جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى

بايمەنقوجا (بايمۇحاممەد)

بايمەنقوجا – 1850 جىلى جاڭاقورعان  اۋدانىنا قاراستى اققورعان ەلدى  مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. (قازىرگى تۇگىسكەن كەڭشارى). جاسىنان اكە وسيەتىن تىڭداپ وسكەن زەرەك ءارى اكەدەن ارابشا ساۋات الىپ ءبىلىمىن كەڭەيتەدى، اكەسى نۇرمان دا ءبىلىمدى  كىسى  ەدى.

بىردە بايمەن ۇيدەن شىعىپ، قاراڭعى بولسا دا داريا باسىنا كەلەدى. كەلسە قايىقشى كەتىپ قالعان ەكەن. ءبىراز كىدىرەدى. سول شاقتا 20 شاقتى قاسقىر كەلىپ بالانى قامالايدى. ول قورىققانىنان  شاپانىن بۇركەپ جاتىپ، ۇيىقتاپ قالادى. تاڭ اتا ارقاسىنان ءتۇرتىپ بىرەۋ وياتادى. سوندا  ازىرەت عاۋسىلازام (عايىپ ەرەن قىرىق شىلتەننىڭ باسشىسى):

-ءجۇر، ارتىما وتىر، الىپ كەتەم، ەكى دۇنيە ورتاسىندا سايران سالىپ جۇرەسىڭ. تۇندەگى قاسقىرلاردى مەن جىبەردىم. سەنى ەشقايدا كەتپەسىن دەپ قاسقىرلارعا قاماتىپ كەتكەن ەدىم. سوندا بايمەن جىلاپ:

-بارمايمىن،-دەيدى.

-وندا اۋزىڭدى اش، تۇكىرەيىن،-دەپ، اۋزىنا تۇكىرىپ:  «ۇلسىزعا ۇل، قىزسىزعا قىز بەرەتىن اۋليە بول، ايتقانىڭ العىس، قارا دەگەنىڭ قارعىس بولسىن، ءتۇپ دەگەن تۇكىرىگىڭ جەرگە تۇسپەسىن، الدىڭا كەلگەن ادامعا ەم بولسىن! بۇكىل ديۋللەردىڭ پاتشاسى جالعىز كوزدى ءداۋدى قۇل قىلىپ، بايلاپ بەردىم، جىندانعاندارعا جۇمسايتىن. بۇل جەتى ۇرپاعىڭا قىزمەت ەتەدى،-دەپ باتاسىن بەرەدى. سودان كەيىن:

-ەندى قازالى جاقتان  مەشىت اشقان قوسىمقوجا دەگەن يشان بار. سودان ءۇش جىل ساباق الاسىڭ، وعان دا ايان بەرەمىن،-دەپ كەتىپ قالادى. بالا ۇيىنە كەلىپ،  اكە-شەشەسىنە كورگەنىن ايتىپ اقىلداسىپ،  جولعا ازىعىن الىپ قازالىعا اتپەن كەلەدى. مۇنىڭ كەلەتىنىن ءبىلىپ، قوسىم يشان توبە باسىندا كۇتىپ تۇرادى. قوسىم يشاننىڭ بۇل كەزدە سەكسەنگە كەلگەن كەزى ەكەن.  بايمەنگە باس ءيىپ، بەتىنەن ءسۇيىپ مەشىتكە اپارىپ، موينىنا مىنگىزىپ، ۇيىنە اكەلىپ قۇس توسەك ۇستىنە وتىرعىزادى. شاكىرتتەرى، «كىر-قوجالاق بالانى سونشا كوتەرمەلەپ، بىزدەن نەسى ارتىق»،-دەپ رەنجىدى.

-سەندەر نە بىلەسىڭدەر. ءولى مەن تىرىلەردىڭ، اۋليەلەردىڭ پاتشاسى عاۋزىلازامنىڭ تۇكىرىگىن جۇتىپ وتىر. مۇنى سۇيمەگەندە كىمدى سۇيەمىن،-دەگەن. دەمالدىرىپ، جۋىندىرىپ، ءۇش جىل وقىتىپ باتاسىن بەرەدى. بايمەننىڭ ءبىرىنشى ءپىرى  قوسىمقوجا يشان بولادى.

بايمەن ۇيلەنگەنمەن، كوپ ۋاقىت پەرزەنت كورمەي جۇرەدى. سوندا اللاعا مەنى نەگە سونشا قينايسىڭ دەپ جىلايدى. سوندا اللا تاعالا تىلەگىن بەرىپ، 40 جاسىندا پەرزەنت كورەدى. ۇلكەن ۇلى قۇلمانقوجا وقىمىستى بولىپ مەدرەسەدە ساباق بەرەدى. ەكىنشى ۇلى بەگىمبەت بۇحارادا جەتى جىل وقىپ، دامىللا اتانىپ، تۇگىسكەندەگى «بورىك» ارالدان مەشىت سوعىپ بالا وقىتادى. باتىرقوجا شالا تۋعان سوڭ، جەڭگەلەرى قويعان لاقاپ اتىمەن شالاپ اتانادى. بۇل دا ارابشا ساۋاتتىمەن ومىردە ءىزى قالادى.

بايمەننىڭ ءبىر كەرەمەتى، ءبىر كۇنى شاۋىلدىرگە بارعاندا ءبىر بالدىزى الدىنان شىعىپ پەرزەنتسىز قالعانىن ايتىپ، اللادان پەرزەنت سۇراپ بەر،-دەپ شىلبىرىنا ورالادى.سوندا بايمەننىڭ كوزى ەسىگىنىڭ الدىندا جۇرگەن كوك قوزىعا ءتۇسىپ:

-انانى قۇدايى ەتىپ اتا، ەكى ۇل بەرەمىن كوكپاردان  قايتاردا ەرتەڭ الىپ كەتەمىن-دەيدى. سودان ەرتەڭىنە بايمەن كەلسە ايتقان جەرىندە قوزى ەمەس، ەشكى بايلاۋلى تۇر.

