شورتانباي ء(الي مۇحاممەد) قانايۇلى

مۇحتار ماعاۋين: شورتانبايدىڭ زار زامانى

شورتانباي قانايۇلىنىڭ 200 جىلدىعى قارساڭىندا 

بۇل كۇندەرى سارى-ارقادا، اتاقتى اقسۋ-ايۋلى وڭىرىندە قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى شورتانبايدىڭ 175 جىلدىق تويى وتكەرىلىپ جاتىر. رەسمي دارەجەدەگى سالتاناتتى جيىن، قازاقستاننىڭ ەڭ بىلىكتى عالىمدارى قاتىسقان عىلىمي-تەوريالىق كەڭەس، كونە زيرات باسىندا مۇسىندەلگەن ەسكەرتكىش، قان جايلاۋداعى ءدۇبىرلى مەرەكە، الدەنەشە دۇركىن ات بايگەسى، ۇلتتىق ويىندار، كول-كوسىر داستارقان، باتا مەن دۇعا – وسىنىڭ ءبارى شورتانباي رۋحىنا جاسالعان تاعزىم عانا ەمەس، ەجەلگى قازاق ەلىنىڭ قايتا كوتەرىلۋىنىڭ كەزەكتى ءبىر بەلگىسى.

باي ءداستۇرى بار قازاق ادەبيەتىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىنداعى ەڭ سوقتالى تۇلعالاردىڭ ءبىرى شورتانباي مۇراسى سوڭعى جەتپىس جىلدا جۇرتشىلىققا تەرىس ءتۇسىندىرىلدى. شورتانباي ەسىمى اتالا قالسا، ونى سوگىپ، جەرلەۋ – بالشابەكتىك پارىز سياقتى بولدى. جىرىمدالىپ جاريالانعان ءبىرلى-جارىمدى ولەڭدەرىنىڭ وزىنە شۇيلىگە سويلەۋ ادەتكە ەنگەن. ەندى مىنە، بار ءومىرى زارمەن وتكەن، ولگەننەن سوڭ دا كورىندە تىنىش جاتا الماعان شورتانباي ەسىمىنىڭ ۇلتتىق ماقتانىشقا اينالۋى – تاۋەلسىزدىك شاپاعاتى دەسەك، اقىنعا باعىشتالعان ءدۇبىرلى مەرەكەنى وسىنشاما بيىك دەڭگەيدە وتكەرۋ – شورتانبايدىڭ تۋعان توپىراعىندا ءوسىپ-وركەندەپ وتىرعان ەل-جۇرتتىڭ، اكىمشىلىك تۇتقاسىن ۇستاعان ازاماتتاردىڭ ىزگى نيەتى، قايراتى مەن پەيىلىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلۋگە ءتيىسپىز.

شورتانباي شىعارماشىلىعىنىڭ قىر- -سىرىن، ءمان-ماعىناسىن جەتە ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ ءومىرىن، ونىڭ اقىن رەتىندە، ازامات رەتىندە قالىپتاسۋىنا اسەر ەتكەن جاعداياتتاردى بايىپتاۋ ءلازىم. وسكەن ورتاسىن، وتكەرگەن زامانىن تارازىلاۋ كەرەك

شورتانباي 1818 جىلى تۋادى. ءۇش جۇزگە ورتاق قوجا رۋىنان. قازاق ىشىندەگى قوجا ءناسىلى ءبىزدىڭ جۇرتىمىزدىڭ ءدىن ءىسلامدى ۇستانۋىندا، قۇداي، قۇران ءسوزىن تانۋىندا، ياعني ۇلتتىڭ رۋحاني ۇيىسۋى جولىندا يگىلىكتى قىزىمەت اتقارعانى بەلگىلى. قوجالار اۋلەتىنىڭ وردالى، ەجەلگى مەكەن – سىر بويىنان شىعىپ، سارى-ارقاعا تارالۋىنداعى باستى ماقسات تا وسى بولاتىن. زامانعا عانا ەمەس، ادامعا دا سىن كوزىمەن قاراعان، ال ءوز تىرشىلىگىنە قاتىستى جايىتتاردى مىسقىلداي وتىرىپ ەسكە العان شورتانباي:

“جۇرتتى جەگەن تاۋىق ەم،

جالعاننىڭ ەبىن تاۋىپ ەم،

قاراتاۋدا جۇرگەندە،

سارى-ارقانىڭ نانى ءۇشىن،

شالقىپ جاتقان مالى ءۇشىن

وسىلاي قاراي اۋىپ ەم”،– دەسە، بۇل – جەكە باسقا تىكەلەي قاتىستى كەپ ەمەس، وتارلىق زورلىققا قارسى ەم تابا الماعان مۇسىلمانشىلدىق يدەولوگيانى قىجىرتۋ عانا. اقىن ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە باباسىنىڭ سۇيەگى تۇركستان تۇبىندەگى قارناقتا جاتقانىن ايتادى، باسىنا بارا الماي، دۇنيەدەن وتۋىنە وكىنىش بىلدىرەدى. البەتتە، ۇلتتىق ورەدەگى تۇلعا قاي تاراپتا تۋسا دا حالقىنا قاستەرلى، بىراق ومىرباياندىق دەرەكتەردىڭ ناقتى بولعانى ءجون. سوڭعى كەزدە ايقىندالعان كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا، شورتانبايدىڭ دۇنيەگە كەلگەن جەرى – قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ شەت اۋدانى. ىقتيمال جاعداي. قايتكەندە دە، اقىننىڭ بۇكىل عۇمىرى وسى وڭىردە، رەسەي وتارىنا اينالعان سارى-ارقادا وتەدى.

جاس كەزىنەن-اق ءدىن جولىن ەمەس، ونەر جولىن تاڭداعان شورتانباي، قايتكەندە دە ءوز اۋلەتىنىڭ ەجەلگى داستۇرىنەن اۋلاقتاپ كەتپەيدى، ءبىر كەزدەگى قوجا-احمەت ياسساۋي سياقتى، ءمۇريد جيناپ، ازان شاقىرماسا دا، سول دانا ۇستاز ۇلگىسىمەن شاريعات قاعيدالارىن، ادامگەرشىلىك، يمان جولىن ولەڭجىر ارقىلى ناسيحاتتايدى. سونىمەن قاتار، ساقارانىڭ سۋىرىپ سالما اقىندارىنىڭ ادەتىمەن توپقا دا تۇسەدى، كوپتەگەن ايتىستارعا قاتىسادى. شورتانباي شىعارمالارى حالىق اراسىنا كەڭىنەن تارايدى، ۋاقتىلى تاسقا باسىلماعان سەبەپتى كوپتەگەن شىعارمالارى ۇمىتىلادى، جوعالادى. جاسى ەلۋدەن اسقان كەزىندە شورتانباي ءدىن، عيبادات جولىنا ءبىرجولا بەرىلەدى، ونىڭ اقىندىق قىزىمەتى دە ماڭىزدانىپ، تەرەڭدەي تۇسەدى. شورتانباي پايعامبار جاسىندا، 1881 جىلى دۇنيەدەن كوشەدى.

شورتانباي تولعاۋلارىنىڭ ءبىر توبى “قيسسي-ي شورتانباي. شورتانبايدىڭ بالا زارى” دەگەن اتپەن، 1888 جىلى قازاندا جاريالانىپ، اينالاسى جيىرما جىل ىشىندە بەس مارتە باسىلدى. بۇل، قازاقتىڭ پاتشا زامانىنداعى باسپا ىسىندە بولماعان جاعداي – شورتانباي سوزدەرى حالقىنا قانشالىق جاققانىن ايقىن اڭعارتسا كەرەك. سونىمەن قاتار، باجايلاپ تەكسەرگەندە، بۇل كىتاپتىڭ پاتشالىق تسەنزۋرانىڭ قاتال سۇزگىسىنەن وتكەنى دە كورىنىپ تۇر. شورتانبايدىڭ ەندى ءبىر پارا جىرلارى سوڭعى كەزگە دەيىن كوشىرمە قولجازبالار تۇرىندە ساقتالىپ كەلدى. ءوز تۇسىندا ورىس وقىمىستىلارى عانا ەمەس، ورىس وتارشىلدارى دا ايرىقشا نازار اۋدارعان شورتانباي تولعاۋلارىنىڭ جاڭا نۇسقالارى مەن بەيتانىس ۇلگىلەرى الداعى ۋاقىتتا رەسەي ارحيۆتەرىنەن تابىلىپ جاتۋى ابدەن مۇمكىن. شورتانبايدىڭ ءبىزدىڭ زامانعا جەتكەن، ازىرشە عىلىمعا بەلگىلى شىعارمالارى تۋراۋعا تۇسپەي، سىزىلماي، كۇزەلمەي، ءوزىنىڭ بار كەيپى، تابيعي قالپىمەن العاش رەت رەسپۋبليكالىق ادەبي “جۇلدىز” جۋرنالىنىڭ 1991 جىلعى 3-سانىندا جاريالاندى. ال، شورتانبايدى تانۋ، ونى جانجاقتى، تۇبەگەيلى زەرتتەۋ – بولاشاق ءىسى، بىرەر ماقالانىڭ ەمەس، بىرنەشە كىتاپتىڭ جۇگى. ءبىز بۇل ارادا شورتانباي سياقتى ۇلى اقىن مۇراسىنىڭ كەيبىر ەرەكشەلىكتەرىنە عانا نازار اۋدارماقپىز.

شورتانبايدىڭ ويشىل رەتىندە قالىپتاسقان، اقىن رەتىندە تۇلعالانعان زامانى قازاق حالقىنىڭ جاڭا تاريحىنداعى ەڭ اۋىر كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولدى. كەنەسارى حان باستاعان، بۇكىل قازاقستاندى قامتىعان ازاتتىق سوعىسى اۋىر جەڭىلىسپەن اياقتالدى. ەلدىڭ بار قۋاتى سارقىلىپ، بار تىرلىگى سۋالعانداي كورىندى. كەنەسارى قوزعالىسىنا جالعاس، نەمەسە بۇدان سوڭعى، بايتاق ەلدىڭ شار تارابىنداعى كوتەرىلىس وشاقتارىنىڭ بارلىعى تۇنشىقتىرىلدى. باتىس قازاقستاندا يساتاي، سىر وڭىرىندە جانقوجا، ماڭعىستاۋدا دوسان باتىرلار قازاعا ۇشىرادى. ازاتتىق جارشىسى ماحامبەتتىڭ باسى شابىلدى، شەرنياز اقىن ىشتەن تىنىپ، نىسانباي جىراۋ قايعى تۇڭعيىعىنا باتتى. جۇرت قورعانى باتىر ەرلەر تۇگەل جەر جاستانسا، ۇلت ۇرانشىسى ءورشىل اقىندار تەگىس كىرىپتار حالگە جەتتى. ەل يەسىز قالدى. قانعا بوكتى. تالاۋعا ءتۇستى. وتارشىل رەسەي بۇكىل قازاق دالاسىن ءبىرجولا جالماپ جەيتىن زىميان دا وبىر ساياساتىن جۇزەگە اسىرا باستادى. مىنە، ءدال وسى كەزەڭدە ءۇن كوتەرگەن شورتانباي شىعارماشىلىعى – بۇعاۋعا تۇسكەن كارىپ ەلدىڭ جان ءتاسىلىم ىشقىنىسى عانا ەمەس، باعى قايتسا دا رۋحى وشپەگەن ومىرشەڭ حالىقتىڭ قايرات-قۋاتىنىڭ، ۇلتتىق ساناسىنىڭ كورىنىسى بولدى.

“ابىلاي حاننىڭ تۇسىندا…

ارباسىن ارتىپ، وڭ قىلعان،

ەسىل مەنەن نۇرانىڭ

ەكى جاعىن جول قىلعان.

ەرتىستىڭ باسى قارا ءدوڭ،

ەڭكەيە بىتكەن قارا ادىر،

ارقا دەگەن قۇبا جون،

اياداي بىتكەن كول ەكەن.

اتتى كەردەڭ وستىرگەن

ارقانىڭ تارلاۋ ءشوبى ەكەن،

جىگىتتى كەردەڭ وستىرگەن

ات پەنەن مالدىڭ دەمى ەكەن!”

ول زامان كەلمەسكە كەتكەن. باسقا ءبىر زامان تۋعان.

“مىنا زامان قاي زامان –

ازۋلىعا بار زامان،

ازۋسىزعا تار زامان.

تارلىعىنىڭ بەلگىسى:

جاقسى – جاننان تۇڭىلگەن،

جامان – مالدان تۇڭىلگەن –

مۇنىڭ ءوزى زار زامان!..”

جاڭا زاماننىڭ قىسپاقتى تارلىعىنىڭ، زورلىقشىل زارلىعىنىڭ ەڭ باستى سەبەبى – قازاق جۇرتىنىڭ دەربەستىكتەن، ەلدىكتەن ايرىلىپ، رەسەيدىڭ باسىبايلى وتارىنا اينالۋىندا جاتىر. شورتانباي ورىس وتارشىلدىعىنىڭ سىر-سىپاتىن اشىپ كورسەتەدى.

“ارقادان داۋرەن كەتكەن سوڭ،

قۋعىنداپ ورىس جەتكەن سوڭ،

ءتىپتى امال جوق، الەۋمەت،

ەندى سەنىڭ تورىڭا.

جالماۋىز بولدى ۇلكەنىڭ،

قازاق، سەنىڭ سورىڭا.

ورىس – بۇركىت، ءبىز – تۇلكى،

الامىن دەپ تالپىندى،

ورىستان قورلىق كورگەن سوڭ،

وتىرىپ بيلەر القىندى…”– دەيدى.

بۇرىن ەلگە تىرەك بولعان حان كەتتى. جۇرتقا قورعان بولعان باتىردىڭ ساعى سىندى. ۇلىسقا قۇت بولعان ءبيدىڭ باعى تايدى.

“كەتەيىن دەسە، الدىڭ تار،

تۇرايىن دەسە، كاپىر بار،

قايسى ءبىرىن ايتايىن،

قازاقتىڭ ۇلى ساندالدى”، – دەيدى.

اكىمشىلىك قىسپاق، مال-جاندى تالاۋعا سالۋ ءوز الدىنا، ۇلان-بايتاق جەرىن ءبىرجولا يەمدەنۋگە نيەت قىلعان وتارشىلدار لەك-لەگىمەن كوشىپ كەلىپ، قازاق دالاسىنا بەرىك ورنىعا باستاعان. جانە قازاقتاردى زورلاپ كوشىرىپ، ەڭ شۇرايلى، قۇيقالى قونىستاردى الادى. كۇن وزعان سايىن كەلىمسەكتەردىڭ سانى دا مولايىپ، تابان تىرەپ يەلەنگەن جەرلەرى دە كوبەيىپ بارادى. جانە توقتايتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. اقىرعى ماقسات – بۇكىل قازاق دالاسىن جالماپ جۇتۋ. شورتانباي وتارشىل وكىمەتتىڭ وسىنداي، تەرەڭنەن ويلاستىرعان جەر ساياساتىن دا نىق باسىپ تانيدى.

ء“ار نارسەنىڭ بولجالى

كەلە جاتىر جاقىنداپ،

اعاشتى تاۋعا ءۇي سالىپ،

الدى كاپىر اقىلداپ،

ەلدى ەركىنە قويمادى

بۋىرشىنداي تاقىمداپ”، – دەيدى شورتانباي. . بۇل قۇساعا، كەنەۋسىز زورلىققا جۇرتىڭ قالاي شىداماق دەپ، جان داۋسى شىعادى. بىراق، قاپتاعان قارا بۇلتقا قارسى تۇرار امال تاپپايدى. ەلدەن كۇش كەتكەن.

“اياقتى قيا باسۋ جوق،

ورىستىڭ سالعان جولى بار،

ەندىگى تۋعان جىگىتتىڭ –

ماڭدايىنىڭ سورى بار!”

اۋىر ءسوز. اششى ۇكىم. بىراق، انىق اقيقات. “ەندىگى تۋعان جىگىتتىڭ – ماڭدايىنىڭ سورى بار!..”

ەلدىكتەن ايرىلعاننان سوڭ كىسىلىك ولشەمى دە وزگەرگەن. وتارشىل وكىمەت ءوز قولايىنا جاققان، ايداۋىندا جۇرەتىن، تۋعان حالقىنا قاسقىرشا شابۋدان تايىنبايتىن جاندايشاپتارعا جەل بەرەدى. بارلىق جەرگە ءوز تەكەشىگىن وتىرعىزادى. جاقسىلاردى قۋدالاپ، جامانداردى كوتەرەدى.

“اۋەلگى قورلار زور بولدى،

سونداي زورلار قور بولدى،

اۋەلگى بارلار جوق بولدى،

سونداي جوقتار توق بولدى،

ءجون بىلمەگەن جاماندار

ەل بيلەگەن بەك بولدى!” – دەيدى شورتانباي. سوندىقتان دا اكىم-تورە اتاۋلىدا قاسيەت قالماعان. “تەكسىزدەن تۋعان” بيلەردەن عادىلدىك تايعان. ناتيجەسىندە “قازاق دەگەن عارىپ جۇرت” مۇشكىل حالگە جەتكەن.

شىنىندا دا، باسىنان باعى تايعان قازاق دالاسى جىرتقىش شەڭگەلگە ءتۇستى. قازاقستان – بۇكىل رەسەيلىك بازاردىڭ ءبىر بولىگىنە، شيكىزاتى مول ءارى ارزان، ءتيىمدى، ءتۇسىمدى ولكەگە اينالدى. اياۋسىز قاناۋ جىل وزعان سايىن ارتا تۇسۋگە ءتيىس ەدى.

سونىمەن قاتار، قازاق ەلى روسسيا يمپەرياسىنىڭ باسىبايلى وتارى رەتىندە، پاتشالىق ءتارتىپ تۋعىزعان زاڭ، نيزام جونىمەن جۇرۋگە ءتيىس بولدى. جەرگىلىكتى حالىق مۇددەسى، ۇلتتىق ەرەكشەلىك، ادەت-عۇرىپ جايى مۇلدە ەسكەرىلمەدى. وسىنىڭ ءبارى قازاق قوعامىنا تەرىس ىقپالدى، ۇلكەن الەۋمەتتىك وزگەرىستەر اكەلدى. ەندى جات، جاڭا زامان ورايىندا بۇرىنعى رۋحاني تۇرعى، ەجەلگى جول-جورا ەسكىرە باستايدى، ادامدار اراسىنداعى، ۇلتتىق سالت-ساناعا نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناستار السىرەيدى، ءىنى – اعانى سىيلامايدى، قالعان جۇرت اقساقالدى سىيلامايدى، ءتىپتى، ەر مەن ايەلدىڭ ءوزارا قاتىناسىنا دەيىن باسقاشا، ادەت-عۇرىپ وزگەرە باستاعان سوڭ، مىنەز-قۇلىق تا وزگەرگەن، البەتتە، وڭعا ەمەس، تەرىسكە قاراي. ەڭ باستىسى – ەجەلگى قازاق قوعامىنداعى تۋىستىق، باۋىرلاستىق قاتىناس بۇزىلعان. بۇرىنعى: “باتىردىڭ جانى ورتاق، – بايدىڭ مالى ورتاق”، – دەگەن ۇلتتىق مورال كەلمەسكە كەتكەن. ناتيجەسىندە، قالىڭ بۇقارا پاناسىز عانا ەمەس، كەدەي-كەپشىك، ءمۇساپىر حالگە تۇسكەن.

“بايدى قۇداي اتقانى –

جاباعى-ءجۇنىن ساتقانى.

كەدەي قايتىپ كۇن كورەر،

جاز جاتاقتا جاتقانى;

جازداي ارىق قازادى،

كۇزدەي پىشەن شابادى،

ونى-مۇنى جيعانىن

شىعىن دەپ ءتىلماش الادى.

جالعىز سيىرى بار بولسا،

سوعىمىنا سويادى،

قاعازداتىپ بۇزاۋىن

نوعايىنا قويادى…”

اقىن قازاقتىققا شەت، ادامدىققا جات بۇل جاعداي – جاڭا زامان، زار زامان كەسىرى دەپ بىلەدى. قازىرگى تىلگە كوشىرسەك، وتارشىلدىق زاردابى. وتارشىلدىق اكەلگەن عۇرىپ-ءتارتىپ ناتيجەسى.

“مىناۋ اسىلىق، ازعان زاماندا

الۋان-الۋان جان شىقتى،

ارام، اراز حان شىقتى،

قايىرى جوق باي شىقتى،

ساۋىپ ىشەر ءسۇتى جوق،

ءمىنىپ، تۇسەر كۇشى جوق

اقشا دەگەن مال شىقتى”، – دەيدى. جانە بۇل تىعىرىقتان قۇتىلار امال تاپپايدى.

“زامانا قايتىپ وڭالسىن،

ادام قايتىپ قۋانسىن –

جاندارال بولدى ۇلىعىڭ،

مايىر بولدى سۇيگەنىڭ…” – دەيدى. ءوز زامانىنىڭ وتارشىلدىق ناتيجەسىندە تۋعان سۇرىقسىز كورىنىستەرىن ءجىتى تانىعان اقىن قالىڭ بۇقارانى كەمباعال جاعدايعا تۇسىرگەن پاتشا اكىمدەرىن دە، ولاردىڭ ەل ىشىندەگى جاندايشاپتارىن دا، قاراقان باسىنىڭ قامىنا كوشكەن بي، بولىستاردى دا ايامايدى، ءبارىنىڭ دە كەلەڭسىز ىستەرىن، ارامدىعىن، پاسىقتىعىن اشكەرەلەيدى. شورتانباي، ءتىپتى، ءوزى ءدىندار كىسى بولا تۇرا، ەل ىشىندەگى قوجا، مولدالاردى دا وڭدىرماي سىنايدى، ولاردىڭ سوپىسىنعان سىرتقى پەردەسىن اشادى.

“بۇل اسىلىق، ازعان زاماندا

قوجا، مولدا كوبەيىپ،

وتىرار توردە شومەيىپ”، – دەيدى.

“ۇرلىق قىلساڭ – نەتتىڭ دەپ،

سۋ تۇبىنە كەتتىڭ دەپ،

شايتان كەلسە، ازدىڭ دەپ،

وڭكەي ارام زالىمدار

زارەمىزدى الادى،

ارام بەرسەڭ جىميىپ،

قالتاسىنا سالادى…” – دەيدى.

بۇزىلعان زاماندا ءدىننىڭ ءوزى بۇزىقتىڭ قۇرالىنا اينالعان. ايتكەنمەن، ءدىنباسىلاردىڭ ازۋى – ءدىننىڭ تەرىستىگىنەن ەمەس، سول ءدىن جولىنداعى ادامنىڭ ءوزىنىڭ ازۋىنىڭ ناتيجەسى دەگەن وي ايتادى. زاماننىڭ ازۋى – ادام اتاۋلىنى تۇگەل ازدىرعان. حالىقتىڭ بۇرىنعى قادىر-قاسيەتى توزىپ، وتكەندەگى ونەگەلى ءىستىڭ ءبارى قۇردىمعا كەتكەن. اقىن وزىنە مۇلدە جات زامانا كەيپىن سالماقتاي كەلە، كوڭىل اۋلار ەشقانداي جاقسىلىق نىشانىن تابا المايدى،

“تيتتەي نارسە قالسايشى،

بۇرىنعىدان ىرىمعا!..” – دەپ قاتتى كۇيزەلەدى. زاماننىڭ بۇزىلۋىنىڭ ەڭ باستى سىپاتى، ەڭ ۇلكەن كەساپاتى دا وسى دەپ بىلەدى.

بولاشاقتان، جارقىن، جاقسى ومىردەن باز كەشكەن شورتانباي ءوز ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە، ءبىر جاعى اۋىر دەرت اسەرى دە بولسا كەرەك، سوپىلىق جولىن قۋىپ، تاقۋالىققا بەرىلەدى. ەندى ءوزىنىڭ ناسيحات ولەڭدەرىندە ۇلگى-ونەگە ءسوزدىڭ ءبارىن، مورالدىق ديداكتيكالىق ويلارىن تەگىس دىنگە تىرەي سويلەيدى. بار كۇنانى ءدىن جولىمەن جۋعا بولادى، كوكتەگى قۇدايدى، كەيىنگى احيرەتتى ەسكەرىپ، تۇزىك ءىس قىلىڭدار، دۇنيە – ءفاني، وتكىنشى، ەندى باقيلىق مۇرات جايىن ويلاڭدار دەگەندى ايتادى.

“بيلەر، پارا جەمەڭدەر،

جالعاندى جولداس دەمەڭدەر،

كىسى حاقىن الماڭدار،

اۋزىڭا ارام سالماڭدار،

دۇنيە جيىپ وتكەن جوق،

بىزدەن بۇرىنعى پايعامبار…”

بۇل – ەل اكىمدەرىنە ارناۋ. جالپى جۇرتقا ايتىلاتىن وسيەت تە، اينالىپ كەلگەندە، قۇداي جولىن تۇتىن دەگەن ۋاعىزعا تىرەلەدى.

“ۇلكەندەر، ساعان ايتايىن،

مال باسىنا بارماڭدار،

احيرەت قامىن قارماڭدار…

تەنتەك بولما بالاعا،

بەزەر بولما كەلىنگە،

قادىرىڭ كەتەر ەلىڭە،

قاراۋىل قوي سوزىڭە –

قانشا نارسە ەرەدى

ولگەننەن سوڭ وزىڭە!”

بايىپتاپ قاراساق، بۇل دا الدانىش. ويتكەنى، شورتانباي و دۇنيەنىڭ تالقىسىنان گورى بۇ دۇنيەنىڭ ازابىن – تۋعان حالقىنىڭ بۇگىنگى تىرشىلىك كەبى مەن ەرتەڭگى بولاشاعىن كوبىرەك قامداعان ادام. قايتكەندە دە زامانا تۋعىزعان زار مەن مۇڭنىڭ تۇڭعيىعىنا شوما بەرەدى.

سونىمەن، ەل ازدى، جۇرت توزدى، ەڭ اقىرى، ءدىننىڭ ءوزى توقىرادى. وتارشىلدىق قىسپاق شەكتەن شىقتى. بۇگىنگىدەن تورىققان، كەلەشەكتەن كۇدەر ۇزگەن اقىن بار دۇنيەدەن باز كەشىپ:

“سۋ تۇبىنە كەتتىڭ، جۇرت،

تال تابىلماس قارمارعا!” – دەيدى. زار زامان شىندىعىنان تۋىنداعان قاتال ۇكىم. بۇكىل قازاق قاۋىمى جالعان دۇنيەدەن ءبىرجولا كوشپەك. بىراق، اقىن كوزى كورە تۇرا مۇنداي سۇمدىققا كونگىسى كەلمەيدى. تىعىرىقتان شىعار، ازاپتان قۇتىلار جول ىزدەيدى. وزىڭدە كۇش جوق، ەندەشە، الىستاعى قۋاتتى اعايىنعا ساۋال سال.

“قازاق ۇلى جيىلىپ،

قۇدايىڭا سىيىنىپ،

قوندىگەرگە حات جازىپ،

كەشىكتىرمەي دات جازىپ،

ولمەسىڭدە قامىڭ قىل!..”

ياعني، تۇرىك سۇلتانىنا ارنايى سالەم جولداپ، تۇركيا سياقتى تۋىس، قايراتتى جۇرتتان كومەك سۇراۋ كەرەك دەيدى.

ازاتتىققا جەتۋدىڭ ەڭ سوڭعى امالى رەتىندە تۇرىكشىلدىك يدەياسىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن شورتانباي جەر بەتىندەگى تىرشىلىگىنىڭ سوڭعى ساعاتىندا ايتقان ءتاسىلىم سوزىندە دە بولاشاق ۇرپاق قامىن ويلايدى، “جارىلقا، قۇداي، ارتىمدى!” – دەپ زار شەگەدى. دىننەن ايرىلماۋعا، ار-ۇجداندى جوعارى ۇستاۋعا، اتا-سالتتى ارداقتاپ، ۇلتتىق ءداستۇردى ۇمىتپاۋعا ۇندەيدى. ەل-جۇرتىن جاماندىق اتاۋلىدان سەسكەندىرىپ، قازاق ىشىندەگى قۇنانباي قاجى، مۇسا مىرزا سياقتى يگى جاقسىلارعا باقۇل ءسوزىن جولدايدى. ءوز زامانداستارىنا عانا ەمەس، بولاشاق بۇكىل ۇرپاعىنا وسيەت تاستايدى.

شورتانباي ۇلگىسى، ونىڭ وزگەشە سىپاتتى مۇراسى – بۇكىل قازاق جۇرتىنىڭ اسىل قازىناسى. وتارشىلدىق بۇعاۋعا مويىماعان، ەركىندىك اڭساعان حالىقتىڭ اسقاق رۋحىنىڭ كورىنىسى. قازاق ادەبيەتى عانا ەمەس، تۇرىك دۇنيەسى عانا ەمەس، بۇكىل الەمدىك رۋحاني ءومىر ولشەمىندەگى وزگەشە قۇبىلىس.

9.ءVى.1993.

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان