Jarıq nwrdıñ säulesi

Burahan qoja

Maqtum Ağzamnıñ twñğış wlı Mwhammad Aminniñ wrpağınan – Mwhammad YUsuf – Appaq qoja – Aminqoja – Qoja Jahan jäne Qılış Bwrhaniddin qojalar Qaşqardağı ökimet basına kelgen bolsa, Appaq qojanıñ atağı islam ilimin taratu men ğılımi islam Tasavvufte dürildep şıqtı. 17-şi ğasırdıñ ekinşi jartısında Jarkent tağında otırğan Şığatay äuletinen Ismaiıl han däuirinde 1670-1682 jıldarı Maqtum Ağzam äuletiniñ bir iri twlğası Maqtum Ağzamnıñ wlı Qoja Kalannıñ üşinşi wlınıñ wrpağı Appaq qoja taq üşin talası bastaladı. Onıñ müritteriniñ «eldi payğambar äuleti basqaruı kerek» degen tilekterine razılıq bildirgen Appaq qoja Qaşqar tağına otıradı. 300 jıl Şığatay äuletteri ükim jürgizgen ökimetke şek qoyılıp, akademik Bartol'd aytqanday, Şığıs Türkistanda qojalar ükimdarlığı düniege keledi. Bwl patşalıq 78 jıl ömir sürip, Appaq qojadan keyin Hanqoja, Mahdiqoja, Momınqoja, Qoja Jahan, Jaqıp qoja, Bwrhaniddin qoja sekildi perzentteri men qarındastarı ökim jürgizdi. Joñğar handığı öz ökimin toqtatqan soñ Çin imperiyası Qojalarğa qarsı eki jıl toqtausız soğıs jürgizip, 1759-şı jılı 6-şı avgusta Qaşqar men Jarkentti basıp aldı. Sol sebepti Qoja Jahan Qaşqardı, Qoja Bwrhaniddin Jarkentti tastap Badahşanğa qaşıp ketti. Badahşan ükimdarı Swltan şah olardı jaqsı kütip aldı. Biraq, satqındar järdeminde 1759-şı jılı oktyabrde ağayındı qojalar qwpiya jağdayda öltirildi. Çin memleketiniñ ükimimen Qoja Jahan jasatın Pekinge alıp kelip darğa asadı. Bwrhaniddin qojanıñ qabırın taba almadı. (Omonbek Jalilov. «Turon tarihi» jurnalı-1994-j. Taşkent.Avgust).

Jaqın künderde Almatıda ömir sürgen (marqwm) Slambek attı jigit ağası Jarkenttik qojalar şejiresin äkelip berdi. Qazaqta «Bir joqtı bir joq tabadı» degen wlağattı söz bar. Slambek öz ata-baba şejiresin izdep jürgen jigit. Slambektiñ mağan tapsırğan «Bwrhan qajı wrpaqtarına  arnalğan otbasılıq mwra» şejire-kitabında joğarıdağı jayğa biraz jarıq tüsirip, mänin ayta aladı. «Ol kezde Şığıs Türkistanda dini biliktiñ asa mañızdı roli boldı. Sondıqtan, Cevan Rabtan Aqtaulıq (Aqtağlıq) sayd qoja Appaq hazirettiñ wrpaqtarın ornınan ığıstırıp, özin jaqtaytın, biligindegi Qarataulıq (Qaratağlıq, Qızılbas qoja) Daniyaldı Şığıs Türkistan dini basşılığına Qaşqarğa äkelip qoyadı. Daniyal qoja wldarına üles berip, qazaq rularınıñ joñğarğa qarsı äreketine tosqauıl, tınıştıq ornatu üşin Jarkent, Qapaldağı qojalarğa kepildik mindetin qoyıp, olarğa jer berip, Tarbağatay, Ertis öñirine köşirip jiberedi. Qolda bar şejirede «Komilhan Kattaev–Samarqand. «Suğdien» baspasınan 1994 jılı şıqqan «Maqtum Ağzam va Dağbed» attı kitapta Maqtum Ağzam – Mwhammad Amin (Qoja Kalan) – Mwhammad YUsuf -Appaqqoja(Hidoyatullo) dan – YAhiyaqoja-Ahmadqoja (Qoja Mahmud) 1737-38 jıldarı opat bolğan Bwrhaniddinqoja men Qoja Jahan dep körsetedi de, ekeuinde 1759-şı jılı ölgen deydi. Bwl jaydı joğarıda jurnaldağı maqala osılay aytadı.

«Burahannıñ wrpaqtarı» attı kitapta, Burahan qajı HÜİİİ ğasırdıñ 20-şı jıldarı düniege kelse, yağni, Ketti qoja kepildikpen sol jıldarı kelip, Qarabwlaq, Mwqaşı aymağında qonıstanğan bolsa, 1759-şı jıldarı Burahan-qajı 35-40  jas  mölşerinde Jarkentti Cinderden azat etu maydanına Hanqoja (batır, baluan) ekeui qol basqaruı mümkin. (Han qoja wrpaqtarı Qarabwlaqta osı uaqıtqa deyin bar. Olar Ataevtar). Jäne de Burahannıñ (Bwrhaniddinqoja) qajılıq Jarsu, Qarabwlaq eldi-mekeni qariyaları Burahandı qoja retinde aytqanı bolmasa, köbinde qajı retinde  eske alatındı (Toybazar, Smağwl, Qamza, Ağımhan qariyalar).

Al, Burahannıñ qajılıqqa baruı qojalardıñ 1759-şı jılğı Jarkentti bosatu şayqasınan keyin, qojalar Cin äskerinen jeñilgen soñ boluı kerek. Bwrhan (Burahan) men Han qoja Badahşan Täjikstan asıp, belgisiz jağdayda öldi degen söz qaueset «izin jasıru» maqsatında aytıluı mümkin. Sebebi, Han qoja tiri, 1783-şi jılı öz jerinen Berdiqoja «starşınğa» üles bergen, sol siyaqtı Saniyaz da (Burahan qonıstarı qatar) üles bergen. Demek, Bwrhaniddin (Bwrahan) qoja men Qoja Jahan özderin öldi degizip, eki adamnıñ mürdesin Qıtayğa aqparat bergizip, özderi jüz tasalap qajılıqqa ketken. 4-5 jıldan soñ öz tuğan jerlerinen aulaq Qazaqstan aymağına kelip ömirleriniñ aqırına deyin tınış tirşilik etken bolıp otır. Bwl jaydı Slambek öz kitabında «el adamdarı Bwrhan qojanı tek qajı retinde ataydı» dep bwl eki qojanıñ ötkeninen Zaysan mañındağı halıqtıñ habarsız ekenin döp basıp aytıp otır. Tağı da, I.P.Andreevtiñ jazğanına qarağanda, qajılıq öte auır, erekşe tabandılıqtı, qaytpas qajırlıqtı körsetken mwsılmandarğa tän qasiet. Olar 2 jıl boyı keruenderge jayau ilesip, jol boyında  mwsılmandar bergen sadaqamen qorektenip, barıp-qaytuğa tipten 4 jıl ömirin qajılıq jolına qiğan. Solay dep oylağanda qoja «izin suıtıp» elge kelui, al, Burahan qajılıq parızın ötep, 1764-şi jıldardıñ basında el irgesi tınıştalğanda, öz qonısına oraldı ma dep boljam jasauğa boladı.

Äkem Begimhan Ketti qoja Aq qojadan taraydı dep öz qatım qağazına süyenip aytatın. (Şın mäninde YAhiya qojanıñ laqap atı Katta (Ülken qoja) boluı bek mümkin) Olay bolsa, Aq qoja Appaq qojanıñ sinonimi boldı ma degen oy tuğızadı. Burahannıñ Appaq qoja wrpağın Jarkentte bilikke äkelu soğısında bas tigip, qol jinap, Cindermen şayqasta erekşe közge tüsuine sebepti jağday dep boljauğa boladı. Qalay bolğanda da Burahan (Bwrhaniddin) tiri qalıp öz ömiriniñ soñın tınıştıqpen ötkizgen. Bwğan dälel osı küni bwl äzizdiñ wrpağınıñ ösip-önip otırğanı .

Aqiqattıñ aqiıq qıranı

Burahan (Bwrhaniddin) negizinen arnayı öleñ jazumen şwğıldanbağanımen tosın, kezdeysoq oqiğalarğa baylanıstı suırıp-salıp ayta bergen. Aqınnıñ qalıptasqan qojalar dästüri boyınşa eşkimniñ bedel dañqına qaramay, şındıqtı aytatın qasietin Qambar töre özi de qoştap:
«Aqın jaltaq bolsa, aqiqat adasadı.
Aqınnıñ piri – aqiqat.
Bizdiñ pirimiz – Burahan qoja,
Aqiqattıñ aqiıq qıranı», – dep qanattandırıp, qayrap otıratın degen äñgime «köne köz» qariyalar  arqılı osı künge jetti. Ol öziniñ tuğan ölkesiniñ körkem de bay tabiğatın jırlaudan jalıqpaytın edi. Onı mına keremet öleñ joldarınan köruge boladı:

Ör Altay Sauırmenen birge tuğan,
Tulap kep, är saladan özen qwyğan.
Qara Ertis eki arada bwlañ qaqqan
Barşa öñir sol Ertisten betin juğan.

Äsem-au, qatar jatqan Sayqan, Sauır,
Torqaday topırağı qara bauır.
Ösirgen tört tülik mal osı arada
Qwradı sauıq-sayran bügingi auıl.

Alqabek, Bilezdik pen Qaljır, Taqır,
Bögenbay, Qarabüyrek alda jatır.
Basına Şäkirmistiñ şığa kelseñ,
Marqadan körinedi tikken şatır.

Ör Altay tau-taulardıñ babası eken,
Marqaköl zämzäm tolı sabası eken.
Qara Ertisti qısı-jazı talmay emgen
Zaysannıñ nağız jwmaq jağası eken.

Mañıraq twmsığında Qwlın oynaq,
Jatatın qoja, töre sonda jaylap.
Jağalay Qara Ertisti auıl qonıp,
Tulatıp kök şalğınğa qwlın baylap.

Sol kezeñde, özge wlt ökilderiniñ Qazaqstanğa qonıstanıp jatqan kezinde halqın otırıqşılıqqa şaqırıp, astıqtarın ekkizip, eliniñ erteñin oylağan Qambar töreniñ anası Qarajanğa arnap mına öleñdi jazğan eken:

Mañıraq mal ösuge bolğan wya,
Ösetin izen, jusan, qızıl miya.
Qarajan Üydeneden toğan tartıp,
Halqımdı asırap twr Qaraqiya.

Qaraqiya halqıñdı asırasın,
Bäybişe, köñil biraq tasımasın.
Siırın sauıp işpey, sauıq qwrğan
Köp jalqauğa sonşama bas wrasıñ.

Qaraqiya halqıñdı asırasın,
Niet kemip, talabıñ jasımasın!
Köp jalqaudan bir qayır şıqsa jaqsı,
Taratsañ da bayıñnıñ mal men asın.
– dep, kezinde Abay aytqanday halqınıñ jalqaulığına da qınjıladı, äri Burahan ädiletsizdikke qarsı küresip, eñbek adamdarınıñ quanışına süysinip, renişine birge küyingen aqın. Birde, ol jas taldan sañılausız örilgen qoy qorasın maqtanış etken bay körşisine bılay dep jauap aytıptı:

Ne bolmaydı Ertistiñ swlu talı,
Sizge qımbat adamnan maldıñ qamı.
Şeber qoldı bir bayğws toqığan ğoy,
Bayqalıp twr önerli qoldıñ tabı – depti. Jeltoqsan ayınıñ twmandı künderiniñ birinde Burahan Mañıraqtağı tau qıstauınan qaytar jolda Qarabwlaq mañına bir top joldastarımen adasıp jüredi. Sonda qarayğannıñ bärine qaraylay beretin joldastarına keyip:

Men bilsem, bwl köringen Qarabwlaq,
Äli de bizdiñ auıl arağıraq.
Qara kördey qarañğı jım-jırt eken,
Jatpas pa edi it ürip, bala jılap.

Aldı jön, adasqannıñ artı soqpaq,
Bolmayıq bosqa äure bardı joqtap,
Düley tün keyigenmen jeñgizbeydi,
Jan-jaqtı şolıñdarşı biraz toqtap – dep keñes beredi. Aqınnıñ ğibrat alarlıq öleñderi de az bolmağan. Mısalı:
Eñ aldımen adamğa saulıq kerek,
Jwbayıñ şiraq bolsın, wlıñ zerek.
Basıñ sıylı, üy – işiñ tatu bolsa,
Odan artıq qwrmetiñ nege kerek.

Jigersiz, ınjaq bolsa qızıñ jaman,
Keliniñ küñkildegen sazbet bolsa,
Twndırğan qwlağıñdı ızıñ jaman.
Soñ qalıp qartayğanda zayıbıñnan,
Küñirengen üyde jalğız küniñ jaman.
Soğan qarağanda, aqın qartayğan şağında balalarınıñ qolına qarap qalğan siyaqtı.
Küşiñ joq jas kezdegi, mıqtım endi,
Qwyın quğan qañbaqtay ıqtıñ endi.
Qarsı jüzgen tolqınğa qayran jürek,
Şaylığıp joq närseden bwqtıñ nege? – dese, ömiriñniñ soñğı şağında kelinderinen ketip, twrmıstağı qızınıñ qolında ötkizgendey:
İzdedim, et dämdisin twzdan kördim,
İzdedim, su twnığın mwzdan kördim.
Qız bolsa, qırın qarap qınjıluşı-em,
Qwrmetti qartayğanda qızdan kördim.
– dep ömir jolınıñ eleuli kezeñderine barlau jasaydı.

R. Äbilmajinovtıñ «Oy tolqındarı» attı eñbeginde Burahan turalı bılay delingen: «Ertede, Tarbağatay öñirinde Burahan qoja degen şeşen, ärbir sözin qisınmen taqpaqtap söyleytin, bedeldi adam bolıptı. Özi twstas zamandastarımen kele jatıp, bir özen suınan öte bergende, qatar kele jatqan bir qwrdası basındağı börigin suğa qaray qağıp jiberedi. Burahan börikti wstamaq bolıp, eki qolımen birdey qalbañdap ülgergenşe, börikti ekinşi bireu suğa tüsirmey qağıp aladı. Börikti qağıp jibergen adam Burahannıñ qalbañdap börikke wmtılğan eki qolın şap berip wstap alıp: «Al aqın bolsañ, osını qolma-qol öleñ ete qoy» – deydi. Sonda oylanbastan:
Basımnan wşıp ketti äp bergenim,
Äp bergenim wşqanda tap bergenim.
Özimmen birge tuğan qol – ayağım,
Käne, seniñ sonda mağan äp bergeniñ.
Börkimdi wşırğan da basqa emes,
Özimniñ kasımdağı dos körgenim – degen eken. Burahan qoja jaylauğa şığıp bara jatqanda mingen atın tağalağanda ayağına şege tise kerek, aldıñğı ayağın säl şekip basıp kele jatadı. Osı kezde öziniñ ejelgi twstas adamdarı jol üstinde äzildesip: «Oy, Burahan qoja-au, mına minip alğan aqsaq atıñ ne?» – degen eken. Sonda:
E, bala-bala degenge bazarımız,
Baladan bolar ma eken ajalımız,
Jüyrigi men jorğasın özi minip,
Aqsaq attı bergenge razımız.
– depti.

***

Burahan qoja qartayğan kezinde däuleti azayıp, sodan eki bay jieni boladı eken, solardan jıl sayın soğım alıp jüredi. Tağı da bir jılı kelip jienderinde aunap-qunap, birneşe kün jatqan soñ: «Balalar, meniñ atımdı aldırıñdar, men qaytayın» – deydi. Eki jieni aqıldasıp: «Osı bizdiñ nağaşımız bwrınğıday şalımı bar ma eken, sınap körelik» – dep, bir käri kök bieni noqtalap qoyadı. Burahan qoja atqa qonğannan keyin jienderi: «Nağaşı, mına bieni joldasıñızğa jetektep ala ketiñiz» – deydi. Sonda aqın biege qarap twrıp:
E, arqama tañu qılğan qos jienim,
Jügi jolda qalmaydı nar tüyeniñ.
Auızında tis, kötinde qırtısı joq,
Noqtasın ap qoya ber kök bieniñ degen eken. Sonda jienderi: «Oy nağaşımız äli qarttıqqa jeñilmegen eken» – dep, basqa soğım äkep bergen eken.

***

Burahan qojanıñ twstas adamdarı bir jerde bas qosıp otırıp Burahan qojağa: «Oylanbastan tört tülik maldı bir auız öleñge sıyğızşı, käne!» degende:
Qıp-qızıl, qızıl jasau – qoydıñ jüni,
Jılqınıñ qımızı bar jazdıñ küni.
Auırtpalıq artuğa tüye jaqsı,
Bärinen siır ozar küzdiñ küni – degen eken. Aqın şığarmaşılığı osı ğana deuden aulaqpız, onıñ öleñderiniñ köbi äli de el arasında bar ekendigi anıq. Aqın Burahannıñ öleñderiniñ köbi sonau 1930-şı jıldarı Keñes ükimetiniñ kezinde joğalğan-dı. Qıtay asıp ketken Abzalhan wrpaqtarında Burahan qojanıñ birşama şığarması boluı mümkin. Säti tüsse, eki jaqtı küş salıp, şejireni tolıqtırıp, keler wrpaqqa wsınsaq degen oylar bar. Arağa üş jüz jıl salğan soñ, ärine, köp sözder wmıtılğan. Äytpese, Eskeldi siyaqtı el bastağan dañğayar bi, qol bastağan batır aytqan wlı sözder wşan-teñiz boluğa tiis. Bwl äulieniñ ruhı da, isi de wrpaqtar jadında mäñgi saqtalarına kümän joq.

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan

Sonday-aq, oqıñız

Jabu