-قوزى قايدا؟

–الاشا توقىعاندارعا  قوزى ارىقتاۋ بولعان سوڭ سويىپ، ورنىنا ەشكى قويدىم،-دەيدى بالدىزى.

-سەن قۇدايدى الدادىڭ. ەندى  مەن دە الدايىن، كەشەگى ەكى ۇلىمدى قىزعا اينالدىردىم،-دەپتى. سول دۇنيەگە كەلگەن قىزدار ءابيبا، ءازيپا قاراكول سوۆحوزىندا ءوسىپ-ونۋدە.  ەندى بىردە بايمەنگە جاسىندا سىناۋ ءۇشىن ايرانعا تارىنىڭ كەبەگىن ارالاستىرىپ بەرگەن، اتاستىرعان قىزىن اينىتقان قىز  جەڭگەسى كەلەدى.

-پەرزەنتسىزبىن. قاتتى  قينالىپ كەلدىم، ماعان جاردەمدەسىڭىز-دەيدى.  سوندا بايمەن وتكەندى ەسكە سالىپ:

-سەن مەنى قورلادىڭ، مەن دە ساعان سونى قايتارامىن. ءبىر بەتى قولمەن بۇراعانداي، بەتى بۇرىسكەن قىز بەردىم،-دەيدى. سول قىز جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ قوجاكەنت اۋىلىنا تۇرمىسقا شىعىپ، جاقىندا كوز جۇمدى.

تاعى ءبىر جاي، بۇحارا مەدرەسەسىنىڭ ءبىر يمامىنىڭ پەرزەنتى بولماعان. بايمەننىڭ بالاسى بەگىمبەت دامىللا بۇحارادا وقىپ جۇرگەن كەزىندە، «سىزگە ايتا الماي ءجۇر ەدىم. ءسىز مەنىڭ اكەمنەن باتا الىڭىز.  مۇمكىن اللادان شىن كوڭىلمەن تىلەسەڭىز، پەرزەنتتى دە بولارسىز»،-دەيدى.  سوندا ۇستازى اكەسىن الىپ كەلۋدى  وتىنەدى. بەگىمبەت ەلگە كەلىپ اكەسىن بۇحاراعا الىپ كەلەدى. بايمەن جايشىلىقتا توقتاماي سويلەيتىن كىسى بولعان ەكەن. بۇل جولى ەش سويلەمەي تومسىرايىپ وتىرادى.  «60-قا جاقىنداپ قالدىم، ءالى پەرزەنت كورمەدىم،-دەپ، بۇحارالىق بۇيىمتايىن ايتادى.

-سىزگە قۇداي ەشتەڭە جازباعان، ەشتەڭە كوزگە كورسەتىپ تۇرعا جوق، بىراق ءوز اۋلەتىمنىڭ اتىنان سىزگە قىز بالا سۇراپ بەردىم، اتىن ءساپياحانىم قوي،-دەگەن ەكەن. سوندا ۇستاز: «و، تاقسىر مۇنىڭىزدى ۇل قىلمادىڭىز با؟» دەيدى.

اشۋعا بەرىلگەن اۋليە «مەنى قۇداي دەيسىڭ بە، قولىمنان كەلگەن جاقسىلىعىمدى جاساپ وتىرمىن عوي،-دەپ، بايمەن قوجا باتا تىلەپ كەتكەن ەكەن. قازىرگى ۋاقىتتا ءساپياحانىمنان تاراعان ۇرپاقتارى بۇحارادا تىرشىلىك ەتۋدە ەكەن.

بايمەن اۋليەنىڭ بابا جولىن ۇستاعان  شوبەرەسى ءابساتتار بابا جونىندە مىناداي ەستەلىكتەر قالدىرعان ەكەن.

«بابام 1850 جىلى دۇنيەگە كەلىپ، 1928 جىلى  78 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن. ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي بابا ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن جيەنى بابان قوجا وياتىپ جىبەرەدى. وعان نالىعان اۋليە:

-ە، بابان، بەكەر وياتتىڭ، تۇسىمدە الداعى كۇندەرىمىز جونىندە  ايان بەرىپ جاتىر ەدى دەيدى. ول كورگەن اياندارىن ايتىپ بەرەدى.

-باتىستان جامان زامان كەلە جاتىر (1929 جىلعى اشارلشىلىقتى ايتقان) سودان كەيىن ەلدى قىراتىن سوعىس كەلە جاتىر. وسىدان كەيىن تىنىش زامان باستالادى. مەن وسى اشارشىلىقتى كورمەيمىن- دەپ ءۇش كۇن قۇبىلاعا قاراپ جىلاپ وتىرىپ، اللادان تىلەپ دۇنيەدەن وتكەن ەكەن. كوز جۇمار الدىندا بالارىنا، نەمەرەلەرىنە:

-قاسىمدا وتىرىپ يمانىمدى ۇيىرىڭدەر- دەپ، ياسين تاباراك سۇرەلەرىن وقىپ،  ءومىرىن اياقتايدى. وسى  ساتتە  اۋليەنىڭ كەۋدەسىنەەن اق كوگەرشىن ۇشىپ شىعىپ، قابىرگە قويعاندا الگى كوگەرشىن بىرگە كىرىپ، كەۋدەسىنە قونىپ ولگەن ەكەن.

وتكەن ءازيز اۋليەلەر كىتابىنان الدىندى. جيناقتاعان شايداربەك قاجى ءاشىمۇلى

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان