jalğasatın jağdayda sol äripke jalğanıp jazılıp mäd boladı. Hamza belgisin keyde älif dep te ataydı, sebebi älifke hamza qoyılıp, onıñ harekesi oqıladı, tipti hamzağa harake qoyılmağannıñ özinde, hamzanıñ aldıñğı äriptiñ hamzağa jolıqqandığın bildirip, az da bolsa ekpindetip, dıbıstı säl üzip äri qaray jalğastıradı.

2.Tamaq(Jwtqınşaq). Bwl jwtqınşaq pen kişkentay tildiñ aralığı).

Bwl orınnan 6 ärip dıbıstalatın 3 mahraj bar:

 1.Tamaqtıñsoñı: jwtqınşaqtıñ(keñirdektiñ) auızdan eñ wzaq ornalasqan jeri: Odan 2 jiñişke ärip  şığadı: ه – hä, أ Ğamzä.  ه -Hä-ni  dıbıstağanda kindik qozğalğanday sezinip, dem şığarıladı jäne de  ه – Hä men أ -Ğamza dıbıstarın tamaqpen auız quıstarına soqtırmay dıbıstaydı.

2 Tamaqtıñ ortası: jwtqınşaqtıñ däl özi ornalasqan jerinen 2 ärip  şığadı olar jiñişke dıbıstalatın ح – Hä men  ع – Ayn.

3 Tamaqtıñ bası: Jwtqınşaqtıñ auızğa eñ jaqın, kişkene tilge säl jetpeytin jerinen 2 ärip şığadı. olar juan dıbıstalatın  خ-Ha, غ – aayn  .

  1. Til.

Tilde 4 orında 10 mahraj bar. Odan 18 ärip dıbıstaladı.

  1. Tildiñ soñında 2 mahraj bar:

A. ك – Käf jiñişke dıbıstaladı. Mahrajı tildiñ  ortasınan säl  ärileu jerden şığadı. 2. ق-Qaf-qalqalalı bolıp juan dıbıstaladı.

Ä. Tildiñ ortası. Bwl orında 3 äripke arnalğan bir mahraj bar. Olar jiñişke: ج – djim, ش -şin ي – iä. Bwlar tildiñ ortasın onıñ twsındağı tañdayğa jaqındatu arqılı dıbıstaydı.

  1. ج – djim jeke dıbıstağanda qalqalalı bolıp terbelip, käsrağa wqsas dji bolıp dıbısı   şığarladı.
  2. ش – şin, jiñişke ärip.
  3. ي – iä. Bwl äriptiñ dıbıstaluı mäd ي – i. den özgeşe. Harakasızi oqılmaydı.

B. Tildiñ jiegi (şeti). Bwl orında eki äripke arnalğan eki mahraj bar.

1 ض-Dad- juan. Tildiñ soñınan wşına deyingi jiekterin üstingi tisterdiñ qızıl iekpen jalğasqan jerine tigizip, tañdayğa öte jaqındatılıp, auız toltırılıp şığaradı.

  1. ل-Läm. Allah sözinen basqa sözderde jiñişke dıbıstaladı. Til wşı men eki jağı joğarğı kürek tisterdiñ etine tiiui arqalı dıbıstaladı.

V. Tildiñ wşı. Bwl jerde on äripke arnalğan bes mahraj bar.

  1. ن – Nun- jiñişke, tildiñ wşınıñ üstingi kürek tistiñ qızıl etine tiyui arqılı dıbıstaladı. (sukundi nunnıñ söz qwrap basqa äriptermen kezdeskende sol äripterdiñ äserinen özgerip oqıluı keyin jazamız).
  2. ر – Ra – juanda, jiñişke de dıbıstalatın jağdayı boladı, ol joğarıda jazılğan. Mahrajı tildiñ wşı onıñ twsındağı kürek tistiñ qızıl etine nunnıñ mahrajınan säl tañdayğa qaray, tildi säl terbeltumen dıbıstaladı.
  3. د-Däl men ت-Tä jiñişke, ط-Ta- jwan ärip. Mahrajdarı, tildiñ jalpaq wşı men üsti joğarğı kürek tistiñ qızıl etine tigizumen dıbıstaladı.
  4. ص-Sad, ز-Zä, س-Sin äripteriniñ mahrajdarı birdey. Tildiñ wşı, astınğı kürek tistiñ qızıl etine tiip, kürek tisterdiñ bir birine jaqın twruı men dıbıstaladı. ص – Sad-juan, ز -Zeyn men س – Sin- jiñişke dıbıstaladı.

5 ظ-Za,  ذ-Zäl, ث-Sä (saqau sä). Tildiñ wşı üstiñgi kürek tistiñ wşınan säl şığıp, tiske tiip ظ  –Za juan, al ذ – Zäl men ث – Sä jiñişke dıbıstaladı.

4 Eki erinniñ arası jäne üstiñngi erinniñ işki jağı men astıñğı kürek tistiñ üşiniñ arasında tört äripke arnalğan eki mahraj bar.

A. Eki erinniñ arası. Bwl mahrajdan üş ärip şığadı:

م-mim jiñişke,  erinderdiñ işkki jağı bir birine jeñil tiiui arqalı jwmsaq şığadı.

ب-Bä-qalqalalı, jiñişke. Mahrajı eki erinniñ birine biri mimnan säl qatañdau tiip dıbıstalsa, jeke oqığanda terbetilip Bi ge wqsap aytıladı.

و-Uau.Mahrajı,Erin alğa sozılıp,döñgelenip dıbıstı qısıp şığarıp, U men V äripteriniñ arasındğı dıbıs şığaru arqalı dıbıstaladı.

Ä ف-Fä. Mahrajı astıñğı erinniñ işki jağınıñ  üstingi kürek tistiñ wşına tiui arqalı  dıbıstaladı.

5.Tanau. Bwl orında bir ğunnanıñ mahrajı. Äuendep tanaudan şığadı. Negizi ğunnalı nun men mimnen ajıramaytın dıbıs.

 Sukundi ْن – nun men tänuinniñ dıbıstalu ereşelkter

Sukundi nunن men taniunniñ (an, un, in aqırğı äribi sukundi nun) özinen keyingi äripterdiñ äserinen özgeşe dıbıstalu erekşelikteri:

Izhar-Anıq oqu .

Eger sukundi نْ -nun men tänuinnen keyin izhar äripteriniñ bireui kelse onda sukundi nun men tänuin anıq oqıladı. Izhar äripteri altau. Olar  ه – He, ء  -Ğamza, ح -Hä,  ع -Ain,  خ -Ho, غ -Ğayn .

Mısalı:  Jazıluı: Jannatin  oqıluı Jannan

Idğam- engizip oqu.

Täjiud iliminde sukundi bir äriptiñ harakattı ekinşi bir äripke qosılıp şäddeli bir äräp bolıp oqıluın «idğam» deydi. Sukundi ن-nunnan nemese täniunnen (an,  un, in) keyin idğam äripteriniñ bireui kelse sukundi nun men täniun sol äripke engizilip şäddeli oqıladı. Idğam äripteri altau. Olar öz işinde  ğunnalı jäne ğunnasız idğam dep bölinedi Ğunnalı idğam äripteri törteu. Olar و -uau, م – mim, ن – nun, ى – iä. Ğunna, ıñıldap eki älip deñgeyinde sozılıp şığatın dıbıstı aytamız. Idğam eki söz arasında boladı, yağni aldınğı sözdiñ soñğı ärpi sukundi nun nemese tänuin bolıp, keyingi sözdiñ birinşi ärpi idğam ärpi boluı kerek. Ğunnasız idğam äripteri ekeu. Olar ر-Ra, men ل-Läm. Eger sukundi nunnan jäne tänuinen keyin osı eki äriptiñ ( ra men lämniñ) biri kelse sukundi nun idğam ärpine engizilip şäddeli bolıp sozılmay oqıladı.

Qwran Kärimde tört söz bar. Bwl sözderde sukundi nun  uau men iä ärpine jolıqqan. Bwl sözder ğunnalı idğam erejesine säykes kelip twrğanımen olardı izhar (anıq) etip oqu uäjip boladı. Bwl sözder: buniän – ي ا ي ن ب, äldunia  – ا ي ن د ل ا,  Sınuan – ن ا و ن ص,  qınuan-ن ا و ن ق

Jiñişke dıbıstalatın äripter-Istifälä-20:  ا-A,  ب – Bä,  ت -Tä,  ث-Sä,  ج – Jim,  ح-Hä,  د-Däl,  ذ-Zäl,  ز-Zäyn, س-Sin,  ش-Şin,  ع-Ayn,  ف-Fä,  ك – Käf,  ل-Läm (Alla degende juan),   م-Mim, ن-Nun,  ه-Hä,  و-Uau ,  ي-Iä.

Juan dıbıstalatın äripter-Istiğlä-7:  خ-Ho,  ص-Sad, ض-Dad,  ط-Ta,  ظ-Za,  غ-Ğayn,  ق-Qaf. رRa-juanda, jiñişke de dıbıstaladı.

 

Iqlab- auıstıru mağınasın bildiredi. Iqlab ärpi bireu ol ب –ärpi. Eger sukundi nun men tänuinnen keyin ب – Bä ärpi kelse, sukundi nun men tänuin م – mimge auısıp ğunnamen oqıladı.

Ihfa- ğunnamen jasıru mağınasın bildiredi. Ihfa äripteri  joğarıda körsetilgenderden qalğan onbes ärip. Olar: ت, ث, ج, د, ذ, ز, س, ش, ص, ض, ط, ظ, ف, ق, ك. sukundi nun men tänuinen keyin osı äripterdiñ bireui kelse, sukundi nun men tänuin ğunnamen jasırılıp  tanau arqalı Ñ wqsap dıbıstaladı.

        Mutajanisain sağir (wqsas äripter)

Eger tömendegi äripterdiñ aldıñğısı sukundi, keyingisi harakalı bolsa, keyingi harakali ärip şäddilenip oqılıp, aldıñğı sukundi ärip oqılmaydı.

Sukundi         Harakali ärip                      oqılmay            Harakali

ärip

  1. ٺ-tä,          د-dälge kezdeskende,         ٺ-tä       د-däl şäddelenip oqıladı;
  2. د-däl, ٺ -täğa kezdeskende,         د-däl          ٺ-tä şäddelenip oqıladı;
  3. ٺ -tä         ط-tağa kezdeskende,         ٺ-tä            ط-ta şäddelenip oqıladı;

4.ط -Ta   ٺ-Täğa kezdeskende,   ٺ-tä oqılıp    ط-Ta    juandığı sezilip qalqalasız oqıladı;

  1. ز – zäl        ظ-Zağa kezdeskende,        ز – zäl           ظ-Za  şäddelenip oqaladı;
  2. ﺙ – Sä ز–Zäl kezdeskende,         ﺙ – Sä         ز-Zäl  şäddelenip oqıladı; 7.  ب – Bä       م-mim kezdeskende,          ب – Bä          م-mim şäddelenip oqıladı;

Üşinşi, toğızınşı mısaldardağı ط – Ta men ق –Qaf,  ärpiniñ quattılığına baylanıstı  oqığanğan kezde ط -Ta menق – Qaf -äripteriniñ juantığı sezilip,kem idğam boladı.  

 Mäd ärpiniñ jasırın türi.

1.Mäd Älif jasırın kelse äriptiñ üstine tik sızıqşa qoyıladı.

2.Eger damma ne käsirä harakattı ه-hä esimdigi eki harakalı äriptiñ ar asında bolsa, ه-hä-niñ harakası eki haraka mwğdarında sozılıp oqıladı. Mısalı: jazıluı innähu huua, oqıluı innähuu huhuua

Eger damma ne käsirä harakattı ه-hä esimdiginen keyin ء  -Ğamza kelse 2,4,ne 6 harekege dein sozılıp oqıladı. Mısalı: jazıluı lähu ءahwn, oqıluı   lähuuuu ءahwn

Hämzanıñ oqıluı.

Hamzeniñ harakası:  Fatha nemese aldınğı ärpiniñ harekası fatha,  damma,  käsra bolsa, harakasına säykes tirek retinde ا-älif, و-uau, ne ۍ – i    jazıladı, hamzanıñ tirekteri oqılmay tek harakası ğana oqıladı.

Hamza harakatsız bolsa tirek aldınğı äriptiñ harekesine säykes boladı.

Hamza harakasiz äripten keyin bolsa, tireksiz jazıladı.

Hamza mäd äripterimen mäd täbiği boladı.

Hamzanıñ harakası َ- fatha, ُ- damma, َ- käsra, täniunder( an, ٌ-un, ٍ-in) bolsa, tañbalanuına qaray joğarğı harakalarğa säykes oqıladı. Hamzanıñ  ْ- sukundiside oqıladı. Eger hamza harakatsız bolsa hamzağa kezdeskende dem şığarudı säl kidirtkennen keyin kelesi ärip dıbıstalıp oqu äri qaray jalğasadı.

 

Şämsiya äripteri: – 14.

ن – nun, ل – läm,  ظ – za, ط – ta, ض – dad, ص – sad, ش – şin, س – sin, ز – zäyn, ر – ra, ذ – zäl, د – däl, ث – sä, ت – tä. Osı äripterdiñ aldında äl – ١ل  artikulinen keyin şämsiya äripteriniñ biri kelse, onda  ل١ – artikuliniñ lämi oqılmay, lämnän keyingi joğarıdağı 14 äriptiñ kelgeni ّ – şäddilenip oqıladı. Bwnı  idğam şamsiya deydi.

Qamariya äripteri: –  14.

ى – iä, ه – hä, و – uau, م – mim, ك – käf, ق -qaf, ف – fä, غ – ğayn, ع.- ayn, ح – hä, خ – ha, ج – jim, ب – bä, ا- älif.  لا – Äl artikulinen keyin joğarıdağı qamariya äripteriniñ biri kelse  ١ل-  äl artikuliniñ ل – lämi sukundi bolıp oqıladı. Bwnı «izhar qamariya» deydi.

Mäddi.

  Arab äripteriniñ bäri dauıssız. Harakegi (belgige) ْ  sukundi ا –A, ي -I, و –U  äripterin qosıp jazumen  barlığı dauıstı dıbısqa aynalıp, eki harakat  mölşerinde sozılıp dauıstı oqıladı. Eger mäddi  äripinen keyin «mäd sebepteri»: ء hamza ne ْsukun kelse sozıp dıbıstau tört, bes, altı haraka  mölşerinde sozılıp oqladı. Oğan tömende toqtalamız.

Mäddtiñ türleri  – jeteu:

  1 Täbiği mäddi– mäddi ärpinen keyin «mäddi sebebteri» ْ-sukun ne ء- hamza kelmese eki harakat (belgi) mölşerinde sozılıp oqıladı.

  2  Bädäl mäddi – eger «mäddi sebebi» ء-  hamza mäddi  ärpiniñ aldında kelse, eki harakat mölşerinde sozılıp oqılaladı.

3 Munfasil mäddi-mäddi ärpi söz soñında kelip, « mäddi sebebi»ء – hamza kelesi sözdiñ basında kelse onda tört harakat  mölşerinde sozıp oqıladı.

  4 Ariz – harekeli äripti toqtau üşin  ْ- sukundau.

Eger mäddi ärpinen keyingi ärip toqtau üşin sukundalsa tört ne altı harakat   mölşerinde sozılıp oqıladı.

5 «Lin» mäddisi de «ariz» mäddisine jatadı. Linniñ äripteri و -uau men ي- iä.Bwlardıñ aldınğı äripteri fathalı bolıp jäne özinen keyingi ärip toqtau üşin sukundelse tört,altı harakat mölşerinde sozıladı.

  6 Muttasil mäddi-eger «mäddi sebebi»  ء- hamza mäddi ärpinen keyin bir sözdiñ işinde kelse tört  harakat  mölşerinde sozıp oqu uäjip.

7Lazım mäddi. Eger mäddi ärpinen keyingi ärip-şäddeli (şäddeli äriptiñ alğaşqısı twraqtı sukundi) nemese ärip twraqtı sukunidi ْ-  (mäddi sebebi)  ärip bolsa onda tört, altı harakat mölşerinde sozılıp oqıladı. Bwl eñ quattı mäddi bolıp tabıladı.

Muqattağa äripteri

Qwranda 29 süre äriptermen bastaladı. Osı äripter mwqattağa äripter dep ataladı. Bwlardıñ 8 äripi altı harakatqa sozılıp oqıladı. Olar: س-sin, ص-sad, ع-ayn, ق-qaf, ك-käf, ل-läm م-mim, ن-nun. Bwlardıñ   ortasındağı äripteri mäd äripteri. Mäd ärip sebebi mäd sukunğa jolıqqandıqtan.5-ärip, ح-hä, ر-ra, ت-tä, ه-he, ي-iä. Bwl äripter sebebi mädke jolıqpağandıqtan mäd täbiği-eki harake sozıladı. Bir ärip sozılmaydı. Ol ا-älif.

Tämarbutäة.

Key jağdayda ﺕ- söz soñınd –ة türinde jazıladı.Eger söz kelesi sözben jalğanıp oqılsa, harakesimen (qos nükte) qosılıp ة – tä bolıp oqıladı. Eger söz kelesi sözben jalğaspay toqtaytın bols ة – täniñ harakası, (qos nükte)  oqılmay, ärip ه –h bolıp özgerip oqıladı.

Eger toqtau qajet bolsa, sözdiñ soñğı ärpi harakalı bolsa, harakat oqılmay ärip sukundi retinde oqıladı.

-sözdiñ aqırğı ärpi و-uau jäne ي-iä äripteri bolıp olar harakalı bolsa, و – uaudıñ aldınğı ärpi و-u (dammalı) jäne ي-iäniñ aldınğı ärpi ي-i (käsiräli) bolsa, و-uau men ي-iä äripteriniñ harakaları oqılmay و-uau, ي-iä äripteri mäd (mäd täbiği) retinde  eki harakat mölşerinde sozılıp oqıladı.

– sözdiñ soñğı ärpi  tänuindi: damma ٌ – un, käsirä ٍ – in bolsa tänuin oqılmay, ärip sukundi retinde oqıladı.

– sözdiñ soñğı ärpi fathalı tänuin ً – an bolsa, tänuinniñ ن – nunı oqılmay älipke – ä-ğa auısıp, ä – mäd täbiği sıyaqtı sozılıp oqıladı.

Söz soñı  mäddi ärpimen ayaqtalsa mäddi ärpin oqıp toqtaymız. Bwnıñ  ه – Häge qatısı joq.

 

Keybir sözdi biriktirip oqu-Uasl Hamza.

Uasl hamza – sözdiñ basında hamzasız, harakatsiz keletin ا – älif.  Söz soñında jazılğan uäsil hamza men söz basında jazılğan uasl hamza jolıqsa oqılmaydı. Qwranda keybir ayattar uasl hamzamen bastaladı. Osınıñ harakasın tabu üşin sol sözdiñ uasl hamzasınan bastap üşinşi ärpiniñ harakesine nazar audaru kerek. Eger üşinşi äriptiñ harakası fatha nemese käsrä bolsa uasl hamza käsira ي – i men, al dammalı bolsa و – uau bolıp oqıladı. Eger  uasl hamza لا – äl artikulde bolsa, onda uasl hamza َ  – fatha-Ä men oqıladı. Qwranda keyde izhar erejesi uasl hamzasımen kezdesedi. Tänuinnen keyin hämza emes uasl hamzası (üstinde hamzası joq älif) keletin jerler bar. Osı jağdayda taniundi äriptiñ tänuininiñ nunın bölip äripti (fatha, käsira, damma men ğana oqıp). Tänuinen bölingen sukundi nundı käsiräli qılıp uäsl hamzanıñ harekesin ni bolıp oqıladı.

 

Audanbay qajı Ahmetjanwlı

Sonday-aq, oqıñız

Meniñ hikmetterim, pärmän – Swbhan, Oqıp tüsinseñ, mağınası qwran!

131-hikmet Haq “qwmırası” aşıldı, “Mayhanağa” kirsem men, Toya işip “şaraptan”, boyım balqıp jürsem men! Sol …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan